Tác động của thu nhập ngoài lãi đến khả năng sinh lời của các ngân hàng thương mại Việt Nam

Bài viết phân tích tác động của thu nhập ngoài lãi đến khả năng sinh lời của các ngân hàng thương mại Việt Nam, cung cấp góc nhìn sâu sắc cho nghiên cứu tài chính ngân hàng.

• Tác giả: Thái Trang
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Thị Tuyết Hoa
• Trường học: Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính - Ngân hàng
• Đề tài: Tác động thu nhập ngoài lãi đến khả năng sinh lời của các ngân hàng thương mại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Nội dung nghiên cứu
• 1.7. Đóng góp của đề tài
• 1.8. Kết cấu của luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VỀ KHẢ NĂNG SINH LỜI CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 2.1. Khả năng sinh lời của NHTM
• 2.2. Khái niệm khả năng sinh lời của NHTM
• 2.3. Các chỉ tiêu đánh giá khả năng sinh lời của NHTM
• 2.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng sinh lời của NHTM
• 2.5. Thu nhập ngoài lãi của NHTM
• 2.6. Khái niệm và phân loại TNNL
• 2.7. Chỉ tiêu đánh giá thu nhập ngoài lãi
• 2.8. Tổng quan các nghiên cứu trước liên quan đến đề tài
• 2.8.1. Các nghiên cứu nước ngoài
• 2.8.2. Các nghiên cứu trong nước
• 2.8.3. Khoảng trống các nghiên cứu trước
• 2.9. Tóm tắt chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP VÀ DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mô hình nghiên cứu đề xuất
• 3.2. Mô hình 1: tác động của thu nhập ngoài lãi đến khả năng sinh lời của các NHTM Việt Nam
• 3.3. Mô hình đề xuất
• 3.4. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.5. Giải thích các biến nghiên cứu và đo lường các biến nghiên cứu
• 3.6. Mô hình 2: tác động của từng thành phần trong thu nhập ngoài lãi đến khả năng sinh lời của các NHTM Việt Nam
• 3.7. Mô hình đề xuất
• 3.8. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.9. Giải thích các biến nghiên cứu và đo lường các biến nghiên cứu
• 3.10. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.11. Quy trình thực hiện
• 3.12. Mô hình hồi quy gộp (Pooled Ordinary Least Squared)
• 3.13. Mô hình tác động cố định (Fixed Effect Model)
• 3.14. Mô hình tác động ngẫu nhiên (Random Effect Model)
• 3.15. Lựa chọn mô hình
• 3.16. Tóm tắt chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Kết quả nghiên cứu
• 4.2. Phân tích thống kê mô tả
• 4.3. Phân tích ma trận hệ số tương quan và đa cộng tuyến
• 4.4. Phân tích kết quả kiểm định
• 4.5. Kết quả kiểm định phương pháp chi bình phương
• 4.6. Kết quả kiểm định Hausman
• 4.7. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.8. Kết quả hồi quy về tác động của tổng thu nhập ngoài lãi đến khả năng sinh lời của các NHTM Việt Nam
• 4.9. Kết quả hồi quy về tác động của từng thành phần tạo nên thu nhập ngoài lãi đến khả năng sinh lời của các NHTM Việt Nam
• 4.10. Kết luận chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Kết luận về nghiên cứu
• 5.2. Một số đề xuất và kiến nghị
• 5.3. Hạn chế của đề tài và hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.4. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• 5.5. Kết luận chương 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tác động của thu nhập ngoài lãi đến lợi nhuận ngân hàng thương mại

Nghiên cứu này tập trung phân tích tác động thu nhập ngoài lãi đến lợi nhuận ngân hàng thương mại Việt Nam. Sử dụng dữ liệu từ 13 ngân hàng niêm yết trên sàn HOSE và HNX giai đoạn 2010-2018, tác giả áp dụng các mô hình Pooled OLS, FEM, và REM để đánh giá. Kết quả cho thấy thu nhập ngoài lãi có tác động tích cực và đáng kể (83,31%) đến khả năng sinh lời của ngân hàng. Các yếu tố như quy mô tín dụng, đòn bẩy tài chính, và quy mô ngân hàng cũng góp phần tăng lợi nhuận.

1.1. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng kết hợp với thống kê, tổng hợp, và so sánh. Các mô hình Pooled OLS, FEM, và REM được áp dụng để ước lượng tác động của thu nhập ngoài lãi và các thành phần của nó đến lợi nhuận ngân hàng. Kiểm định Hausman được sử dụng để lựa chọn mô hình phù hợp nhất, trong đó FEM được xác định là mô hình tối ưu.

1.2. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng thu nhập ngoài lãi có tác động cùng chiều và đáng kể đến lợi nhuận ngân hàng. Các thành phần như kinh doanh ngoại hối, chứng khoán, và góp vốn mua cổ phần có tác động tích cực, trong khi thu nhập từ dịch vụ có tác động ngược chiều nhưng không có ý nghĩa thống kê.

II. Các yếu tố tài chính ảnh hưởng đến lợi nhuận ngân hàng

Nghiên cứu cũng phân tích các yếu tố tài chính khác ảnh hưởng đến lợi nhuận ngân hàng, bao gồm quy mô tín dụng, đòn bẩy tài chính, và quy mô ngân hàng. Kết quả cho thấy các yếu tố này đều có tác động tích cực đến khả năng sinh lời. Điều này phù hợp với các nghiên cứu trước đây về tài chính ngân hàng và quản lý rủi ro.

2.1. Quy mô tín dụng

Quy mô tín dụng (Loans) có tác động tích cực đến lợi nhuận ngân hàng. Điều này cho thấy việc mở rộng hoạt động tín dụng giúp tăng doanh thu và lợi nhuận cho ngân hàng.

2.2. Đòn bẩy tài chính

Đòn bẩy tài chính (Equity) cũng có tác động tích cực đến lợi nhuận ngân hàng. Việc sử dụng hiệu quả đòn bẩy tài chính giúp ngân hàng tối ưu hóa lợi nhuận từ vốn chủ sở hữu.

III. Chiến lược tăng trưởng lợi nhuận từ thu nhập ngoài lãi

Nghiên cứu đề xuất các chiến lược ngân hàng nhằm tăng tác động thu nhập ngoài lãi đến lợi nhuận ngân hàng. Các giải pháp bao gồm đa dạng hóa nguồn thu nhập, tăng cường hoạt động kinh doanh ngoại hối và chứng khoán, đồng thời cải thiện hiệu quả hoạt động dịch vụ.

3.1. Đa dạng hóa nguồn thu nhập

Việc đa dạng hóa các nguồn thu nhập giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro và tăng cường khả năng sinh lời. Các hoạt động như kinh doanh ngoại hối và chứng khoán cần được chú trọng.

3.2. Cải thiện hiệu quả dịch vụ

Mặc dù thu nhập từ dịch vụ có tác động ngược chiều, việc cải thiện hiệu quả kinh doanh trong lĩnh vực này có thể giúp ngân hàng tăng lợi nhuận trong dài hạn.

IV. Ý nghĩa thực tiễn và học thuật của nghiên cứu

Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng cả về mặt thực tiễn và học thuật. Về thực tiễn, nghiên cứu cung cấp cơ sở cho các ngân hàng thương mại Việt Nam trong việc tối ưu hóa lợi nhuận ngân hàng từ thu nhập ngoài lãi. Về học thuật, nghiên cứu góp phần bổ sung vào cơ sở lý luận về tài chính ngân hàng và quản lý rủi ro.

4.1. Ý nghĩa thực tiễn

Nghiên cứu giúp các ngân hàng nhận thức rõ hơn về tác động thu nhập ngoài lãi đến lợi nhuận ngân hàng, từ đó đề ra các chiến lược phù hợp để tăng cường hiệu quả kinh doanh.

4.2. Ý nghĩa học thuật

Nghiên cứu đóng góp vào cơ sở lý luận về tài chính ngân hàng, đồng thời mở ra hướng nghiên cứu mới về tác động thu nhập ngoài lãi và các yếu tố tài chính ảnh hưởng đến lợi nhuận ngân hàng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt và biến động kinh tế toàn cầu, các ngân hàng thương mại (NHTM) Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc duy trì và nâng cao khả năng sinh lời. Theo thống kê từ 13 ngân hàng thương mại cổ phần niêm yết trên hai sàn giao dịch lớn HOSE và HNX giai đoạn 2010-2018, thu nhập ngoài lãi chiếm tỷ trọng trung bình khoảng 3,26% trên tổng tài sản, đóng vai trò ngày càng quan trọng trong cơ cấu doanh thu của các ngân hàng. Tuy nhiên, tỷ trọng thu nhập lãi thuần vẫn chiếm phần lớn, khoảng 75,3% tổng thu nhập hoạt động, cho thấy sự phụ thuộc lớn vào hoạt động tín dụng truyền thống.

Vấn đề nghiên cứu tập trung vào việc xác định mức độ và chiều hướng tác động của thu nhập ngoài lãi đến khả năng sinh lời của các NHTM Việt Nam, đồng thời phân tích ảnh hưởng của từng thành phần cấu thành thu nhập ngoài lãi như thu nhập từ hoạt động dịch vụ, kinh doanh ngoại hối, chứng khoán và góp vốn mua cổ phần. Mục tiêu cụ thể là đánh giá tác động của thu nhập ngoài lãi và các thành phần chính đến tỷ suất lợi nhuận trên tổng tài sản (ROA) của các ngân hàng, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả kinh doanh.

Phạm vi nghiên cứu bao gồm 13 ngân hàng thương mại cổ phần niêm yết trên sàn HOSE và HNX trong giai đoạn 2010-2018, với dữ liệu thu thập từ báo cáo tài chính hàng năm. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà quản lý ngân hàng và hoạch định chính sách nhằm đa dạng hóa nguồn thu, giảm rủi ro và tăng cường khả năng sinh lời trong bối cảnh thị trường tài chính Việt Nam ngày càng phát triển.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai lý thuyết chính: lý thuyết đa dạng hóa thu nhập và lý thuyết quản trị rủi ro ngân hàng. Lý thuyết đa dạng hóa thu nhập cho rằng việc mở rộng các nguồn thu ngoài lãi giúp ngân hàng giảm sự phụ thuộc vào hoạt động tín dụng truyền thống, từ đó ổn định lợi nhuận và tăng khả năng sinh lời. Lý thuyết quản trị rủi ro nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát rủi ro tín dụng và rủi ro thị trường trong hoạt động ngân hàng, đặc biệt khi mở rộng các hoạt động phi truyền thống.

Mô hình nghiên cứu sử dụng biến phụ thuộc là tỷ suất lợi nhuận trên tổng tài sản (ROA), đại diện cho khả năng sinh lời của ngân hàng. Các biến độc lập chính bao gồm thu nhập ngoài lãi (NNII) và các thành phần cấu thành như thu nhập từ hoạt động dịch vụ (Service), kinh doanh ngoại hối (Exchange), kinh doanh chứng khoán và góp vốn mua cổ phần (Securities). Các biến kiểm soát gồm tỷ lệ dư nợ tín dụng trên tổng tài sản (Loans), tỷ lệ tiền gửi khách hàng trên tổng tài sản (Deposits), tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (Equity), tỷ lệ chi phí dự phòng rủi ro tín dụng trên tổng tài sản (LLP) và quy mô ngân hàng (Size).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng với dữ liệu bảng thu thập từ báo cáo tài chính của 13 ngân hàng thương mại cổ phần niêm yết trên sàn HOSE và HNX trong giai đoạn 2010-2018. Cỡ mẫu gồm 117 quan sát theo năm. Phương pháp chọn mẫu là chọn các ngân hàng đại diện có tính minh bạch và quy mô lớn.

Phân tích dữ liệu được thực hiện bằng các mô hình hồi quy: Pooled Ordinary Least Squares (Pooled OLS), Fixed Effect Model (FEM) và Random Effect Model (REM). Kiểm định Hausman được sử dụng để lựa chọn mô hình phù hợp nhất, kết quả cho thấy FEM là mô hình thích hợp nhất để phân tích tác động của thu nhập ngoài lãi đến khả năng sinh lời. Phần mềm Eviews được sử dụng để xử lý số liệu và thực hiện các kiểm định thống kê.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tác động tích cực của thu nhập ngoài lãi đến khả năng sinh lời: Kết quả mô hình FEM cho thấy thu nhập ngoài lãi có tác động cùng chiều và có ý nghĩa thống kê với hệ số ước lượng khoảng 0,8331, tức là tăng 1 đơn vị thu nhập ngoài lãi sẽ làm tăng ROA khoảng 0,83%. Điều này khẳng định vai trò quan trọng của thu nhập ngoài lãi trong việc nâng cao lợi nhuận của các NHTM Việt Nam.

2. Ảnh hưởng của các thành phần thu nhập ngoài lãi: Thu nhập từ hoạt động kinh doanh ngoại hối và kinh doanh chứng khoán, góp vốn mua cổ phần có tác động tích cực và đáng kể đến khả năng sinh lời, với mức đóng góp trung bình lần lượt là 0,02% và 0,03% trên tổng tài sản. Ngược lại, thu nhập từ hoạt động dịch vụ có tác động ngược chiều nhưng không có ý nghĩa thống kê, cho thấy hoạt động dịch vụ chưa thực sự phát huy hiệu quả trong việc tăng lợi nhuận.

3. Các biến kiểm soát có ảnh hưởng tích cực: Tỷ lệ dư nợ tín dụng trên tổng tài sản (Loans), tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (Equity) và quy mô ngân hàng (Size) đều có tác động cùng chiều và có ý nghĩa thống kê với ROA, cho thấy các yếu tố này góp phần nâng cao khả năng sinh lời. Cụ thể, tỷ lệ dư nợ tín dụng trung bình khoảng 70% và vốn chủ sở hữu chiếm khoảng 10% tổng tài sản.

4. Rủi ro tín dụng ảnh hưởng tiêu cực: Tỷ lệ chi phí dự phòng rủi ro tín dụng (LLP) có tác động ngược chiều và có ý nghĩa thống kê, phản ánh chi phí dự phòng cao làm giảm lợi nhuận của ngân hàng.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với nhiều nghiên cứu quốc tế và trong nước cho thấy thu nhập ngoài lãi đóng vai trò quan trọng trong việc đa dạng hóa nguồn thu và tăng khả năng sinh lời của ngân hàng. Thu nhập từ kinh doanh ngoại hối và chứng khoán giúp ngân hàng tận dụng các cơ hội thị trường tài chính, tuy nhiên cũng tiềm ẩn rủi ro biến động cao, thể hiện qua sự chênh lệch lớn giữa giá trị thu nhập tối đa và tối thiểu trong giai đoạn nghiên cứu.

Thu nhập từ hoạt động dịch vụ chưa phát huy hiệu quả do nhiều ngân hàng chưa tối ưu hóa các dịch vụ thanh toán và ngân quỹ, hoặc chi phí vận hành cao. Các biến kiểm soát như quy mô tín dụng và vốn chủ sở hữu phản ánh chiến lược quản lý tài sản và vốn hiệu quả, góp phần nâng cao lợi nhuận. Rủi ro tín dụng vẫn là thách thức lớn, đòi hỏi ngân hàng phải tăng cường quản lý và dự phòng.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ thu nhập ngoài lãi và các thành phần theo từng năm, bảng hồi quy chi tiết các biến độc lập và kiểm soát, giúp minh họa rõ ràng tác động của từng yếu tố đến ROA.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường phát triển thu nhập từ kinh doanh ngoại hối và chứng khoán: Ngân hàng cần nâng cao năng lực quản trị rủi ro và đầu tư vào công nghệ để tận dụng hiệu quả các hoạt động này, nhằm gia tăng đóng góp vào lợi nhuận trong vòng 1-2 năm tới.

2. Đa dạng hóa và nâng cao chất lượng dịch vụ ngân hàng: Tập trung cải tiến các dịch vụ thanh toán, ngân quỹ và dịch vụ tài chính khác để tăng tỷ trọng thu nhập từ hoạt động dịch vụ, giảm chi phí vận hành, với mục tiêu tăng trưởng thu nhập dịch vụ ít nhất 15% trong 3 năm.

3. Tối ưu hóa cấu trúc vốn và quản lý rủi ro tín dụng: Duy trì tỷ lệ vốn chủ sở hữu hợp lý, đồng thời nâng cao hiệu quả dự phòng rủi ro để giảm chi phí LLP, đảm bảo an toàn tài chính và tăng khả năng sinh lời bền vững. Thực hiện trong vòng 1 năm với sự phối hợp của ban quản trị và phòng quản lý rủi ro.

4. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ tài chính (Fintech): Áp dụng các giải pháp công nghệ mới để nâng cao hiệu quả hoạt động, giảm chi phí và mở rộng dịch vụ, góp phần tăng thu nhập ngoài lãi. Kế hoạch triển khai trong 2 năm với sự hợp tác giữa phòng công nghệ và các đơn vị kinh doanh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý ngân hàng thương mại: Giúp hiểu rõ tác động của thu nhập ngoài lãi đến lợi nhuận, từ đó xây dựng chiến lược kinh doanh phù hợp nhằm đa dạng hóa nguồn thu và quản lý rủi ro hiệu quả.

2. Nhà hoạch định chính sách tài chính: Cung cấp cơ sở khoa học để thiết kế các chính sách hỗ trợ phát triển hoạt động phi tín dụng, nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống ngân hàng Việt Nam.

3. Giảng viên và sinh viên ngành Tài chính - Ngân hàng: Là tài liệu tham khảo học thuật bổ ích, giúp nâng cao kiến thức về mô hình phân tích tác động thu nhập ngoài lãi và khả năng sinh lời của ngân hàng.

4. Các nhà đầu tư và chuyên gia phân tích tài chính: Hỗ trợ đánh giá hiệu quả hoạt động và tiềm năng sinh lời của các ngân hàng thương mại dựa trên cơ cấu thu nhập, từ đó đưa ra quyết định đầu tư chính xác hơn.

Câu hỏi thường gặp

1. Thu nhập ngoài lãi là gì và tại sao nó quan trọng với ngân hàng?
   Thu nhập ngoài lãi là các khoản thu không đến từ hoạt động cho vay truyền thống, bao gồm dịch vụ, kinh doanh ngoại hối, chứng khoán và góp vốn. Nó giúp ngân hàng đa dạng hóa nguồn thu, giảm rủi ro và tăng khả năng sinh lời.

2. Tại sao thu nhập từ hoạt động dịch vụ chưa có tác động tích cực rõ ràng đến lợi nhuận?
   Do chi phí vận hành cao và hiệu quả khai thác dịch vụ chưa tối ưu, nhiều ngân hàng chưa tận dụng hết tiềm năng của hoạt động dịch vụ, dẫn đến tác động chưa rõ ràng đến lợi nhuận.

3. Mô hình FEM được lựa chọn vì sao?
   Mô hình FEM phù hợp vì nó kiểm soát được sự khác biệt cố định giữa các ngân hàng, phản ánh chính xác hơn đặc điểm riêng biệt và biến động theo thời gian của từng ngân hàng trong mẫu nghiên cứu.

4. Rủi ro tín dụng ảnh hưởng thế nào đến khả năng sinh lời?
   Chi phí dự phòng rủi ro tín dụng cao làm giảm lợi nhuận do ngân hàng phải trích lập dự phòng cho các khoản nợ xấu, ảnh hưởng tiêu cực đến ROA.

5. Làm thế nào để ngân hàng tăng thu nhập ngoài lãi hiệu quả?
   Ngân hàng cần đầu tư công nghệ, nâng cao năng lực quản trị rủi ro, đa dạng hóa sản phẩm dịch vụ và tối ưu hóa chi phí vận hành để tăng thu nhập ngoài lãi một cách bền vững.

Kết luận

• Thu nhập ngoài lãi có tác động tích cực và đáng kể (khoảng 83,31%) đến khả năng sinh lời của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2010-2018.
• Thu nhập từ kinh doanh ngoại hối và chứng khoán, góp vốn mua cổ phần đóng góp tích cực vào lợi nhuận, trong khi thu nhập từ dịch vụ chưa có tác động rõ ràng.
• Các yếu tố kiểm soát như quy mô tín dụng, vốn chủ sở hữu và quy mô ngân hàng cũng góp phần nâng cao khả năng sinh lời, còn chi phí dự phòng rủi ro tín dụng ảnh hưởng tiêu cực.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho các giải pháp đa dạng hóa nguồn thu và quản lý rủi ro nhằm tăng hiệu quả hoạt động ngân hàng.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp đề xuất, theo dõi và đánh giá hiệu quả trong vòng 1-3 năm, đồng thời mở rộng nghiên cứu với mẫu ngân hàng lớn hơn và cập nhật dữ liệu mới.

Hành động ngay hôm nay để áp dụng các giải pháp nâng cao thu nhập ngoài lãi sẽ giúp các ngân hàng thương mại Việt Nam tăng cường khả năng sinh lời và phát triển bền vững trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu đề tài nghiên cứu Chương 2: Cơ sở lý thuyết tác động TNNL đến khả năng sinh lời của ngân hàng thương mại. Chương 3: Phương pháp và dữ liệu nghiên cứu Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Chương 5: Kết luận và gợi ý chính sách 7 CHƯƠNG 2 TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VỀ KHẢ NĂNG SINH LỜI CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 2. Khả năng sinh lời của NHTM 2. Khái niệm khả năng sinh lời của NHTM Theo nghĩa rộng, ngân hàng thương mại dùng để chỉ các định chế tài chính được phép nhận tiền gửi và cho vay dưới nhiều hình thức và điều kiện khác nhau.

Theo nghĩa hẹp, ngân hàng thương mại dùng để chỉ các ngân hàng tổng hợp thực hiện các nghiệp vụ như nhận tiền gửi viết séc, tiền gửi tiết kiệm cầm cố, cho vay (thường là ngắn hạn), môi giới chứng khoán, … (Nguyễn Văn Ngọc, 2006). Theo luật các tổ chức tín dụng (2010); ngân hàng thương mại là loại hình ngân hàng, kinh doanh trong lĩnh vực tiền tệ và vì mục tiêu lợi nhuận. Ngân hàng thương mại kinh doanh, cung ứng thường xuyên một hoặc một số các nghiệp vụ sau: nhận tiền gửi, cấp tín dụng, cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản. Khả năng sinh lời của ngân hàng thương mại là khái niệm phản ánh mối quan hệ giữa lợi nhuận và quy mô ngân hàng, là thước đo hiệu quả giúp đánh giá tình hình hoạt động cũng như những rủi ro mà ngân hàng gặp phải, phản ánh hiệu quả hoạt động của ngân hàng trong một thời kỳ nhất định (Nguyễn Văn Ngọc, 2006).

Các chỉ tiêu đánh giá khả năng sinh lời của NHTM Các chỉ tiêu thường được các nhà phân tích dùng để đánh giá khả năng sinh lợi của các ngân hàng là: tỷ suất sinh lợi trên vốn chủ sở hữu (ROE), tỷ suất sinh lợi trên tổng tài sản (ROA), chỉ số thu nhập lãi cận biên (NIM),. Tỷ suất sinh lợi trên vốn chủ sở hữu (ROE) 8 Theo Adam Calamar (2006), tỷ suất sinh lợi trên vốn chủ sở hữu (ROE – Return on equity) được xác định bằng tỷ lệ của lợi nhuận sau thuế trên vốn chủ sở hữu bình quân trong kỳ của doanh nghiệp. Lợi nhuận sau thuế (Thu nhập ròng) là số tiền lãi mà một công ty đã kiếm được sau khi tất cả các chi phí và thuế được khấu trừ vào doanh thu. Vốn chủ sở hữu của cổ đông là giá trị mà các chủ sở hữu của công ty đã đầu tư chưa được chi trả bằng cổ tức.

Tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu đo lường khả năng sinh lợi trên mỗi đồng vốn chủ sở hữu, cho biết một đồng vốn của chủ sở hữu sinh được bao nhiêu đồng lợi nhuận. Chỉ số thu nhập lãi cận biên (NIM) Theo Rose (1999), tỷ lệ thu nhập lãi cận biên (thu nhập lãi thuần) đo lường mức chênh lệch giữa thu từ lãi và chi phí trả lãi mà ngân hàng có thể đạt được, cho biết hiện các ngân hàng đang thực sự hưởng chênh lệch lãi suất giữa hoạt động huy động và hoạt động đầu tư tín dụng là bao nhiêu, thông qua hoạt động kiểm soát chặt chẽ tài sản sinh lời và theo dõi các nguồn vốn có chi phí thấp. Công thức tính tỷ lệ thu nhập lãi thuần (NIM) như sau: Tỷ suất sinh lợi trên tổng tài sản (ROA) Theo Ngô Kim Phượng và Lê Hoàng Vinh (2011), chỉ tiêu suất sinh lời trên tài sản được sử dụng để đo lường mức độ hiệu quả trong việc sử dụng tài sản để tạo ra lợi nhuận cho công ty và độc lập với cơ cấu nguồn vốn. 9 = x = suất sinh lợi của doanh thu thuần x số vòng quay của tài sản Như vậy, vì ROA chịu ảnh hưởng của hai nhân tố là suất sinh lợi của doanh thu thuần và số vòng quay tài sản nên để ROA tăng, ngân hàng cần phải kiểm soát chi phí hoạt động với mục tiêu tối thiểu hóa chi phí và tối đa hóa lợi nhuận; đồng thời làm cho số vòng quay của tài sản cao thông qua việc tăng hiệu quả sử dụng tài sản nhanh.

Trong luận văn này, tác giả chọn ROA là chỉ số đại diện để phân tích khả năng sinh lời của ngân hàng vì chỉ số này phản ánh được lợi nhuận của ngân hàng trên tổng các nguồn vốn (cả vốn vay và vốn chủ sở hữu), nên đưa ra đánh giá toàn diện hơn. Các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng sinh lời của NHTM Hiện nay tại Việt Nam và trên thế giới đã có rất nhiều nghiên cứu về các yếu tố tác động đến khả năng sinh lời của NHTM. Nghiên cứu của Lepetit và ctg (2008) về ảnh hưởng của đa dạng hóa danh mục đầu tư đến khả năng sinh lời và rủi ro tại các ngân hàng châu Âu giai đoạn từ năm 1996- 2002. Bài viết đã phân tích các yếu tố tác động đến khả năng sinh lời của ngân hàng là: tỷ lệ dư nợ cho vay trên tài sản (LOANS), tỷ lệ tiền gửi trên tổng tài sản (DEP), tỷ lệ vốn chủ sở hữu trên tài sản (EQUITY), tỷ lệ nợ xấu trên dư nợ cho vay (LLP), tỷ lệ tiêu dùng cá nhân trên tổng tài sản (EXPENSES), tỷ lệ thu nhập lãi ròng trên thu nhập ròng từ hoạt động (NII), tỷ lệ thu nhập ròng từ hoạt động hoa hồng trên thu nhập ròng từ hoạt động (COM), tỷ lệ thu nhập ròng từ kinh doanh trên thu nhập ròng từ hoạt động (TRAD), tỷ lệ thu nhập ngoài lãi trên thu nhập ròng từ hoạt động (NNII) và mức thay đổi tổng tài sản hằng năm (∆TA).

Tương tự như nghiên cứu trên, Nguyễn Thị Thu Hiền (2017) đã nghiên cứu về các yếu tố bên trong ảnh hưởng đến ROA và ROE của các ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2006-2015, xác định khả năng sinh lời của các NHTM chịu tác động 10 của các nhân tố: tỷ số dư nợ cho vay trên tài sản, tỷ số dự phòng rủi ro tín dụng trên dư nợ cho vay, tỷ lệ nợ xấu trên dư nợ cho vay, tỷ số tài sản thanh khoản cao trên tiền gửi, tỷ số tiền gửi trên tổng tài sản, tỷ số chi phí trả lãi trên tổng nợ phải trả, tỷ số vốn chủ sở hữu trên tài sản, tỷ số thu nhập phi lãi trên tài sản, tỷ số chi phí hoạt động trên tài sản, tỷ lệ chi phí hoạt động trên thu nhập, quy mô ngân hàng (Logarit của tổng tài sản) và các biến quản trị công ty: số lượng thành viên hội đồng (BDSIZE) và số lượng thành viên nữ (BDF). Bên cạnh đó, Trịnh Quốc Trung và Nguyễn Văn Sang (2014) cũng đã sử dụng mô hình hồi quy để phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của 39 NHTM Việt Nam từ năm 2015 – 2012 bằng các biến độc lập: Loại hình ngân hàng (OWNERNN), tỷ lệ chi phí trên doanh thu (TCTR), tỷ lệ tiền gửi so với tiền vay (DLR), vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (ETA), thị phần ngân hàng (MARKSHARE), tỷ lệ cho vay trên tổng tài sản (LOANTA), tỷ lệ nợ quá hạn trên tổng tài sản (NPL); cùng với 2 biến phụ thuộc là lợi nhuận sau thuế trên tổng tài sản (ROA) và lợi nhuận sau thuế trên vốn chủ sở hữu (ROE). Tổng hợp các nghiên cứu trên, tác giả sẽ lựa chọn và đi sâu vào mô tả các nhân tố quan trọng tác động đến khả năng sinh lời của NHTM, làm cơ sở cho việc xây dựng các biến trong mô hình nghiên cứu của luận văn này. Thu nhập ngoài lãi của NHTM 2.

Khái niệm và phân loại TNNL Nguồn thu nhập của ngân hàng đến từ hai hoạt động chính, gồm: Nguồn thu từ lãi và nguồn thu ngoài lãi. Cụ thể, nguồn thu từ lãi gồm các khoản thu từ cho vay của ngân hàng, đây là nguồn thu chủ yếu chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng nguồn thu của ngân hàng (Nguyễn Thị Liên Hoa và Nguyễn Thị Kim Oanh, 2018). Nguồn thu ngoài lãi bao gồm các khoản thu khác ngoài những khoản thu từ hoạt động cho vay và chứng khoán được gọi là khoản thu ngoài lãi, như: Thu phí từ hoạt động cung cấp các dịch vụ 11 nhận tiền gửi, dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt và các dịch vụ khác của ngân hàng. Theo Hoàng Ngọc Yến và Võ Thị Hiền (2010), thu nhập ngoài lãi là các khoản thu nhập từ chênh lệch giữa các khoản thu do cung cấp các sản phẩm dịch vụ khác ngoài hoạt động tín dụng và chi phí bỏ ra để cung ứng các sản phẩm dịch vụ đó.

Theo bài nghiên cứu của ngân hàng dự trữ liên bang của Cleveland về xu hướng thu nhập ngoài lãi của các ngân hàng nước ngoài và địa phương tại Mỹ trong 2 giai đoạn từ năm 2001- 2007 và từ năm 2008- 2018 thông qua số liệu từ FFIEC Call Reports có định nghĩa thu nhập ngoài lãi là thu nhập của ngân hàng mà từ nguồn không liên quan đến thu nhập từ lãi. Đối với các khách hàng thông thường, phí dịch vụ có lẽ là loại thu nhập ngoài lãi phổ biến nhất, như phí ATM, phí trả gốc trước hạn, … Một loại khác của thu nhập ngoài lãi từ phí ngân hàng là khi ngân hàng tạo và phân phối khoản vay. Trong trường hợp này, ngân hàng tạo khoản vay, gom các khoản vay, chứng khoán hóa và bán chúng cho các trung gian tài chính hoặc các khách hàng khác. Ngân hàng sẽ có thu nhập từ bán các khoản vay và cũng thu được phí nếu tiếp tục cung cấp dịch vụ cho khoản vay.

Một dạng khác của thu nhập ngoài lãi là từ các hoạt động phi truyền thống của ngân hàng như mua bán chứng khoán; thâu tóm, sát nhập các công ty; kinh doanh trái phiếu, cổ phiếu; mua bán bất động sản và bán bảo hiểm. Theo Brunnermeier, Dong, Palia (2012), thu nhập ngoài lãi (TNNL) bao gồm các hoạt động như: thu nhập từ kinh doanh chứng khoán, đầu tư và phí tư vấn, phí hoa hồng môi giới và thu nhập ủy thác. Những hoạt động này là khác với việc nhận tiền gửi và cho vay - các chức năng truyền thống của các ngân hàng. Để có được TNNL các ngân hàng phải cạnh tranh với các trung gian thị trường vốn khác như các quỹ đầu tư, quỹ tương hỗ, các ngân hàng đầu tư, các công ty bảo hiểm và các quỹ cổ phần tư nhân.