Tác động của vốn trí tuệ đến hiệu quả hoạt động của các công ty niêm yết tại Việt Nam

Vốn trí tuệ (IC) đã trở thành một yếu tố quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động của… 112 trang · Trường Đại Học Ngân Hàng TP. Hồ Chí Minh · 2024.

• Tác giả: Dương Hỷ Ngân
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Phan Thị Diệu Thảo
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Tác Động Của Vốn Trí Tuệ Đến Hiệu Quả Hoạt Động Của Các Công Ty Niêm Yết Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Đóng góp của đề tài
• 1.7. Kết cấu của khóa luận
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VÀ NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM
• 2.1. Vốn trí tuệ
• 2.1.1. Khái niệm
• 2.2. Lý thuyết liên quan về vốn trí tuệ
• 2.3. Thành phần vốn trí tuệ
• 2.4. Mô hình đo lường vốn trí tuệ
• 2.5. Hiệu quả hoạt động doanh nghiệp
• 2.6. Đo lường hiệu quả hoạt động
• 2.7. Tác động của vốn trí tuệ đến hiệu quả hoạt động doanh nghiệp
• 2.8. Tổng quan nghiên cứu thực nghiệm
• 2.8.1. Nghiên cứu tại nước ngoài
• 2.8.2. Nghiên cứu tại Việt Nam
• 2.9. Khoảng trống nghiên cứu
• 2.10. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.2. Mô hình nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp xác định biến
• 3.4. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.5. Trình tự xử lý dữ liệu
• 3.6. Phân tích thông kê mô tả biến
• 3.7. Phân tích tương quan
• 3.8. Phân tích hồi quy
• 3.9. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thống kê mô tả biến
• 4.2. Phân tích tương quan
• 4.3. Kiểm định tác động của vốn trí tuệ đến hiệu quả hoạt động của các công ty Việt Nam
• 4.4. Kết quả nghiên cứu với biến phụ thuộc ROA
• 4.5. Kết quả nghiên cứu với biến phụ thuộc ROE
• 4.6. Kiểm định tác động của các thành phần vốn trí tuệ đến hiệu quả hoạt động của các công ty Việt Nam
• 4.6.1. Với biến phụ thuộc ROA
• 4.6.2. Với biến phụ thuộc ROE
• 4.7. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. Hiệu quả vốn vật chất (CEE)
• 5.2. Hiệu quả vốn con người (HCE)
• 5.3. Hiệu quả vốn cấu trúc (SCE)
• 5.4. Hiệu quả vốn quan hệ (RCE)
• 5.5. Hạn chế và hướng nghiên cứu trong tương lai
• 5.6. Kết luận chương 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tác Động Của Vốn Trí Tuệ Đến Hiệu Quả Hoạt Động Doanh Nghiệp

Vốn trí tuệ (IC) đã trở thành một yếu tố quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động của các công ty niêm yết tại Việt Nam. Nghiên cứu cho thấy rằng IC không chỉ là tài sản vô hình mà còn là động lực thúc đẩy sự phát triển bền vững của doanh nghiệp. Các công ty có khả năng quản lý và phát triển vốn trí tuệ tốt thường có hiệu suất tài chính cao hơn. Theo Ghicajanu và cộng sự (2015), hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp không chỉ được đo bằng các chỉ tiêu tài chính mà còn phụ thuộc vào khả năng quản lý con người và tài sản vô hình.

1.1. Khái Niệm Vốn Trí Tuệ Trong Doanh Nghiệp

Vốn trí tuệ được định nghĩa là tập hợp các tài sản vô hình như kiến thức, kỹ năng và mối quan hệ. Theo Edvinsson (1997), IC là nguồn lực giúp tạo ra giá trị gia tăng cho doanh nghiệp. Điều này cho thấy rằng việc đầu tư vào IC là cần thiết để nâng cao năng lực cạnh tranh.

1.2. Các Thành Phần Của Vốn Trí Tuệ

Các thành phần chính của vốn trí tuệ bao gồm hiệu quả vốn con người (HCE), hiệu quả vốn cấu trúc (SCE) và hiệu quả vốn quan hệ (RCE). Mỗi thành phần này đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra giá trị cho doanh nghiệp và ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động.

II. Thách Thức Trong Việc Quản Lý Vốn Trí Tuệ Tại Việt Nam

Mặc dù vốn trí tuệ có vai trò quan trọng, nhưng việc quản lý nó tại các công ty niêm yết tại Việt Nam vẫn gặp nhiều thách thức. Các doanh nghiệp thường thiếu nhận thức về giá trị của IC và chưa có chiến lược rõ ràng để phát triển nó. Theo Xu và Liu (2020), nhiều công ty vẫn tập trung vào tài sản hữu hình mà bỏ qua các yếu tố vô hình.

2.1. Thiếu Nhận Thức Về Giá Trị Của Vốn Trí Tuệ

Nhiều doanh nghiệp chưa nhận thức được rằng vốn trí tuệ có thể tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững. Việc thiếu hiểu biết này dẫn đến việc không đầu tư đúng mức vào các yếu tố như đào tạo nhân viên và phát triển công nghệ.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Đo Lường Vốn Trí Tuệ

Việc đo lường hiệu quả của vốn trí tuệ là một thách thức lớn. Các chỉ số tài chính truyền thống không thể phản ánh đầy đủ giá trị của IC, điều này khiến cho các nhà quản lý gặp khó khăn trong việc đánh giá và ra quyết định.

III. Phương Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Vốn Trí Tuệ Trong Doanh Nghiệp

Để nâng cao hiệu quả hoạt động, các công ty cần áp dụng các phương pháp quản lý vốn trí tuệ hiệu quả. Việc đầu tư vào con người và công nghệ thông tin là rất cần thiết. Theo nghiên cứu của Cindiyasari và cộng sự (2022), các công ty có chiến lược phát triển IC rõ ràng thường có hiệu suất tài chính tốt hơn.

3.1. Đầu Tư Vào Đào Tạo Nhân Viên

Đào tạo nhân viên là một trong những cách hiệu quả nhất để phát triển vốn trí tuệ. Các công ty nên xây dựng chương trình đào tạo liên tục để nâng cao kỹ năng và kiến thức cho nhân viên, từ đó tạo ra giá trị cho doanh nghiệp.

3.2. Ứng Dụng Công Nghệ Thông Tin

Công nghệ thông tin đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý và phát triển vốn trí tuệ. Việc áp dụng các hệ thống quản lý thông tin hiện đại giúp doanh nghiệp tối ưu hóa quy trình làm việc và nâng cao hiệu quả hoạt động.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Về Tác Động Của Vốn Trí Tuệ

Nghiên cứu cho thấy rằng vốn trí tuệ có tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động của các công ty niêm yết tại Việt Nam. Kết quả từ mô hình MVAIC cho thấy rằng hiệu quả vốn con người và hiệu quả vốn vật chất có ảnh hưởng tích cực đến tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA). Tuy nhiên, hiệu quả vốn cấu trúc và vốn quan hệ lại có tác động tiêu cực.

4.1. Tác Động Tích Cực Của Hiệu Quả Vốn Con Người

Hiệu quả vốn con người (HCE) được chứng minh là có tác động tích cực đến hiệu quả tài chính. Các công ty có đội ngũ nhân viên chất lượng cao thường có khả năng tạo ra giá trị lớn hơn.

4.2. Tác Động Tiêu Cực Của Hiệu Quả Vốn Cấu Trúc

Mặc dù vốn cấu trúc có vai trò quan trọng, nhưng nghiên cứu cho thấy rằng hiệu quả vốn cấu trúc (SCE) có thể có tác động tiêu cực đến ROA. Điều này cho thấy rằng việc quản lý cấu trúc tổ chức cần được xem xét kỹ lưỡng.

V. Kết Luận Và Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy rằng vốn trí tuệ là yếu tố quyết định đến hiệu quả hoạt động của các công ty niêm yết tại Việt Nam. Để nâng cao hiệu quả hoạt động, các doanh nghiệp cần có chiến lược phát triển vốn trí tuệ rõ ràng. Hướng nghiên cứu tương lai có thể tập trung vào việc phát triển các mô hình đo lường IC hiệu quả hơn.

5.1. Đề Xuất Chiến Lược Phát Triển Vốn Trí Tuệ

Các công ty nên xây dựng chiến lược phát triển vốn trí tuệ dài hạn, bao gồm việc đầu tư vào con người và công nghệ. Điều này sẽ giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và hiệu quả hoạt động.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc phát triển các chỉ số đo lường IC mới, giúp các doanh nghiệp có cái nhìn rõ hơn về giá trị của vốn trí tuệ trong hoạt động kinh doanh.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp đại học ngành Tài chính – Ngân hàng (mã số 7340201) của tác giả Dương Hỷ Ngân, thực hiện tại Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh năm 2024 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Phan Thị Diệu Thảo, nghiên cứu về đề tài: "Tác động của vốn trí tuệ đến hiệu quả hoạt động của các công ty niêm yết tại Việt Nam".

Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 và sự chuyển dịch sang nền kinh tế tri thức, phương thức sản xuất truyền thống dựa vào tài sản hữu hình đang dần chuyển dịch sang phương thức dựa trên tri thức. Khác với tài sản vật chất vốn dễ bị sao chép hoặc mô phỏng, vốn trí tuệ bao gồm năng lực nhân viên, quy trình tổ chức, hệ thống thông tin và mối quan hệ với khách hàng tạo nên giá trị nội tại cho tổ chức. Tại Việt Nam, nhiều doanh nghiệp phải đối mặt với khó khăn, thách thức và biến động kinh tế trong quá trình hội nhập, dẫn đến tình trạng nhiều doanh nghiệp phải ngừng hoạt động. Trước áp lực cạnh tranh từ các công ty nước ngoài, việc phát triển và quản trị vốn trí tuệ trở thành yêu cầu cấp thiết để duy trì năng lực cạnh tranh và đảm bảo tăng trưởng bền vững. Mặc dù các nghiên cứu quốc tế về vốn trí tuệ đã phát triển, các công trình khảo sát tại các thị trường mới nổi như Việt Nam vẫn còn phân tán về mặt thời gian, không gian và chưa có sự thống nhất về kết quả thực nghiệm.

Khóa luận xác định mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu cụ thể như sau:

• Mục tiêu tổng quát: Nghiên cứu tác động của vốn trí tuệ và các thành phần của vốn trí tuệ đến hiệu quả hoạt động của các công ty niêm yết tại Việt Nam; từ đó đề xuất các khuyến nghị về việc quản lý vốn trí tuệ để nâng cao hiệu quả hoạt động và tạo ưu thế phát triển.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Đo lường mức độ và chiều hướng tác động của vốn trí tuệ và các thành phần của vốn trí tuệ đến hiệu quả hoạt động của các công ty niêm yết tại Việt Nam.
  2. Đề xuất các khuyến nghị sử dụng vốn trí tuệ hiệu quả hơn và hướng phát triển bền vững tại các công ty trong tương lai.
• Câu hỏi nghiên cứu:
  1. Đo lường mức độ và chiều hướng tác động của vốn trí tuệ và các thành phần vốn trí tuệ đến hiệu quả hoạt động của các công ty niêm yết tại Việt Nam như thế nào?
  2. Đề xuất các khuyến nghị nào sẽ giúp việc sử dụng vốn trí tuệ có thể mang lại hiệu quả hoạt động cho các công ty niêm yết tại Việt Nam trong tương lai?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài được giới hạn rõ ràng:

• Đối tượng nghiên cứu: Tác động của vốn trí tuệ (IC) và các thành phần cấu thành đến hiệu quả hoạt động của các công ty niêm yết.
• Phạm vi không gian: 78 công ty niêm yết trên hai sàn chứng khoán gồm Sở Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (HOSE) và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), thuộc 9 lĩnh vực: vật liệu cơ bản, công nghiệp, hàng tiêu dùng, y tế, dịch vụ tiêu dùng, viễn thông, các dịch vụ hạ tầng, tài chính và công nghiệp.
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu thứ cấp được thu thập trong giai đoạn 11 năm, từ năm 2013 đến năm 2023.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng lập luận dựa trên ba lý thuyết nền tảng trong quản trị tài chính và tổ chức:

• Lý thuyết dựa trên nguồn lực (Resource-Based View - RBV): Tiếp cận theo quan điểm của Wernerfelt (1984), Barney (1991) và Grant (1991), nhấn mạnh lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp bắt nguồn từ các nguồn lực nội tại có tính khác biệt, khó bắt chước và không thể thay thế, trong đó tài sản vô hình đóng vai trò trọng tâm.
• Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực (Resource Dependence Theory): Kế thừa quan điểm của Selznick (1948) và Abeysekera (2010), lý giải việc doanh nghiệp thiết lập các liên kết bên ngoài thông qua vốn quan hệ nhằm duy trì sự ổn định trước những biến động của môi trường.
• Lý thuyết tổ chức học tập (Organizational Learning Theory): Dựa trên nghiên cứu của Njuguna (2009), giải thích cách thức doanh nghiệp tích lũy tri thức, chuẩn hóa thành quy trình, cấu trúc tổ chức và tài sản trí tuệ (vốn cấu trúc).

Về mô hình đo lường, tác giả sử dụng mô hình hệ số giá trị gia tăng trí tuệ được điều chỉnh (Modified Value Added Intellectual Coefficient - MVAIC), được phát triển từ mô hình VAIC của Pulic (2000). Mô hình MVAIC bổ sung thêm thành phần hiệu quả vốn quan hệ (RCE), khắc phục hạn chế của mô hình truyền thống vốn chỉ xem xét hiệu quả vốn vật chất (CEE), hiệu quả vốn con người (HCE) và hiệu quả vốn cấu trúc (SCE).

Phương pháp nghiên cứu thực hiện là phương pháp định lượng trên dữ liệu bảng (panel data). Quy trình ước lượng kinh tế lượng sử dụng phần mềm Stata 18.0 với các bước tuần tự: thống kê mô tả, phân tích tương quan, kiểm định đa cộng tuyến thông qua hệ số phóng đại phương sai (VIF), hồi quy gộp (Pooled OLS), mô hình ảnh hưởng cố định (FEM) và mô hình ảnh hưởng ngẫu nhiên (REM). Các kiểm định F-test, Breusch-Pagan Lagrange Multiplier và Hausman test được dùng để lựa chọn mô hình tối ưu. Sau khi phát hiện các hiện tượng vi phạm giả định như phương sai sai số thay đổi và tự tương quan, tác giả sử dụng mô hình hồi quy tổng quát bình phương tối thiểu khả thi (Feasible Generalized Least Squares - FGLS) để khắc phục sai phạm và đảm bảo tính vững của các ước lượng.

Nguồn dữ liệu thứ cấp được trích xuất từ báo cáo tài chính kiểm toán và báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh công bố công khai của 78 doanh nghiệp, truy xuất thông qua các cơ sở dữ liệu tài chính gồm VietstockFinance, CafeF và Fiinpro-X, kết hợp số liệu tăng trưởng GDP hàng năm của nền kinh tế.

Ký hiệu	Tên biến	Vai trò	Cách tính toán và xác định biến	Nguồn tham chiếu
ROA	Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản	Biến phụ thuộc	Lợi nhuận sau thuế / Tổng tài sản bình quân	Xu và Liu (2020), Xu và Li (2022)
ROE	Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu	Biến phụ thuộc	Lợi nhuận sau thuế / Vốn chủ sở hữu bình quân	Vetchagool (2023), Ngô Văn Việt (2024)
MVAIC	Hệ số giá trị gia tăng trí tuệ điều chỉnh	Biến độc lập	MVAIC = HCE + SCE + CEE + RCE	Nimtrakoon (2015), Nadeem (2016)
HCE	Hiệu quả vốn con người	Biến độc lập	HCE = VA / HC (VA: Doanh thu thuần - Giá vốn; HC: Chi phí nhân viên)	Pulic (2000), Chen Goh (2005)
SCE	Hiệu quả vốn cấu trúc	Biến độc lập	SCE = SC / VA (SC = VA - HC)	Pulic (2000), Xu và Liu (2020)
CEE	Hiệu quả vốn vật chất	Biến độc lập	CEE = VA / CE (CE: Tổng tài sản - Nợ ngắn hạn)	Pulic (2000), Xu và Li (2022)
RCE	Hiệu quả vốn quan hệ	Biến độc lập	RCE = RC / VA (RC: Chi phí bán hàng, tiếp thị trừ chi phí nhân viên)	Mohammad và cs. (2019), Xu và Li (2022)
SIZE	Quy mô công ty	Biến kiểm soát	Logarit tự nhiên của tổng tài sản: SIZE = Ln(Tổng tài sản)	Xu và Liu (2020), Ngô Văn Việt (2024)
LEV	Đòn bẩy tài chính	Biến kiểm soát	LEV = Nợ phải trả / Tổng tài sản	Cindiyasari và cs. (2022), Xu và Li (2022)
GDP	Tăng trưởng kinh tế vĩ mô	Biến kiểm soát	Tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội hàng năm	Xu và Liu (2020), Xu và Li (2022)

Khóa luận thiết lập hai nhóm phương trình hồi quy chính cho hai biến phụ thuộc ROA và ROE:

• Mô hình đánh giá tác động tổng thể của MVAIC: $$\text{ROA}{it} / \text{ROE}{it} = \alpha_0 + \alpha_1 \text{MVAIC}{it} + \alpha_2 \text{SIZE}{it} + \alpha_3 \text{LEV}_{it} + \alpha_4 \text{GDP}t + \mu{it}$$
• Mô hình đánh giá tác động của từng thành phần cấu thành vốn trí tuệ: $$\text{ROA}{it} / \text{ROE}{it} = \alpha_0 + \alpha_1 \text{HCE}{it} + \alpha_2 \text{SCE}{it} + \alpha_3 \text{CEE}{it} + \alpha_4 \text{RCE}{it} + \alpha_5 \text{SIZE}{it} + \alpha_6 \text{LEV}{it} + \alpha_7 \text{GDP}t + \mu{it}$$

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu nghiên cứu

Chương đầu tiên phác thảo bối cảnh chuyển dịch sang nền kinh tế tri thức và khẳng định tầm quan trọng của tài sản vô hình đối với doanh nghiệp niêm yết tại Việt Nam. Tác giả xác định hai mục tiêu cụ thể và hai câu hỏi nghiên cứu, đồng thời giới hạn phạm vi nghiên cứu gồm 78 doanh nghiệp niêm yết trên sàn HOSE và HNX thuộc 9 ngành nghề trong giai đoạn từ 2013 đến 2023. Chương 1 cũng trình bày phương pháp nghiên cứu định lượng trên Stata 18.0, nêu bật tính cấp thiết của việc khắc phục các sai phạm kinh tế lượng bằng mô hình FGLS, phác thảo các đóng góp của đề tài và kết cấu 5 chương của khóa luận.

Chương 2: Tổng quan lý thuyết và nghiên cứu thực nghiệm

Chương 2 hệ thống hóa các khái niệm về vốn trí tuệ từ các nghiên cứu kinh điển (Edvinsson, Stewart, Brooking, Pulic) và chuẩn mực kế toán quốc tế IAS 38 cũng như định nghĩa của CIMA. Tác giả phân tích chi tiết ba lý thuyết nền tảng (lý thuyết dựa trên nguồn lực, lý thuyết phụ thuộc nguồn lực, lý thuyết tổ chức học tập) và cấu trúc vốn trí tuệ thành ba thành phần: vốn con người (HC), vốn cấu trúc (SC) và vốn quan hệ (RC). Tác giả so sánh các mô hình đo lường vốn trí tuệ qua các thời kỳ gồm Skandia Navigator, EVA, Thẻ điểm cân bằng (BSC), mô hình VAIC của Pulic (2000) và mô hình cải tiến MVAIC. Tác giả phân tích các thước đo hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp gồm ROA, ROE và hệ số Q của Tobin.

Phần tổng quan nghiên cứu thực nghiệm được chia thành các nghiên cứu quốc tế (Xu và Liu, 2020; Cindiyasari và cộng sự, 2022; Xu và Li, 2022; Abuaddous và cộng sự, 2023; Vetchagool, 2023; Springer và cộng sự, 2024) và các nghiên cứu tại Việt Nam (Nguyen và Doan, 2020; Vân Thị Hồng Loan và cộng sự, 2021; Trần Thị Khánh Linh, 2022; Nguyễn Thị Hà Thanh và Phạm Minh Hà, 2023; Ngô Văn Việt, 2024). Tác giả tổng hợp các phát hiện thành Bảng 2.1, chỉ ra các kết quả mâu thuẫn giữa các tác giả và xác định khoảng trống nghiên cứu: các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu áp dụng mô hình VAIC 3 thành phần mà bỏ qua vốn quan hệ (RCE), đồng thời giai đoạn nghiên cứu chưa bao quát các biến động kéo dài đến năm 2023.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương này thiết lập 5 giả thuyết nghiên cứu dựa trên các lý thuyết nền tảng và nghiên cứu thực nghiệm:

• Giả thuyết H1: MVAIC tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động của công ty.
• Giả thuyết H2: HCE tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động của công ty.
• Giả thuyết H3: SCE tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động của công ty.
• Giả thuyết H4: CEE tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động của công ty.
• Giả thuyết H5: RCE tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động của công ty.

Chương 3 chi tiết hóa quy trình tính toán giá trị gia tăng (VA) và các chỉ số cấu phần (HCE, SCE, CEE, RCE), xây dựng công thức toán học cho các biến kiểm soát (SIZE, LEV, GDP). Tác giả thiết lập quy trình xử lý dữ liệu bảng chặt chẽ, bao gồm việc kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến qua chỉ số VIF, chạy các mô hình Pooled OLS, FEM, REM, thực hiện các kiểm định lựa chọn mô hình và xử lý hiện tượng tự tương quan cũng như phương sai sai số thay đổi bằng hồi quy FGLS.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 thể hiện kết quả phân tích số liệu thực nghiệm trên 78 doanh nghiệp niêm yết trong giai đoạn 2013–2023. Kết quả kiểm tra chỉ số phóng đại phương sai (VIF) tại Bảng 4.3 và Bảng 4.4 cho thấy các giá trị VIF đều ở mức thấp, loại trừ hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng. Tác giả tiến hành hồi quy OLS, FEM và REM cho các mô hình ROA và ROE (Bảng 4.5, 4.6, 4.7, 4.8). Các kiểm định chẩn đoán chỉ ra sự xuất hiện của hiện tượng phương sai thay đổi và tự tương quan, đòi hỏi việc áp dụng mô hình FGLS. Bảng 4.9 tổng hợp kết quả hồi quy theo FGLS, xác nhận MVAIC, CEE và HCE có tác động cùng chiều có ý nghĩa thống kê đối với ROA và ROE, trong khi SCE và RCE lại có tác động tiêu cực ngược chiều. Tác giả thảo luận chi tiết nguyên nhân dẫn đến các tác động ngược chiều này dựa trên thực tiễn tái cấu trúc bộ máy và chi phí bán hàng của doanh nghiệp Việt Nam.

Chương 5: Kết luận và khuyến nghị

Chương cuối cùng tổng kết các kết quả nghiên cứu đối chiếu với 5 giả thuyết đặt ra ban đầu. Trên cơ sở đó, tác giả xây dựng hệ thống khuyến nghị thực tiễn chia theo 4 nhóm thành phần: tối ưu hóa hiệu quả vốn vật chất (CEE), nâng cao hiệu quả vốn con người (HCE), tái cấu trúc và chuẩn hóa vốn cấu trúc (SCE), và tái định hình chiến lược phân bổ vốn quan hệ (RCE). Chương này cũng thẳng thắn nêu rõ các hạn chế trong quá trình thực hiện đề tài và định hướng các nghiên cứu chuyên sâu hơn trong tương lai.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu mang lại các kết quả thực nghiệm và đóng góp cụ thể:

Kết quả nghiên cứu chính

• Tác động tổng thể của MVAIC: Hệ số MVAIC có tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê đến cả hai chỉ số hiệu quả hoạt động là ROA và ROE, khẳng định giả thuyết H1. Khi tổng hợp lực của vốn trí tuệ gia tăng, năng lực sinh lời của tài sản và vốn chủ sở hữu tại các doanh nghiệp niêm yết đều được cải thiện.
• Tác động của Hiệu quả vốn vật chất (CEE): CEE có tác động tích cực, mạnh mẽ đến ROA và ROE (chấp nhận giả thuyết H4). Điều này cho thấy tài sản hữu hình và vốn hoạt động thuần vẫn giữ vai trò nền tảng trực tiếp tạo ra lợi nhuận trong cấu trúc tài chính của doanh nghiệp Việt Nam.
• Tác động của Hiệu quả vốn con người (HCE): HCE có tác động tích cực đến ROA và ROE (chấp nhận giả thuyết H2). Khoản chi phí đầu tư cho nhân sự (lương, thưởng, đào tạo) tạo ra giá trị gia tăng vượt trội so với chi phí bỏ ra, nâng cao hiệu quả tài chính.
• Tác động của Hiệu quả vốn cấu trúc (SCE): SCE có mối tương quan nghịch (tác động tiêu cực) đối với ROA và ROE, không đồng nhất với kỳ vọng ban đầu của giả thuyết H3. Kết quả này phản ánh thực trạng nhiều doanh nghiệp Việt Nam đầu tư vào hệ thống quy trình, cơ sở dữ liệu và quản trị chưa đạt điểm tối ưu, chi phí duy trì cấu trúc vận hành cao nhưng chưa mang lại hiệu suất gia tăng tương ứng.
• Tác động của Hiệu quả vốn quan hệ (RCE): RCE có tác động tiêu cực đến ROA và ROE, bác bỏ giả thuyết H5. Thực tế chi phí bán hàng, tiếp thị, quảng cáo tại nhiều doanh nghiệp tăng cao nhưng chưa được chuyển hóa thành biên lợi nhuận ròng, hoặc chiến lược tiếp thị chưa nhắm đúng thị trường mục tiêu.

Giải pháp và khuyến nghị quản trị

Từ các phát hiện hồi quy, tác giả đề xuất 4 nhóm hàm ý chính sách và giải pháp:

1. Đối với hiệu quả vốn vật chất (CEE): Quản lý chặt chẽ cơ cấu vốn lưu động, kiểm soát nợ ngắn hạn, tối ưu hóa công suất sử dụng nhà xưởng máy móc và trang thiết bị để tạo ra tỷ suất lợi nhuận cao nhất trên mỗi đồng vốn bỏ ra.
2. Đối với hiệu quả vốn con người (HCE): Xây dựng chính sách đãi ngộ hợp lý, đẩy mạnh đào tạo chuyên môn và kỹ năng số cho nhân viên, tạo môi trường làm việc thúc đẩy sáng tạo để nhân sự thực sự trở thành nguồn lực tạo giá trị thặng dư cao.
3. Đối với hiệu quả vốn cấu trúc (SCE): Rà soát, tinh gọn bộ máy quản trị, loại bỏ các thủ tục hành chính cồng kềnh; đồng thời ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số một cách có chọn lọc nhằm giảm chi phí vận hành mà vẫn duy trì dòng chảy tri thức tổ chức.
4. Đối với hiệu quả vốn quan hệ (RCE): Đánh giá lại hiệu quả chi phí marketing, xúc tiến thương mại và quan hệ khách hàng; tập trung ngân sách vào các chiến dịch mang lại doanh thu thực chất, nâng cao chất lượng dịch vụ và xây dựng lòng trung thành thay vì mở rộng chi tiêu quảng bá thiếu kiểm soát.

Đóng góp của đề tài

• Về mặt học thuật: Bổ sung bằng chứng thực nghiệm về tác động của vốn trí tuệ thông qua mô hình 4 thành phần MVAIC (bổ sung biến RCE), lấp khoảng trống nghiên cứu của các công trình trước đây tại Việt Nam vốn phần lớn chỉ dùng mô hình VAIC 3 thành phần.
• Về mặt thực tiễn: Sử dụng chuỗi số liệu 11 năm (2013–2023) bao quát 78 doanh nghiệp thuộc 9 ngành niêm yết trên HOSE và HNX, mang lại cái nhìn bao quát về thực trạng sử dụng nguồn lực vô hình của doanh nghiệp Việt Nam, hỗ trợ các nhà quản trị đưa ra quyết định phân bổ nguồn vốn hợp lý giữa con người, quy trình, quan hệ đối tác và tài sản vật chất.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận chỉ ra một số hạn chế gắn liền với điều kiện thực hiện và phạm vi dữ liệu:

• Hạn chế về quy mô mẫu: Nghiên cứu khảo sát 78 công ty niêm yết có dữ liệu công bố liên tục, chưa bao phủ toàn bộ thị trường chứng khoán Việt Nam.
• Hạn chế từ dữ liệu kế toán: Việc đo lường vốn trí tuệ thông qua mô hình MVAIC phụ thuộc hoàn toàn vào các chỉ tiêu trên báo cáo tài chính lịch sử (giá vốn hàng bán, chi phí nhân viên, chi phí bán hàng). Các chuẩn mực kế toán hiện hành chưa phản ánh đầy đủ các giá trị vô hình phi tài chính như thương hiệu hay văn hóa doanh nghiệp.
• Hạn chế về phân tích ngành: Mẫu nghiên cứu gộp chung 9 nhóm ngành lớn để đánh giá tổng thể nên chưa đi sâu so sánh sự khác biệt đặc thù giữa các ngành thâm dụng tri thức (như tài chính, công nghệ) với các ngành thâm dụng vốn hữu hình (như vật liệu cơ bản, công nghiệp).

Hướng nghiên cứu tiếp theo được đề xuất:

• Mở rộng quy mô mẫu khảo sát lên toàn bộ các doanh nghiệp niêm yết hoặc thực hiện so sánh phân nhóm giữa các ngành khác nhau để nhận diện đặc thù tác động của vốn trí tuệ.
• Kéo dài chuỗi thời gian phân tích và kết hợp thêm các biến đại diện thị trường (như Tobin's Q, Market-to-Book ratio) hoặc các biến phi tài chính để kiểm tra tính bền vững của các mối quan hệ thực nghiệm.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo chuyên khảo dành cho các nhóm đối tượng:

• Sinh viên, học viên cao học ngành Tài chính – Ngân hàng, Kế toán, Quản trị kinh doanh: Cung cấp tài liệu tham khảo về phương pháp luận nghiên cứu dữ liệu bảng (panel data), cách xử lý số liệu trên phần mềm Stata 18.0 từ hồi quy OLS, FEM, REM đến kỹ thuật ước lượng FGLS xử lý khuyết tật mô hình.
• Các nhà nghiên cứu về vốn trí tuệ: Tham khảo quy trình trích xuất và tính toán các thành phần của mô hình MVAIC từ báo cáo tài chính Việt Nam (công thức tính VA, HC, SC, CE, RC).
• Nhà quản trị doanh nghiệp niêm yết: Cung cấp căn cứ định lượng thực tế để cân đối ngân sách đầu tư; cảnh báo việc gia tăng chi phí cấu trúc và chi phí quan hệ tiếp thị khi không kiểm soát được hiệu quả chuyển hóa thành lợi nhuận.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận sử dụng mô hình nào để đo lường vốn trí tuệ và mô hình này khác gì so với mô hình VAIC truyền thống?
Khóa luận sử dụng mô hình hệ số giá trị gia tăng trí tuệ được điều chỉnh (MVAIC). Khác với mô hình VAIC truyền thống của Pulic (2000) chỉ gồm 3 thành phần (CEE, HCE, SCE), mô hình MVAIC được bổ sung thêm thành phần thứ tư là hiệu quả vốn quan hệ (RCE = RC / VA, trong đó RC là chi phí bán hàng, tiếp thị quảng cáo không gồm chi phí nhân viên), giúp phản ánh toàn diện cả vốn con người, vốn cấu trúc, vốn vật chất và vốn quan hệ.

2. Mẫu nghiên cứu của khóa luận được xác định như thế nào về quy mô, không gian và thời gian?
Mẫu nghiên cứu gồm 78 công ty niêm yết trên hai sàn HOSE và HNX, đại diện cho 9 lĩnh vực kinh tế (vật liệu cơ bản, công nghiệp, hàng tiêu dùng, y tế, dịch vụ tiêu dùng, viễn thông, dịch vụ hạ tầng, tài chính và công nghiệp). Dữ liệu bảng được thu thập trong chuỗi thời gian 11 năm, từ năm 2013 đến năm 2023.

3. Tại sao tác giả phải sử dụng phương pháp hồi quy FGLS thay vì dừng lại ở mô hình FEM hoặc REM?
Sau khi lựa chọn mô hình phù hợp thông qua các kiểm định F-test, Breusch-Pagan LM và Hausman, tác giả thực hiện kiểm định chẩn đoán kinh tế lượng và phát hiện mô hình xuất hiện hiện tượng phương sai sai số thay đổi và tự tương quan. Phương pháp hồi quy bình phương tối thiểu tổng quát khả thi (FGLS) được áp dụng nhằm khắc phục triệt để hai sai phạm này, đảm bảo các hệ số ước lượng thu được không bị chệch và có độ tin cậy thống kê cao.

4. Kết quả thực nghiệm cho thấy thành phần nào của vốn trí tuệ tác động tích cực và thành phần nào tác động tiêu cực đến hiệu quả hoạt động?
Kết quả hồi quy FGLS chỉ ra rằng hệ số tổng hợp MVAIC, hiệu quả vốn vật chất (CEE) và hiệu quả vốn con người (HCE) có tác động tích cực có ý nghĩa thống kê đến ROA và ROE. Ngược lại, hiệu quả vốn cấu trúc (SCE) và hiệu quả vốn quan hệ (RCE) có tác động tiêu cực (ngược chiều) đến cả ROA và ROE.

5. Những biến kiểm soát nào được đưa vào các phương trình hồi quy và cách đo lường ra sao?
Khóa luận đưa vào 3 biến kiểm soát gồm: Quy mô công ty (SIZE = Ln(Tổng tài sản)), Đòn bẩy tài chính (LEV = Nợ phải trả / Tổng tài sản) và Biến kinh tế vĩ mô là tốc độ tăng trưởng kinh tế (GDP = Tốc độ tăng trưởng GDP hàng năm).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Dương Hỷ Ngân đã hoàn thành mục tiêu đánh giá định lượng tác động của vốn trí tuệ và các thành phần cấu thành đến hiệu quả tài chính của 78 công ty niêm yết tại Việt Nam giai đoạn 2013–2023 thông qua mô hình MVAIC. Nghiên cứu xác nhận vai trò thúc đẩy của MVAIC, CEE và HCE đối với ROA và ROE, đồng thời chỉ ra tác động tiêu cực của SCE và RCE do bất cập trong kiểm soát chi phí vận hành và tiếp thị. Các khuyến nghị quản trị được đề xuất cung cấp căn cứ thực tiễn giúp doanh nghiệp tối ưu hóa nguồn lực vô hình nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu nghiên cứu Chương này sẽ giới thiệu tổng quát về lý do chọn đề tài, mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, góp phần xây dựng về mặt lý thuyết và thực tiễn của đề tài cũng như kết cấu khóa luận của đề tài. Chương 2: Tổng quan lý thuyết và nghiên cứu thực nghiệm Chương này sẽ trình bày về các khái niệm và lý thuyết có liên quan đến đề tài nghiên cứu, dựa trên các nghiên cứu trước đây của các học giả tại nước ngoài và Việt Nam. Chương này cũng sẽ chỉ ra những điểm mới, điểm khác biệt và khoảng trống tri thức của đề tài so với các nghiên cứu trước đây, từ đó đề xuất mô hình nghiên cứu và các giả thuyết cần kiểm định cho chương tiếp theo. Chương 3: Phương pháp nghiên cứu Chương này trình bày về giả thuyết nghiên cứu, mô hình nghiên cứu, phương pháp xác định biến, dữ liệu và trình tự xử lý dữ liệu như phương pháp phân tích và kiểm định giả thuyết.

Chương này sẽ nêu các tiêu chí đánh giá để lựa chọn mô hình nghiên cứu phù hợp và các giả định cần thỏa mãn. 6 Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Chương này sẽ trình bày và thảo luận về các kết quả phân tích dữ liệu gồm: thống kê mô tả mẫu biến, kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến, mô hình hồi quy (Pooled OLS, FEM và REM), kiểm định hiện tượng tự tương quan, kiểm định phương sai thay đổi và mô hình hồi quy tổng quát bình phương tối thiểu (FGLS). Chương này sẽ so sánh và đánh giá tác động của IC và thành phần của nó đến hiệu quả hoạt động của các công ty niêm yết tại Việt Nam. Chương 5: Kết luận và khuyến nghị Chương này tóm tắt kết quả nghiên cứu, kết luận về đề tài.

Qua đó, tác giả đề xuất một vài khuyến nghị để sử dụng hiệu quả vốn trí tuệ nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp tại Việt Nam. Chương này cũng nêu ra những điểm hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo của đề tài trong tương lai. 7 CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VÀ NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM 2. Vốn trí tuệ 2.

Khái niệm Vào cuối thế kỉ XX, chủ đề về nghiên cứu vốn trí tuệ (IC) nhận được rất nhiều sự quan tâm đến từ các học giả, cùng với đó nhiều định nghĩa khác nhau về vốn trí tuệ (IC) được ra đời. Vào năm 1997, Edvinsson cho rằng vốn trí tuệ là những nguồn lực vô hình giúp tạo ra những giá trị tăng thêm cho doanh nghiệp như kỹ năng nghề nghiệp, kinh nghiệm làm việc, công nghệ thông tin, quan hệ với khách hàng và nhà cung cấp. Annie Brooking (1997) xem vốn trí tuệ là sự kết hợp của thành phần chính là tài sản thị trường, nguồn nhân lực, sở hữu trí tuệ và cơ sở hạ tầng. Tương tự, nghiên cứu của Stewart (1997) nhận định rằng vốn trí tuệ (IC) là những vật chất trí tuệ bao gồm kiến thức, thông tin, quyền sở hữu trí tuệ, kinh nghiệm có thể xây dựng nên giá trị cho một doanh nghiệp.

Harrison và Sullivan (2000) xem IC là nguồn tri thức có thể biến đổi tạo thành lợi nhuận. Pulic và Kolakovic (2003) đã định nghĩa vốn trí tuệ là các kỹ năng, kiến thức và phương pháp mới lạ có thể chuyển đổi thành năng suất, giá trị trên thị trường, giúp doanh nghiệp tăng năng lực cạnh tranh. Ngoài ra, vốn trí tuệ phổ biến nhất với tên gọi “tài sản vô hình”. Brooking (1998) xem IC là các tài sản vô hình dùng để vận hàng trong công ty.

Cùng với quan điểm trên, Bontis (1998) xem IC là tập hợp các nguồn lực vô hình trong doanh nghiệp. Theo Muhammad Nadeem (2016) thì vốn trí tuệ là tổng tài sản vô hình duy nhất bao gồm kiến thức và kỹ năng của nhân viên, quy trình không thể bắt trước và mối quan hệ với đối tác. Theo góc nhìn kế toán thì vốn trí tuệ (IC) là khoảng chênh lệch giữa giá trị thị trường và giá trị sổ sách của một công ty. Maditinos và cộng sự (2011) xem vốn trí tuệ là tài sản vô hình nên khó để xác định đóng góp của nó trên báo cáo tài chính.

8 Theo chuẩn mực Kế toán Quốc tế số 38 (IAS 38) thì các doanh nghiệp có thể xem đó là một tài sản vô hình khi thoả ba điều kiện như sau: có thể nhận dạng được, kiểm soát và mang đến những lợi ích kinh tế trong tương lai. Tuy nhiên, khái niệm về IC của Hiệp hội Kế toán quản trị công chứng Anh Quốc (CIMA) được nhận xét là toàn diện và được rất nhiều học giả sử dụng để nghiên cứu. Thông qua nhận định của những tiền nghiên cứu, vốn trí tuệ thuộc nhóm tài sản vô hình của doanh nghiệp không chỉ bao gồm các tài sản trí tuệ như bằng sáng chế, thương hiệu và bí mật kinh doanh, mà còn là các nguồn lực thể hiện qua kiến thức, con người, cơ cấu tổ chức, mối quan hệ, đánh giá từ khách hàng đã góp phần thúc đẩy hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Lý thuyết liên quan về vốn trí tuệ • Lý thuyết dựa trên nguồn lực Lý thuyết dựa trên nguồn lực được xem là lý thuyết tiên phong tập trung vào tầm quan trọng của các tài sản vô hình đối với doanh nghiệp (Barney, 1991).

Wernerfelt (1984) cho rằng các khái niệm truyền thống của chiến lược được phân tích định vị nguồn lực (điểm mạnh và điểm yếu) của doanh nghiệp; trong khi, hầu hết các công cụ kinh tế chính thống có xu hướng điều khiển thị trường. Barney (1991) lập luận rằng công ty là tập hợp những tài sản vật chất, nguồn nhân lực và nguồn lực tổ chức. Ưu thế cạnh tranh của doanh nghiệp bắt nguồn từ nguồn lực mà doanh nghiệp đó sở hữu (Grant, 1991; Barney ,1991). Những tài sản vô hình được hiểu là duy nhất, không thể sao chép được và là chìa khóa mở ra cánh cửa phát triển trường tồn cho doanh nghiệp.

Lý thuyết cho rằng hiệu quả hoạt động của các nguồn lực hữu hình và vô hình tồn tại phụ thuộc vào nhau cũng như xuất hiện ở các doanh nghiệp. Do đó, để xây dựng lợi thế phát triển của mình, các nhà quản lý cần chú trọng vào các giá trị, kiến thức, năng lực của nhân viên cũng như quy trình sản xuất của doanh nghiệp. 9 • Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực Một doanh nghiệp không thể nắm giữ hết tất cả các nguồn lực chiến lược vì thế cần mối quan hệ phụ thuộc tương hỗ giữa các doanh nghiệp để hỗ trợ các nguồn lực cần thiết. Selznick (1948) lập luận rằng một doanh nghiệp hiện đại phức tạp luôn hoạt động trong thị trường có nhiều biến động, do đó thường xuyên đòi hỏi sự liên kết, hợp tác với các doanh nghiệp khác.

Vì vậy, cấu trúc bên trong của doanh nghiệp được xây dựng và phát triển dựa trên các mối quan hệ hợp tác chặt chẽ giữa doanh nghiệp với doanh nghiệp và giữa doanh nghiệp với khách hàng. Ngoài ra, lý thuyết này nhấn mạnh tầm quan trọng khi sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực sẽ giúp các doanh nghiệp dễ dàng xây dựng các mối quan hệ với các bên liên quan. Abeysekera (2010) cho rằng xây dựng mối quan hệ hiệu quả giữa doanh nghiệp với môi trường bên ngoài chỉ khi doanh nghiệp có được các nguồn lực bên trong hiệu quả như vốn con người và môi trường học tập. Qua đó, yếu tố liên quan đến lý thuyết phụ thuộc nguồn lực là vốn con người và vốn quan hệ.

• Lý thuyết tổ chức học tập Lý thuyết nhận định rằng các doanh nghiệp nên tuân theo một quá trình trau dồi, học hỏi liên tục để xây dựng lợi thế cạnh tranh lâu dài. Nhờ vào quá trình học hỏi không ngừng từ các bên liên quan về công nghệ mới, năng lực lãnh đạo, quy trình sản xuất,. doanh nghiệp sẽ mang lại những những kiến thức cần thiết để tạo ta những sản phẩm mới và dịch vụ phù hợp với nhu cầu của thị trường trong và ngoài nước. Njuguna (2009) xem tổ chức học tập là quá trình học tập để doanh nghiệp tiếp thu được lượng kiến thức mới qua đó chuyển hóa thành quy trình, mô hình và bản quyền.

Các nguồn lực như quy trình sản xuất, mô hình, bản quyền thương hiệu và sản phẩm là nguồn lực mở ra ưu thế phát triển mạnh mẽ cho các doanh nghiệp. Ngoài ra, những nguồn lực này được nhiều nhà nghiên cứu gọi với thuật ngữ là vốn cấu trúc. Dựa vào lý thuyết tổ chức học tập, tác giả nhận thấy được vai trò quan trọng của vốn cấu trúc đối với doanh nghiệp nên sẽ sử dụng vốn cấu trúc như một thành phần quan trọng của vốn trí tuệ. Thành phần vốn trí tuệ Kamath (2007) cho rằng IC được các học giả phân loại theo các thành phần khác nhau.

Dựa vào các lý thuyết liên quan về vốn trí tuệ (IC) được trình bày ở mục 2.2, tác giả phân loại vốn trí tuệ bao gồm vốn con người (Human Capital), vốn cấu trúc (Structural Capital) và vốn quan hệ (Relational Capital). • Vốn con người (Human Capital – HC) Vốn con người được xem là những kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm chuyên môn, năng lực làm việc của nhân viên trong doanh nghiệp được dùng để mang lại các lợi ích cho công ty như thúc đẩy quá trình sản xuất, hoàn thành các mục tiêu chiến lược và gia tăng hiệu quả hoạt động (Edvinsson và Malone, 1997; Stewart, 1997). Nghiên cứu của Pulic (2000) khẳng định vai trò quan trọng của chất lượng nhân viên và việc đầu tư chi phí cho nhân viên là điều cần thiết vì nó sẽ tạo nên giá trị bền vững cho doanh nghiệp. Wright (1994) cho rằng doanh nghiệp có thể đạt được những lợi thế cạnh tranh thông qua vốn con người và có thể tận dụng các nguồn lực sẵn có để hoạch định các chiến lược phát triển phù hợp trong tương lai.

Tài nguyên nhân sự là nguồn lực vô hạn không chỉ đóng vai trò mấu chốt trong việc nâng cao năng suất mà còn là nhân tố mấu chốt giúp doanh nghiệp đạt được mục tiêu và thúc đẩy vị thế của mình trên thương trường. Chính vì thế, sự trau dồi và học hỏi không ngừng của nguồn nhân lực sẽ tạo nên sự khác biệt ở mỗi doanh nghiệp và khó có thể sao chép. • Vốn cấu trúc (Structural Capital – SC) Vốn cấu trúc bao gồm các chính sách, thủ tục, quy trình, cơ sở dữ liệu, chiến lược kinh doanh, tổ chức quản lý và các cơ sở vật chất khác cho phép nguồn nhân lực hoạt động hiệu quả bằng cách sử dụng tri thức và kinh nghiệm sẵn có của nhân viên để tạo ra của cải (Hobley và Kerrin, 2004).