phần mở đầu của bộ luật này, các nhà làm luật thời đó đã dẫn ra rất nhiều thần thánh như là các đấng thiêng liêng đã trao sứ mệnh ban hành pháp luật cho vua Hăm-mu-ra-bi. Ví dụ có đoạn, "… Vì hạnh phúc của loài người thần Anu và thần Enlin đã ra lệnh cho trẫm, Hăm-mu-ra-bi, … phát huy chính nghĩa ở đời, diệt trừ những kẻ gian ác không tuân theo pháp luật, làm cho kẻ mạnh không hà hiếp người yếu, soi đến dân đen, tỏa ánh sáng khắp mặt đất…" Thậm chí, người ta đã thể hiện tinh thần này trong nét điêu khắc của bộ luật này trên đá: "mặt trước phía trên phiến đá khắc hình thần mặt trời ngồi trên ngai trao bộ luật cho vua Hăm-mu-ra-bi đứng đón trong tư thế nghiêm trang" [16, tr. Ở phương Tây, Montesquieu quan niệm về pháp luật ở nhiều cấp độ. Thứ nhất, ông cho rằng pháp luật trước hết là những quy luật.
Theo Montesquieu 18 thì: "Luật theo nghĩa rộng nhất là những quan hệ tất yếu trong bản chất của sự vật" [36, tr. Thế giới được sáng tạo và tồn tại "thì phải có một cái lý nguyên thủy và các quy luật, tức là các mối tương quan giữa cái lý thuyết nguyên thủy ấy với các sự vật, và giữa các sự vật với nhau". Các quy luật này do Thượng đế làm ra và sẽ chi phối pháp luật của các xã hội. Thứ hai, là luật thiên nhiên, tức là những luật này gắn với bản chất tự nhiên của con người trước khi hợp thành xã hội.
Ở góc độ này, luật tự nhiên bao gồm: Mong muốn được hòa bình, con người phải tự tìm cách để nuôi sống, quan hệ nam nữ, nguyện vọng muốn được sống thành xã hội. Thứ ba, là các luật thực tiễn, tức là pháp luật thực định. Theo Montesquieu, khi con người tổ chức thành xã hội thì sự tranh chấp là không thể tránh khỏi vì vậy phải thiết lập luật lệ giữa người với người. Pháp luật này có thể là luật pháp của quốc gia hay luật quốc tế.
Trong pháp luật quốc gia, quan trọng nhất là luật chính trị (định rõ quan hệ giữa người cai trị với người bị trị) và luật dân sự (định rõ quan hệ giữa các công dân). Sự ra đời của các luật cụ thể này bắt nguồn từ ý chí chung của xã hội, từ sự thỏa thuận của xã hội. Montesqueieu cho rằng: mọi ý chí cá nhân hòa nhập lại thành cái gọi là nhà nước dân sự và pháp luật do nhà nước này ban hành là sự thể hiện về mặt pháp lý sự thỏa thuận ý chí của các thành viên xã hội. Khác với quan điểm trên, chủ nghĩa Mác-Lênin cho rằng nhà nước và pháp luật là hai hiện tượng gắn bó mật thiết với nhau, pháp luật ra đời cùng với nhà nước, nhà nước muốn tồn tại được và quản lý xã hội thì phải ban hành pháp luật và đảm bảo cho nó được thực hiện cho nên "những nguyên nhân làm phát sinh nhà nước cũng là nguyên nhân dẫn đến sự ra đời của pháp luật".
Bởi vì khi xã hội cộng sản nguyên thủy phát triển đến một trình độ nhất định, trải qua các lần phân công lao động, cùng với những nhân tố như tìm ra kim loại, tù binh chiến tranh … làm xuất hiện chế độ tư hữu và xã hội bị phân chia thành giai cấp. Đấu tranh giai cấp đã làm cho kết cấu xã hội cộng sản nguyên thủy bị phá vỡ và xuất hiện nhà nước. Các tập quán vốn có trong xã hội không 19 còn đủ khả năng giải quyết các tranh chấp của đời sống xã hội. Nhà nước đứng trước yêu cầu phải tìm ra công cụ hữu hiệu để quản lý.
Lúc này đã xuất hiện hai con đường hình thành nên pháp luật. Một mặt, nhà nước lựa chọn giữ lại những tập quán có lợi cho giai cấp thống trị, đồng thời có khả năng điều chỉnh các quan hệ xã hội, đảm bảo cho chúng trở thành những quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung. Mặt khác, nhà nước đặt ra những quy tắc mới để điều chỉnh những quan hệ mới phát sinh. Do đó, xét một cách chung nhất thì pháp luật là những quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung phản ánh đời sống kinh tế - xã hội do nhà nước đặt ra và đảm bảo thực hiện nhằm trước hết thể hiện ý chí của giai cấp thống trị.
Xét về bản chất, pháp luật là sản phẩm của nhà nước, nên cũng giống như nhà nước, pháp luật luôn thể hiện tính giai cấp và tính xã hội. Tính giai cấp của pháp luật thể hiện ở việc pháp luật luôn thể hiện và bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị. Giai cấp thống trị, thông qua nhà nước thể chế hóa ý chí của mình thành pháp luật của nhà nước, để từ đó áp đặt ý chí này lên toàn xã hội. Các quy phạm pháp luật định hướng cho các quan hệ xã hội vận hành theo hướng mà giai cấp thống trị mong muốn.
Khi nghiên cứu về các kiểu pháp luật khác nhau, nhưng bất luận thế nào dù công khai hay che giấu… thì ở kiểu pháp luật nào, tính giai cấp cũng là nét cơ bản trong bản chất của pháp luật. Bên cạnh tính giai cấp, pháp luật còn thể hiện tính xã hội. Trong đời sống xã hội, con người có rất nhiều quan hệ xã hội, trong các quan hệ này, trải qua thời gian, con người tìm ra những phương án xử sự hợp lý nhất. Khi nhà nước thể chế hóa những phương án xử sự được số đông trong xã hội chấp nhận, thì chính là lúc nhà nước đã pháp lý hóa những sự chọn lọc của xã hội thành các quy phạm pháp luật.
Điều đó cho thấy pháp luật là sự phản ánh những quy luật khách quan của xã hội. Đồng thời, ta cũng thấy rằng, pháp luật tuy là công cụ của nhà nước nhưng nó không thể chỉ đơn thuần nói đến lợi ích của giai 20 cấp thống trị. Xã hội còn có các giai cấp khác, tầng lớp khác. Theo như quan niệm của Mác thì: "Pháp luật phải lấy xã hội làm cơ sở, pháp luật phải là sự biểu hiện của lợi ích và nhu cầu chung trong xã hội" [33, tr.
Do đó, để cho pháp luật có thể nhân danh toàn xã hội, thì ở mức độ nhất định, pháp luật còn phải ghi nhận lợi ích của các giai cấp khác, tầng lớp khác trong xã hội. Đồng thời, điều này còn làm giảm bớt những mâu thuẫn trong xã hội, góp phần giữ gìn ổn định của xã hội. Xét về mặt thuộc tính, ta thấy pháp luật có những nét riêng đặc thù riêng, không những thể hiện ưu thế của pháp luật so với các quy phạm xã hội khác mà còn là cơ sở để phân biệt pháp luật với chúng. Pháp luật có ba thuộc tính là tính quy phạm phổ biến, tính xác định chặt chẽ về mặt hình thức, tính được đảm bảo bằng nhà nước.
Tính quy phạm phổ biến là thuộc tính quan trọng bậc nhất của pháp luật. Tính quy phạm phổ biến thể hiện không chỉ ở việc pháp luật có khả năng đưa ra các mô hình xử sự khi con người tham gia vào một quan hệ nào đó mà còn thể hiện ở khả năng bao quát khắp lên các quan hệ xã hội. Mặc dù pháp luật không thể điều chỉnh được mọi quan hệ xã hội, nhưng so với các quy phạm xã hội khác, sự tác động của pháp luật bao giờ cũng rộng khắp nhất. Đồng thời phải tính đến việc pháp luật được áp dụng nhiều lần trong không gian và thời gian … để thấy được tính quy phạm phổ biến của pháp luật.
Tính xác định chặt chẽ về mặt hình thức đem đến cho các chủ thể thông tin: "bất cứ ai được đặt vào các điều kiện ấy cũng không thể làm khác được" [51, tr. Xã hội bao giờ cũng yêu cầu pháp luật phải có căn cứ, vì pháp luật là cơ sở xác lập quyền và nghĩa vụ của các chủ thể, cho nên các nội dung của pháp luật cần phải được quy định một cách rõ ràng, chặt chẽ trong các điều khoản được chứa đựng trong các văn bản chính thức của nhà nước. Pháp luật không thể chấp nhận những sự diễn đạt mập mờ khó hiểu, chung 21 chung… gây khó khăn cho cả nhà nước và người dân trong việc vận dụng và thực thi. Tính được đảm bảo thực hiện bởi nhà nước phản ánh việc các quy phạm pháp luật đã được trao tính quyền lực bắt buộc đối với các chủ thể.
Pháp luật do nhà nước ban hành, vì vậy được nhà nước bảo đảm thực hiện (bằng các biện pháp tư tưởng, tổ chức, cưỡng chế…) làm cho pháp luật trở thành các quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung với đời sống xã hội. Xét về mặt chức năng, pháp luật có hai chức năng cơ bản là: chức năng điều chỉnh và chức năng giáo dục. Các quan hệ xã hội, khi chưa có sự điều chỉnh của pháp luật luôn tiềm tàng những mâu thuẫn, xung đột vì lợi ích của các bên tham gia quan hệ không phải lúc nào cũng hài hòa với nhau. Khi có sự điều chỉnh của pháp luật, các quan hệ xã hội vận hành một cách có định hướng, những vi phạm sẽ bị uốn nắn.
Đấy chính là sự đảm bảo cho các quan hệ vận hành trật tự, đúng theo chiều hướng mong muốn, giảm thiểu những thiệt hại cho xã hội. Tùy theo từng lĩnh vực và đặc điểm của từng loại của từng loại quan hệ xã hội mà pháp luật sẽ có những cách thức điều chỉnh khác nhau. Chức năng điều chỉnh của pháp luật được thực hiện thông qua các hình thức cơ bản cho phép, cấm đoán hay bắt buộc. Đồng thời các văn bản pháp luật khi được ban hành và sự thực hiện pháp luật trên thực tế tác động vào ý thức của con người, tạo nên chức năng giáo dục của pháp luật.
Công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật cũng như sự thực hiện pháp lý của các chủ thể vi phạm pháp luật… làm cho con người nhận thức rõ đâu là đúng sai, phải trái dưới góc độ pháp luật, từ đó hình thành nên mô hình hành vi và xử sự phù hợp với yêu cầu của pháp luật. Xuất phát từ chức năng điều chỉnh của pháp luật đối với đời sống xã hội, ta thấy pháp luật có những vai trò cơ bản như sau: 22 Thứ nhất, pháp luật là phương tiện cơ bản nhất của nhà nước để quản lý đời sống xã hội.
