Nghiên cứu tác động của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả hoạt động ngân hàng thương mại tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nghiên cứu tác động của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại tại, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Phan Thị Thu Hằng
• Người hướng dẫn: PGS. TS Phan Diên Vỹ
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Tác Động Của Thu Nhập Ngoài Lãi Đến Hiệu Quả Ngân Hàng Thương Mại Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• SUMMARY
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI
• 1.6. KẾT CẤU LUẬN ÁN
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ TÁC ĐỘNG CỦA THU NHẬP NGOÀI LÃI ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.1. TỔNG QUAN VỀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG
• 2.1.1. CÁCH THỨC ĐO LƯỜNG
• 2.2. THU NHẬP CỦA NGÂN HÀNG
• 2.3. THU NHẬP NGOÀI LÃI
• 2.3.1. CÁCH THỨC ĐO LƯỜNG
• 2.3.2. VAI TRÒ CỦA THU NHẬP NGOÀI LÃI ĐỐI VỚI CÁC NGÂN HÀNG
• 2.3.3. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN THU NHẬP NGOÀI LÃI
• 2.4. TÁC ĐỘNG CỦA THU NHẬP NGOÀI LÃI ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 2.5. CÁC LÝ THUYẾT LIÊN QUAN
• 2.5.1. LÝ THUYẾT VỀ SỨC MẠNH THỊ TRƯỜNG (MARKET POWER THEORY)
• 2.5.2. LÝ THUYẾT VỀ NGUỒN LỰC (RESOURCE-BASED VIEW)
• 2.5.3. LÝ THUYẾT VỀ ĐA DẠNG HOÁ THU NHẬP
• 2.5.4. LÝ THUYẾT CHI PHÍ ĐẠI DIỆN (AGENCY THEORY)
• 2.5.5. LÝ THUYẾT PHÁT TÍN HIỆU (SIGNALING THEORY)
• 2.6. CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN
• 2.6.1. CÁC NGHIÊN CỨU VỀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN TNNL CỦA CÁC NHTM
• 2.6.2. CÁC NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA TNNL ĐẾN HQHĐ CỦA CÁC NHTM
• 2.7. KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU
• 2.8. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA THU NHẬP NGOÀI LÃI ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 3.1. THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 3.2. PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ HQHĐ CỦA CÁC NHTM VIỆT NAM
• 3.3. PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN TNNL CỦA CÁC NHTM VIỆT NAM
• 3.3.1. GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 3.3.2. MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.4. PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA TNNL ĐẾN HQHĐ CỦA CÁC NHTM VIỆT NAM
• 3.4.1. PHÁT TRIỂN GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 3.4.2. MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.5. MÔ HÌNH XÁC ĐỊNH KÊNH TÁC ĐỘNG CỦA THU NHẬP NGOÀI LÃI ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 3.6. DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU
• 3.7. TÓM TẮT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN THU NHẬP NGOÀI LÃI CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM
• 4.1.1. THỐNG KÊ MÔ TẢ
• 4.1.2. PHÂN TÍCH TƯƠNG QUAN
• 4.1.3. KIỂM TRA ĐA CỘNG TUYẾN
• 4.1.4. KẾT QUẢ ƯỚC LƯỢNG MÔ HÌNH POOLED – OLS, MÔ HÌNH TÁC ĐỘNG CỐ ĐỊNH, MÔ HÌNH TÁC ĐỘNG NGẪU NHIÊN
• 4.1.5. KHẮC PHỤC HIỆN TƯỢNG PHƯƠNG SAI SAI SỐ THAY ĐỔI
• 4.1.6. KIỂM ĐỊNH HIỆN TƯỢNG NỘI SINH CỦA MÔ HÌNH
• 4.1.7. KẾT QUẢ HỒI QUY BẰNG PHƯƠNG PHÁP SGMM
• 4.1.8. KẾT QUẢ KIỂM ĐỊNH TÍNH VỮNG CỦA MÔ HÌNH BẰNG PHÂN TÍCH BAYES
• 4.1.9. THẢO LUẬN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA CÁC YẾU TỐ ĐẾN THU NHẬP NGOÀI LÃI CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 4.2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA TNNL ĐẾN HQHĐ CỦA CÁC NHTM TẠI VIỆT NAM
• 4.2.1. THỐNG KÊ MÔ TẢ
• 4.2.2. PHÂN TÍCH MA TRẬN TƯƠNG QUAN
• 4.2.3. KIỂM TRA ĐA CỘNG TUYẾN
• 4.2.4. KẾT QUẢ HỒI QUY THEO CÁC PHƯƠNG PHÁP ƯỚC LƯỢNG
• 4.2.4.1. KẾT QUẢ ƯỚC LƯỢNG HỒI QUY POOLED – OLS
• 4.2.4.2. KẾT QUẢ ƯỚC LƯỢNG HỒI QUY FEM
• 4.2.4.3. KẾT QUẢ ƯỚC LƯỢNG HỒI QUY REM
• 4.2.4.4. LỰA CHỌN PHƯƠNG PHÁP HỒI QUY PHÙ HỢP
• 4.2.4.5. KIỂM ĐỊNH PHƯƠNG SAI SAI SỐ THAY ĐỔI
• 4.2.4.6. KIỂM ĐỊNH TỰ TƯƠNG QUAN
• 4.2.4.7. KHẮC PHỤC KHUYẾT TẬT CỦA MÔ HÌNH BẰNG FGLS
• 4.2.4.8. KIỂM ĐỊNH TÍNH NỘI SINH CỦA MÔ HÌNH
• 4.2.4.9. KẾT QUẢ HỒI QUY BẰNG PHƯƠNG PHÁP SGMM
• 4.2.5. KẾT QUẢ KIỂM ĐỊNH TÍNH VỮNG CỦA MÔ HÌNH BẰNG PHÂN TÍCH BAYES
• 4.2.5.1. KẾT QUẢ KIỂM ĐỊNH TÍNH VỮNG CỦA MÔ HÌNH BẰNG PHÂN TÍCH BAYES ĐỐI VỚI ROA
• 4.2.5.2. KẾT QUẢ KIỂM ĐỊNH TÍNH VỮNG CỦA MÔ HÌNH BẰNG PHÂN TÍCH BAYES ĐỐI VỚI ROE
• 4.2.5.3. KẾT QUẢ KIỂM ĐỊNH TÍNH VỮNG CỦA MÔ HÌNH BẰNG PHÂN TÍCH BAYES ĐỐI VỚI SE
• 4.2.5.4. KẾT QUẢ KIỂM ĐỊNH TÍNH VỮNG CỦA MÔ HÌNH BẰNG PHÂN TÍCH BAYES ĐỐI VỚI TE
• 4.2.6. THẢO LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.3. KẾT QUẢ XÁC ĐỊNH KÊNH TÁC ĐỘNG CỦA THU NHẬP NGOÀI LÃI ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 4.4. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. CÁC HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1.1. HÀM Ý CHÍNH SÁCH LIÊN QUAN ĐẾN THU NHẬP NGOÀI LÃI
• 5.1.2. HÀM Ý CHÍNH SÁCH KHÁC
• 5.2. HẠN CHẾ VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN TNNL CỦA CÁC NHTM TẠI VIỆT NAM
• PHỤ LỤC 2: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA TNNL ĐẾN ROA CỦA CÁC NHTM TẠI VIỆT NAM (BIẾN ĐỘC LẬP ICO-COM, ICO-TRAD, ICO-OTH)
• PHỤ LỤC 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA TNNL ĐẾN ROE CỦA CÁC NHTM TẠI VIỆT NAM (BIẾN ĐỘC LẬP ICO-COM, ICO-TRAD, ICO-OTH)
• PHỤ LỤC 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA TNNL ĐẾN TE CỦA CÁC NHTM TẠI VIỆT NAM (BIẾN ĐỘC LẬP ICO-COM, ICO-TRAD, ICO-OTH)
• PHỤ LỤC 5: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA TNNL ĐẾN SE CỦA CÁC NHTM TẠI VIỆT NAM (BIẾN ĐỘC LẬP ICO-COM, ICO-TRAD, ICO-OTH)
• PHỤ LỤC 6: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA TNNL ĐẾN ROA CỦA CÁC NHTM TẠI VIỆT NAM (BIẾN ĐỘC LẬP ICO-NON)
• PHỤ LỤC 7: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA TNNL ĐẾN ROE CỦA CÁC NHTM TẠI VIỆT NAM (BIẾN ĐỘC LẬP ICO-NON)
• PHỤ LỤC 8: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA TNNL ĐẾN TE CỦA CÁC NHTM TẠI VIỆT NAM (BIẾN ĐỘC LẬP ICO-NON)
• PHỤ LỤC 9: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU TÁC ĐỘNG CỦA TNNL ĐẾN SE CỦA CÁC NHTM TẠI VIỆT NAM (BIẾN ĐỘC LẬP ICO-NON)
• PHỤ LỤC 10: KẾT QUẢ KIỂM ĐỊNH KÊNH TÁC ĐỘNG CỦA TNNL ĐẾN HQHĐ CỦA CÁC NHTM TẠI VIỆT NAM

Tóm tắt

I. Tác động của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả ngân hàng

Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích tác động của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Trong bối cảnh nền kinh tế đang thay đổi nhanh chóng, các ngân hàng thương mại cần phải điều chỉnh chiến lược kinh doanh của mình để thích ứng với những thách thức mới. Thu nhập ngoài lãi đã trở thành một yếu tố quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả ngân hàng. Theo báo cáo của Ngân hàng Nhà nước, tỷ trọng thu nhập ngoài lãi trong tổng thu nhập của các ngân hàng thương mại đã tăng từ 22,7% năm 2015 lên 31,9% năm 2022. Điều này cho thấy sự chuyển dịch trong cơ cấu thu nhập của các ngân hàng, từ việc phụ thuộc vào doanh thu ngân hàng từ lãi sang việc gia tăng thu nhập ngoài lãi từ các hoạt động dịch vụ phi tín dụng.

1.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập ngoài lãi

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng có nhiều yếu tố tác động đến thu nhập ngoài lãi của các ngân hàng thương mại. Các yếu tố này bao gồm quy mô ngân hàng (BANKSIZE), tỷ lệ nợ (DEPTA), lợi nhuận trên tài sản (ROA), chỉ số Herfindahl (HHI), công nghệ (TEC) và tổng sản phẩm quốc nội (GDP). Cụ thể, biến BANKSIZE có tác động ngược chiều đến thu nhập ngoài lãi, trong khi các biến còn lại đều có tác động tích cực. Điều này cho thấy rằng các ngân hàng thương mại lớn có thể gặp khó khăn trong việc gia tăng thu nhập ngoài lãi do sự cạnh tranh và áp lực từ thị trường. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng việc phát triển các sản phẩm dịch vụ phi tín dụng là cần thiết để tăng cường thu nhập ngoài lãi và giảm thiểu rủi ro cho các ngân hàng.

1.2. Tác động của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả hoạt động

Kết quả nghiên cứu cho thấy thu nhập ngoài lãi có tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Các biến độc lập như ICO - non, ICO - com, ICO - trad và ICO - oth đều có ảnh hưởng tích cực đến hiệu quả ngân hàng. Tuy nhiên, biến ICO - trad không có ý nghĩa thống kê, cho thấy rằng không phải tất cả các nguồn thu từ thu nhập ngoài lãi đều mang lại lợi ích cho ngân hàng. Việc gia tăng thu nhập ngoài lãi từ các hoạt động dịch vụ và đầu tư có thể giúp các ngân hàng cải thiện hiệu suất sử dụng tài sản và tăng cường khả năng cạnh tranh trên thị trường. Điều này cũng đồng nghĩa với việc các ngân hàng cần phải đầu tư vào công nghệ và phát triển sản phẩm để tối ưu hóa thu nhập ngoài lãi.

II. Chính sách và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả nghiên cứu, một số khuyến nghị chính sách được đưa ra nhằm phát triển thu nhập ngoài lãi và nâng cao hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Đầu tiên, các ngân hàng cần tập trung vào việc phát triển các sản phẩm dịch vụ phi tín dụng, như dịch vụ tư vấn tài chính, môi giới chứng khoán và các dịch vụ ngân hàng điện tử. Thứ hai, cần có chính sách khuyến khích các ngân hàng đầu tư vào công nghệ để cải thiện quy trình cung cấp dịch vụ và tăng cường trải nghiệm khách hàng. Cuối cùng, việc đào tạo nhân viên và nâng cao năng lực quản lý rủi ro cũng là yếu tố quan trọng để đảm bảo rằng các ngân hàng có thể tối ưu hóa thu nhập ngoài lãi mà không làm gia tăng rủi ro cho hoạt động kinh doanh.

2.1. Đề xuất phát triển sản phẩm dịch vụ

Các ngân hàng thương mại cần nghiên cứu và phát triển các sản phẩm dịch vụ mới nhằm gia tăng thu nhập ngoài lãi. Việc mở rộng các dịch vụ như cho vay tiêu dùng, bảo hiểm và đầu tư chứng khoán có thể giúp ngân hàng đa dạng hóa nguồn thu nhập. Đồng thời, các ngân hàng cũng nên chú trọng đến việc cải thiện chất lượng dịch vụ để thu hút khách hàng và giữ chân khách hàng hiện tại. Điều này không chỉ giúp tăng thu nhập ngoài lãi mà còn nâng cao hiệu quả ngân hàng trong dài hạn.

2.2. Tăng cường ứng dụng công nghệ

Việc ứng dụng công nghệ trong hoạt động ngân hàng là rất cần thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động. Các ngân hàng nên đầu tư vào các hệ thống công nghệ thông tin hiện đại để cải thiện quy trình giao dịch và quản lý dữ liệu. Công nghệ cũng có thể giúp ngân hàng phát triển các sản phẩm dịch vụ mới và tối ưu hóa quy trình phục vụ khách hàng. Điều này không chỉ giúp tăng thu nhập ngoài lãi mà còn giảm thiểu chi phí hoạt động, từ đó nâng cao hiệu quả ngân hàng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong cấu trúc tài chính hiện đại, hiệu quả hoạt động (HQHĐ) của hệ thống Ngân hàng Thương mại (NHTM) đóng vai trò huyết mạch đối với sự ổn định kinh tế vĩ mô. Tại Việt Nam, hoạt động kinh doanh của các NHTM từ lâu đã phụ thuộc nặng nề vào biên thu nhập lãi thuần, khiến toàn hệ thống đứng trước rủi ro tập trung tín dụng và nhạy cảm cao với các chu kỳ kinh tế. Minh chứng thực tế từ văn bản cho thấy: "Trong báo cáo tình hình triển khai kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và hoạt động ngân hàng của Ngân hàng Nhà nước quý 1 năm 2023 thì Thu nhập từ hoạt động tín dụng của các NHTM chiếm 79,6% tổng thu nhập của NHTM". Đứng trước các giới hạn về trần tăng trưởng tín dụng của Ngân hàng Nhà nước (NHNN), tiến trình tự do hóa lãi suất, cùng bối cảnh tái cơ cấu theo Quyết định số 254/QĐ-TTg ngày 01/03/2012 với chủ trương: "Từng bước chuyển dịch mô hình kinh doanh của các NHTM theo hướng giảm bớt sự phụ thuộc vào hoạt động tín dụng và tăng thu nhập từ hoạt động dịch vụ phi tín dụng", việc chuyển dịch cơ cấu sang thu nhập ngoài lãi (TNNL) trở thành mệnh lệnh sống còn. Dữ liệu thực nghiệm giai đoạn 2015–2022 ghi nhận: "Tỷ trọng TNNL trên tổng thu nhập có xu hướng tăng trưởng qua các năm từ: 22,7 % năm 2015, 24,5 % năm 2016, 26,3% năm 2018, và đạt mức 31,9% cho 2022".

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng các công trình học thuật tiền nhiệm chủ yếu tập trung vào mối quan hệ tuyến tính một chiều giữa TNNL tổng thể và khả năng sinh lời kế toán (ROA, ROE) mà bỏ qua cơ chế truyền dẫn vi mô (transmission channels) cũng như chưa xem xét toàn diện hiệu quả kỹ thuật phi tham số (Technical Efficiency - TE; Scale Efficiency - SE). Hơn nữa, sự bất đồng sâu sắc trong y văn quốc tế giữa quan điểm đa dạng hóa danh mục (Chiorazzo và cộng sự, 2008) và rủi ro gia tăng biến động đòn bẩy hoạt động (DeYoung & Roland, 2001; Lepetit và cộng sự, 2008) đặt ra yêu cầu cấp thiết phải kiểm chứng tại một thị trường mới nổi như Việt Nam.

Luận án của nghiên cứu sinh Phan Thị Thu Hằng, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS Phan Diên Vỹ tại Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh (2024, Chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng, Mã số: 9340201), được thiết kế nhằm giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu căn bản:

1. Những nhân tố vĩ mô và vi mô nào quyết định quy mô và tỷ trọng TNNL của các NHTM Việt Nam?
2. TNNL và từng cấu phần chuyên biệt của nó tác động như thế nào đến HQHĐ (bao gồm chỉ số tài chính và hiệu quả biên phi tham số) của các NHTM Việt Nam?
3. Kênh truyền dẫn vi mô nào giải thích cơ chế tác động của TNNL đến HQHĐ, và những hàm ý chính sách nào cần được định hình?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu chính được xây dựng bao gồm:

• H1: Các yếu tố đặc thù ngân hàng (quy mô tài sản, tỷ lệ tiền gửi, khả năng sinh lời, công nghệ) và yếu tố thị trường/vĩ mô (mức độ tập trung HHI, GDP) có tác động đáng kể đến tỷ lệ TNNL.
• H2: TNNL tổng thể (ICONON) có mối quan hệ đồng biến tích cực với hiệu quả tài chính (ROA, ROE) và hiệu quả kỹ thuật (TE, SE) của các NHTM.
• H3: Các cấu phần độc lập của TNNL (thu nhập từ dịch vụ - ICOCOM, thu nhập từ kinh doanh đầu tư - ICOTRAD, thu nhập ngoài lãi khác - ICOOTH) có tác động phân hóa đến HQHĐ.
• H4: TNNL thúc đẩy HQHĐ chủ yếu thông qua kênh nâng cao hiệu suất sử dụng tài sản (Asset Utilization - AU) và tối ưu hóa chi phí hoạt động dịch vụ (STA).

Phạm vi nghiên cứu bao quát mẫu dữ liệu gồm 32 NHTM trong nước tại Việt Nam trong giai đoạn 11 năm (2012–2022), tạo nên bộ dữ liệu bảng gồm 352 quan sát. Nghiên cứu loại trừ các ngân hàng liên doanh, ngân hàng 100% vốn nước ngoài và chi nhánh ngân hàng nước ngoài nhằm đảm bảo tính đồng nhất về thể chế và khung pháp lý điều hành.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về cấu trúc thu nhập ngân hàng chia thành hai trường phái đối lập rõ rệt:

Trường phái thứ nhất ủng hộ Lý thuyết Đa dạng hóa Thu nhập (Income Diversification Theory) dựa trên nền tảng Lý thuyết Danh mục Đầu tư Hiện đại của Markowitz. Odesanmi & Wolfe (2007), Baele và cộng sự (2007), Chiorazzo và cộng sự (2008) chỉ ra rằng việc mở rộng nguồn thu phi tín dụng giúp các tổ chức tài chính phân tán rủi ro đặc thù, ổn định hóa dòng tiền và gia tăng lợi nhuận sau khi đã điều chỉnh rủi ro, đặc biệt rõ nét ở các ngân hàng có quy mô lớn. Tại Hoa Kỳ, DeYoung & Rice (2004) cũng chứng minh mối liên hệ tích cực giữa TNNL và hiệu quả hoạt động dựa trên dữ liệu 4.712 NHTM giai đoạn 1989–2001. Tại thị trường Ấn Độ, Mostak Ahamed (2017) với dữ liệu 107 NHTM (1998–2014) khẳng định việc dịch chuyển sang TNNL mang lại tỷ suất sinh lời điều chỉnh rủi ro cao hơn, đặc biệt đối với các hoạt động giao dịch và kinh doanh ngoại hối.

Ngược lại, trường phái thứ hai cảnh báo về Rủi ro Biến động và Đòn bẩy Hoạt động (Operating Leverage Risk). DeYoung & Roland (2001) lập luận rằng TNNL từ phí dịch vụ chứa đựng chi phí cố định (nhân sự, hạ tầng CNTT) cao hơn thu nhập lãi, tạo ra đòn bẩy hoạt động lớn khiến doanh thu ngân hàng dễ tổn thương khi thị trường biến động. Lepetit, Nys, Rous, & Tarazi (2008) tại thị trường châu Âu, Delpachitra & Lester (2013) tại Úc, Li & Zhang (2013), Maudos (2017), và Williams (2016) đều tìm thấy bằng chứng thực nghiệm cho thấy TNNL làm gia tăng rủi ro phá sản (Z-score suy giảm) và rủi ro tín dụng. Đặc biệt, nghiên cứu của Limei Sun, Siqin Wu, Zili Zhu, & Alec Stephenson (2017) trên 16 NHTM niêm yết tại Trung Quốc (2007–2013) sử dụng mô hình ngưỡng (threshold model) chỉ ra mối quan hệ phi tuyến: TNNL tương quan nghịch với hiệu quả hoạt động khi tỷ trọng nằm dưới hai ngưỡng (9,98% và 16,62%), và chỉ bắt đầu cải thiện hiệu quả khi vượt qua các ngưỡng tới hạn này.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu thực nghiệm trước đây ghi nhận những kết quả chưa đồng nhất. Nguyễn Minh Sáng & Nguyễn Thị Hạnh Hoa (2013), Nguyễn Thị Diễm Hiền & Nguyễn Hồng Hạt (2016), Lê Long Hậu & Phạm Xuân Quỳnh (2017), Nguyễn Minh Sáng & Nguyễn Thị Thùy Trang (2018), Huỳnh Thị Hương Thảo (2021), và Văn Thị Thái Thu (2022) nhìn chung ủng hộ tác động tích cực của TNNL đến ROA và ROE. Tuy nhiên, phần lớn các công trình này tồn tại những hạn chế phương pháp luận: chỉ dừng lại ở các ước lượng tĩnh (Pooled OLS, FEM, REM), chưa xử lý triệt để khuyết tật nội sinh chuỗi thời gian, chưa bóc tách hiệu quả kỹ thuật biên (DEA) và hoàn toàn bỏ ngỏ câu hỏi: “TNNL tác động thông qua kênh nào để nâng cao HQHĐ?”.

Vị vị trí học thuật (positioning) của luận án được xác lập thông qua ba điểm đột phá:

1. Đóng khung phân tích trong bối cảnh tái cơ cấu hệ thống tài chính chuyển đổi (2012–2022) của Việt Nam.
2. Tiên phong kiểm định kênh truyền dẫn vi mô phân rã tác động của TNNL lên hiệu suất sử dụng tài sản (AU) và cấu trúc chi phí (TER, STA).
3. Kết hợp đồng thời phương pháp ước lượng động GMM hệ thống (SGMM) và kiểm định tính vững suy luận Bayes (Bayesian Analysis) với chuỗi Markov Monte Carlo (MCMC).

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm chứng 5 lý thuyết nền tảng trong kinh tế học tài chính ngân hàng:

• Lý thuyết Sức mạnh Thị trường (Market Power Theory - SCP & RMP): Kiểm chứng mối quan hệ giữa cấu trúc thị trường, hành vi cạnh tranh và hiệu quả lợi nhuận. Luận án chỉ ra rằng mức độ tập trung thu nhập (đo lường qua chỉ số HHI) có tác động tích cực đến TNNL, phản ánh năng lực chi phối thị trường ngách của các ngân hàng dẫn đầu.
• Lý thuyết Dựa trên Nguồn lực (Resource-Based View - RBV): Làm rõ vai trò của tài sản vô hình (nền tảng công nghệ Fintech, hệ thống ngân hàng số, năng lực nhân sự) như nguồn lực chiến lược (VRIN) giúp NHTM tạo ra rào cản cạnh tranh, nâng cao tỷ trọng TNNL và tối ưu hóa chi phí biên.
• Lý thuyết Đa dạng hóa Thu nhập: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định đa dạng hóa nguồn thu sang các hoạt động phi tín dụng tại thị trường mới nổi không làm triệt tiêu hiệu quả kinh doanh mà ngược lại, tạo ra tính cộng hưởng kinh tế theo phạm vi (economies of scope).
• Lý thuyết Chi phí Đại diện (Agency Theory - Jensen & Meckling, 1976): Giải thích động cơ của ban điều hành trong việc mở rộng dịch vụ thu phí nhằm phân tán rủi ro danh mục, giảm áp lực trích lập dự phòng tín dụng, từ đó giảm thiểu xung đột lợi ích giữa nhà quản lý và cổ đông.
• Lý thuyết Phát tín hiệu (Signaling Theory - Spence, 1973): Khẳng định tỷ trọng TNNL cao và ổn định đóng vai trò như một tín hiệu tài chính tích cực gửi đến thị trường về năng lực đổi mới sáng tạo, quản trị rủi ro vượt trội và sức khỏe tài chính lành mạnh.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích tích hợp mô hình đo lường hiệu quả đa chiều: $$\text{HQHĐ} = f(\text{Tài chính: } ROA, ROE; \text{Biên hiệu quả DEA: } TE, SE)$$

Cấu trúc TNNL được phân rã thành: $$\text{ICONON} = \text{ICOCOM} + \text{ICOTRAD} + \text{ICOOTH}$$ Trong đó: $$\text{ICOCOM} = \frac{\text{COM}}{\text{NET} + \text{NON}}, \quad \text{ICOTRAD} = \frac{\text{TRAD}}{\text{NET} + \text{NON}}, \quad \text{ICOOTH} = \frac{\text{OTH}}{\text{NET} + \text{NON}}$$ $(\text{COM}$: Thu nhập dịch vụ ròng; $\text{TRAD}$: Thu nhập kinh doanh/đầu tư ròng; $\text{OTH}$: Thu nhập ngoài lãi khác ròng; $\text{NET}$: Thu nhập lãi thuần; $\text{NON}$: Thu nhập thuần ngoài lãi$)$.

Đặc biệt, luận án thiết lập mô hình kênh truyền dẫn nhằm định lượng chính xác tác động của TNNL lên:

1. Hiệu suất sử dụng tài sản: $\text{AU} = \frac{\text{Tổng doanh thu hoạt động}}{\text{Tổng tài sản bình quân}}$
2. Tỷ suất tổng chi phí hoạt động: $\text{TER} = \frac{\text{Tổng chi phí hoạt động}}{\text{Tổng tài sản bình quân}}$
3. Tỷ suất chi phí hoạt động dịch vụ: $\text{STA} = \frac{\text{Chi phí hoạt động dịch vụ}}{\text{Tổng tài sản bình quân}}$

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành theo thế giới quan thực chứng (positivism) với phương pháp tiếp cận định lượng suy diễn (deductive approach). Thiết kế nghiên cứu đa tầng kết hợp kỹ thuật tham số và phi tham số:

• Đo lường hiệu quả biên (DEA): Ứng dụng mô hình DEA hướng đầu vào (input-oriented) dưới giả định hiệu quả không đổi theo quy mô (CRS) và hiệu quả thay đổi theo quy mô (VRS) để bóc tách Hiệu quả Kỹ thuật Tổng thể (Technical Efficiency - TE) và Hiệu quả Quy mô (Scale Efficiency - SE).
• Mẫu nghiên cứu: 32 NHTM Việt Nam trong 11 năm liên tục (2012–2022), tạo thành bộ dữ liệu bảng cân đối gồm 352 quan sát đại diện cho hơn 90% tổng tài sản toàn hệ thống ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình xử lý dữ liệu trải qua các bước kiểm định kinh tế lượng khắt khe:

1. Kiểm tra đa cộng tuyến: Đánh giá ma trận tương quan Pearson và chỉ số phóng đại phương sai (Variance Inflation Factor - VIF), đảm bảo toàn bộ hệ số VIF đều nằm dưới ngưỡng an toàn $(< 5)$.
2. Lựa chọn mô hình: Thực hiện kiểm định F-test (chọn giữa Pooled OLS và FEM), kiểm định Breusch-Pagan Lagrange Multiplier (chọn giữa Pooled OLS và REM), và kiểm định Hausman Test để lựa chọn giữa FEM và REM.
3. Chẩn đoán khuyết tật mô hình: Thực hiện kiểm định Wald sửa đổi (Modified Wald test) phát hiện hiện tượng phương sai sai số thay đổi (Heteroskedasticity) và kiểm định Wooldridge phát hiện hiện tượng tự tương quan (Autocorrelation) chuỗi bậc nhất.
4. Khắc phục khuyết tật sơ bộ: Ứng dụng mô hình bình phương bé nhất tổng quát khả thi (Feasible Generalized Least Squares - FGLS).

Data và phân tích

Để giải quyết triệt để vấn đề nội sinh (Endogeneity) phát sinh do biến trễ của biến phụ thuộc $(Y_{it-1})$ và tính đồng thời giữa các biến tài chính, luận án sử dụng phương pháp GMM hệ thống hai bước (Two-step System GMM - SGMM) của Blundell & Bond (1998): $$Y_{it} = \alpha_0 + \alpha_1 Y_{it-1} + \beta \text{NII}{it} + \gamma X{it} + \eta_i + \varepsilon_{it}$$

Độ tin cậy của ước lượng SGMM được chứng thực thông qua:

• Kiểm định Arellano-Bond: $AR(1)$ có ý nghĩa thống kê $(p < 0,05)$ và $AR(2)$ không có ý nghĩa thống kê $(p > 0,10)$, xác nhận không có tự tương quan chuỗi bậc hai trong sai số sai phân.
• Kiểm định Hansen/Sargan: Kiểm tra tính hợp lệ của các biến công cụ ngoại sinh $(p > 0,10)$, loại trừ nguy cơ công cụ bị bội suy quá mức (instrument proliferation).

Tiếp đó, luận án triển khai Phân tích Hồi quy Tuyến tính Bayes (Bayesian Linear Regression) nhằm khắc phục triệt để hạn chế của $p$-value truyền thống theo khuyến nghị của Hiệp hội Thống kê Hoa Kỳ (Wasserstein & Lazar, 2016; Robert, 2007). Sử dụng thuật toán Markov Chain Monte Carlo (MCMC) với độ dài chuỗi mô phỏng từ 10.000 đến 100.000 bước lặp, kiểm định sự hội tụ thông qua đồ thị vết (trace plots), đồ thị mật độ biên (autocorrelation & density plots) và chỉ số Gelman-Rubin. Tính vững của mô hình được xác lập khi xác suất hậu nghiệm (posterior probability) của các hệ số hồi quy đều đạt mức $> 50%$. Toàn bộ quy trình phân tích được thực thi trên nền tảng phần mềm Stata 17.0.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả ước lượng thực nghiệm bằng SGMM và phân tích Bayes mang lại 4 nhóm phát hiện cốt lõi:

Nhóm quan hệ	Biến số	Chiều tác động	Ý nghĩa thống kê & Xác suất Bayes	Cơ chế & Minh chứng thực nghiệm
Yếu tố quyết định TNNL	BANKSIZE	Nghịch chiều (-)	$p < 0,01$; Prob > 50%	Quy mô tài sản lớn khiến ngân hàng tập trung vào tín dụng bán buôn truyền thống, làm giảm tỷ trọng TNNL.
	DEPTA	Cùng chiều (+)	$p < 0,05$; Prob > 50%	Tỷ lệ tiền gửi cao cung cấp cơ sở khách hàng rộng lớn để khai thác bán chéo sản phẩm dịch vụ thu phí.
	ROA	Cùng chiều (+)	$p < 0,01$; Prob > 50%	Khả năng sinh lời tốt tạo nguồn lực thặng dư để tái đầu tư vào các mảng kinh doanh phi tín dụng.
	HHI	Cùng chiều (+)	$p < 0,05$; Prob > 50%	Cấu trúc thị trường tập trung cho phép các NHTM lớn tận dụng vị thế để áp đặt phí dịch vụ.
	TEC	Cùng chiều (+)	$p < 0,01$; Prob > 50%	Đầu tư công nghệ thúc đẩy các nền tảng thanh toán số, ngân hàng điện tử, trực tiếp gia tăng TNNL.
	GDP	Cùng chiều (+)	$p < 0,01$; Prob > 50%	Tăng trưởng kinh tế vĩ mô thúc đẩy nhu cầu thanh toán, bảo lãnh, tư vấn và đầu tư của doanh nghiệp.
Tác động đến HQHĐ	ICONON $\rightarrow$ ROA, ROE, TE, SE	Cùng chiều (+)	$p < 0,01$; Prob > 50%	Đa dạng hóa TNNL tổng thể nâng cao toàn diện hiệu quả tài chính và hiệu quả kỹ thuật/quy mô.
Cấu phần TNNL đến HQHĐ	ICOCOM, ICOOTH	Cùng chiều (+)	$p < 0,01$; Prob > 50%	Thu nhập dịch vụ và thu nhập khác đóng vai trò động lực mạnh mẽ nhất thúc đẩy ROA, ROE, TE, SE.
	ICOTRAD	Cùng chiều với ROA/ROE/TE; Không ý nghĩa với SE	$p < 0,05$ (ROA, ROE, TE); $p > 0,10$ (SE)	Hoạt động kinh doanh chứng khoán và ngoại hối gia tăng lợi nhuận kế toán nhưng không giúp tối ưu hóa quy mô vận hành.
Kênh truyền dẫn vi mô	ICOCOM, ICOOTH $\rightarrow$ AU	Cùng chiều (+)	$p < 0,01$	Nâng cao hiệu suất sinh lời trên mỗi đồng tài sản đầu tư.
	ICOOTH $\rightarrow$ STA	Nghịch chiều (-)	$p < 0,05$	"TNNL từ hoạt động khác của ngân hàng thậm chí còn làm giảm chi phí hoạt động dịch vụ của các NHTM".

Implications đa chiều

• Về mặt Lý thuyết: Đóng góp bằng chứng thực nghiệm vững chắc xác nhận Lý thuyết Dựa trên Nguồn lực (RBV) và Lý thuyết Đa dạng hóa Thu nhập trong bối cảnh ngân hàng tại các quốc gia đang phát triển; bác bỏ giả thuyết cho rằng TNNL làm xói mòn hiệu quả do đòn bẩy hoạt động tại thị trường Việt Nam.
• Về mặt Phương pháp luận: Tiên phong thiết lập chuẩn mực phương pháp luận kết hợp giữa ước lượng động SGMM (khắc phục nội sinh) và phân tích suy luận phân phối xác suất hậu nghiệm Bayes (Bayesian MCMC), mở ra hướng tiếp cận mới cho các nghiên cứu tài chính thực nghiệm.
• Về mặt Quản trị Ngân hàng (Thực tiễn):
  1. Cơ cấu lại danh mục thu nhập: Các NHTM cần chủ động giảm tỷ trọng thu lãi thuần, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ TNNL lên mức $35% - 40%$ tổng thu nhập hoạt động.
  2. Tập trung vào dịch vụ lõi (ICOCOM): Phát triển mạnh mẽ các mảng thanh toán quốc tế, quản lý dòng tiền doanh nghiệp, dịch vụ ngân quỹ, bảo hiểm liên kết ngân hàng (Bancassurance) và dịch vụ ủy thác đầu tư.
  3. Tận dụng tối đa chuyển đổi số (TEC): Đẩy mạnh phát triển hạ tầng Open Banking, API kết nối hệ sinh thái Fintech để giảm chi phí giao dịch biên và mở rộng tệp khách hàng ngoài lãi.
  4. Kiểm soát rủi ro mảng kinh doanh & đầu tư (ICOTRAD): Thiết lập hạn mức trạng thái ngoại hối và danh mục tự doanh chứng khoán nghiêm ngặt nhằm tránh các cú sốc thị trường tài chính.
• Về mặt Chính sách và Quản lý Nhà nước:
  1. Ngân hàng Nhà nước: Cần tiếp tục hoàn thiện khung khổ pháp lý thúc đẩy thanh toán không dùng tiền mặt, ban hành cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) cho các dịch vụ tài chính công nghệ mới.
  2. Chính sách giám sát an toàn vĩ mô: Xây dựng hệ thống chỉ tiêu cảnh báo sớm về mức độ tập trung thu nhập và giám sát chặt chẽ các sản phẩm phái sinh, phi tín dụng phức tạp nhằm bảo đảm an toàn hệ thống.

---

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 4 giới hạn nghiên cứu:

1. Phạm vi mẫu: Mẫu dữ liệu giới hạn ở 32 NHTM trong nước, chưa bao gồm các chi nhánh ngân hàng nước ngoài và ngân hàng liên doanh đang hoạt động tại Việt Nam, làm giảm khả năng khái quát hóa toàn diện thị trường mở.
2. Khung thời gian nghiên cứu: Dữ liệu kết thúc ở năm 2022, chưa phản ánh đầy đủ các biến động vĩ mô phức tạp sau giai đoạn đại dịch COVID-19, đặc biệt là giai đoạn biến động lãi suất và thị trường trái phiếu doanh nghiệp 2023–2024.
3. Đo lường biến công nghệ: Biến số đầu tư công nghệ (TEC) chủ yếu được ước lượng qua tỷ lệ tài sản cố định vô hình hoặc chi phí phần mềm trên báo cáo tài chính, chưa phản ánh hết mức độ trưởng thành số (Digital Maturity Level) và quy mô hợp tác Fintech thực tế.
4. Mô hình phi tuyến: Chưa đi sâu phân tích mô hình ngưỡng động (Dynamic Panel Threshold Model) để xác định điểm gãy tối ưu chính xác của tỷ lệ TNNL cho từng nhóm ngân hàng theo quy mô vốn.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng mẫu nghiên cứu đa quốc gia (so sánh các nước khối ASEAN-6).
• Ứng dụng trí tuệ nhân tạo và Machine Learning (Random Forest, XGBoost) để dự báo khả năng sinh lời từ TNNL.
• Tích hợp các yếu tố Môi trường - Xã hội - Quản trị (ESG) và Tài chính Xanh vào hàm mục tiêu HQHĐ.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động Học thuật: Thiết lập bộ khung tham chiếu chuẩn mực cho các công trình nghiên cứu tiến sĩ và sau tiến sĩ tại Việt Nam về kinh tế học ngân hàng, dự kiến thu hút lượng trích dẫn cao trên các tạp chí thuộc danh mục Scopus/ISI nhờ tính chặt chẽ của phương pháp Bayes kết hợp SGMM.
• Chuyển đổi Ngành Ngân hàng: Cung cấp cơ sở khoa học định lượng giúp Hội đồng Quản trị và Ban Điều hành các NHTM tự tin tái cấu trúc mô hình kinh doanh từ "ngân hàng tín dụng truyền thống" sang "ngân hàng đa năng hiện đại dựa trên dịch vụ và phí".
• Điều hành Kinh tế Vĩ mô: Hỗ trợ NHNN trong việc đánh giá hiệu quả của các Đề án Tái cơ cấu hệ thống TCTD giai đoạn 2011–2015, 2016–2020 và xây dựng chiến lược phát triển ngành ngân hàng đến năm 2030, tầm nhìn 2045.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới Học thuật: Tiếp cận một thiết kế nghiên cứu hoàn chỉnh, tích hợp đa phương pháp (DEA, SGMM, Bayesian MCMC), giải quyết triệt để các vấn đề kinh tế lượng phức tạp.
• Lãnh đạo cấp cao NHTM (C-level & BOD): Nắm bắt các bằng chứng định lượng chính xác về vai trò của từng cấu phần TNNL và kênh truyền dẫn để phân bổ nguồn lực vốn, nhân sự và ngân sách CNTT tối ưu.
• Cơ quan Quản lý (NHNN, Bộ Tài chính): Có thêm luận cứ thực chứng vững chắc để xây dựng các chính sách quản lý trần tín dụng, giám sát an toàn vốn Basel II/Basel III và chính sách phát triển tài chính số toàn diện.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc mở rộng Lý thuyết Dựa trên Nguồn lực (Resource-Based View - RBV) kết hợp với Lý thuyết Đa dạng hóa Thu nhập trong bối cảnh ngành ngân hàng của một nền kinh tế chuyển đổi. Luận án chứng minh rằng việc đa dạng hóa sang TNNL không chỉ đơn thuần là phân tán rủi ro danh mục tài chính mà là quá trình khai thác năng lực công nghệ và cơ sở khách hàng tiền gửi (DEPTA) để tạo ra lợi thế kinh tế theo phạm vi. Đồng thời, luận án làm sáng tỏ kênh truyền dẫn vi mô: TNNL thúc đẩy HQHĐ thông qua việc kích hoạt gia tăng hiệu suất sử dụng tài sản (AU) và làm giảm tỷ suất chi phí hoạt động dịch vụ (STA), qua đó bổ sung một mắt xích lý thuyết quan trọng mà các nghiên cứu của Chiorazzo và cộng sự (2008) hay DeYoung & Rice (2004) chưa giải thích cặn kẽ.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án thể hiện như thế nào khi so sánh với các nghiên cứu tiền nhiệm?

So với các nghiên cứu của Lê Long Hậu & Phạm Xuân Quỳnh (2017) (chỉ sử dụng FEM/REM tĩnh) và Huỳnh Thị Hương Thảo (2021) (dừng lại ở SGMM cơ bản), luận án thể hiện bước tiến vượt bậc ở 3 khía cạnh:

1. Kết hợp đồng thời phương pháp phi tham số DEA (để lượng hóa chính xác hiệu quả kỹ thuật TE và hiệu quả quy mô SE độc lập với số liệu kế toán) và phương pháp tham số.
2. Ứng dụng Two-step System GMM xử lý triệt để tính nội sinh của các biến tài chính.
3. Đột phá ứng dụng Phân tích Hồi quy Bayes với mô phỏng MCMC, vượt qua giới hạn phụ thuộc vào chỉ số $p$-value truyền thống, tính toán trực tiếp xác suất phân phối hậu nghiệm của các giả thuyết nghiên cứu (tất cả đều đạt độ tin cậy $> 50%$).

3. Phát hiện nào trong dữ liệu gây bất ngờ nhất và được giải thích bằng lý thuyết như thế nào?

Phát hiện bất ngờ nhất là thu nhập ngoài lãi từ hoạt động khác (ICOOTH) có tác động làm giảm chi phí hoạt động dịch vụ (STA) của các NHTM. Về mặt trực quan kế toán, việc mở rộng bất kỳ hoạt động kinh doanh nào cũng làm gia tăng chi phí vận hành tương ứng. Tuy nhiên, dưới lăng kính Lý thuyết Nguồn lực (RBV) và Tính kinh tế theo phạm vi, các hoạt động ngoài lãi khác (như xử lý nợ xấu, thu hồi nợ đã xử lý rủi ro, dịch vụ ủy thác đặc thù) đã tận dụng tối đa hạ tầng sẵn có và mạng lưới chi nhánh, tạo ra hiệu ứng chia sẻ chi phí cố định (cost-sharing effect), từ đó giúp kéo giảm chi phí đơn vị bình quân của các dịch vụ truyền thống.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản nghiên cứu (Replication Protocol) hoàn chỉnh không?

Hoàn toàn có. Luận án trình bày minh bạch toàn bộ quy trình tái lập nghiên cứu:

• Định nghĩa biến số chi tiết kèm công thức đo lường chuẩn hóa $(\text{ICONON}, \text{ICOCOM}, \text{ICOTRAD}, \text{ICOOTH}, \text{ROA}, \text{ROE}, \text{TE}, \text{SE}, \text{AU}, \text{TER}, \text{STA}, \text{BANKSIZE}, \text{DEPTA}, \text{HHI}, \text{TEC}, \text{GDP})$.
• Nguồn dữ liệu tường minh từ Báo cáo tài chính kiểm toán của 32 NHTM, Tổng cục Thống kê và World Bank.
• Toàn bộ kết quả kiểm định mô hình, ma trận tương quan, hệ số VIF, kiểm định Hansen/Sargan, $AR(1)/AR(2)$, cùng các đồ thị hội tụ chuỗi MCMC trong phân tích Bayes được lưu trữ chi tiết tại hệ thống phụ lục từ Phụ lục 1 đến Phụ lục 10.

5. Luận án định hình chương trình nghiên cứu 10 năm (10-Year Research Agenda) tới như thế nào?

Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được luận án định hình xoay quanh 3 trục chính:

1. Trục Công nghệ & Fintech: Nghiên cứu chiều sâu về tác động của Trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI), Ngân hàng mở (Open Banking) và Tài chính phi tập trung (DeFi) đến cơ cấu TNNL.
2. Trục Bền vững & ESG: Đánh giá mối liên hệ giữa đa dạng hóa thu nhập xanh (Green Fees, Green Bond Underwriting) với sức chống chịu rủi ro hệ thống của ngân hàng.
3. Trục Kinh tế lượng Nâng cao: Ứng dụng các mô hình Spatial Econometrics (Kinh tế lượng không gian) và Machine Learning Causal Inference để phân tích sự lan tỏa rủi ro và hiệu quả giữa các định chế tài chính trong khu vực.

---

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Phan Thị Thu Hằng là một công trình khoa học công phu, nghiêm túc và có đóng góp học thuật nổi bật, tổng kết qua 6 luận điểm cốt lõi:

1. Khẳng định tính tất yếu của chuyển dịch cơ cấu thu nhập: Xác lập bằng chứng thực nghiệm vững chắc về vai trò tích cực của TNNL đối với việc nâng cao HQHĐ toàn diện (tài chính, kỹ thuật, quy mô) của các NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2012–2022.
2. Nhận diện đầy đủ hệ thống nhân tố tác động đến TNNL: Chứng minh thực nghiệm quy mô ngân hàng (BANKSIZE) có quan hệ nghịch chiều, trong khi tỷ lệ tiền gửi (DEPTA), tỷ suất sinh lời (ROA), mức độ tập trung thị trường (HHI), đầu tư công nghệ (TEC) và tăng trưởng kinh tế (GDP) có quan hệ đồng biến tích cực với TNNL.
3. Bóc tách sâu sắc cấu phần TNNL: Chỉ rõ thu nhập từ dịch vụ (ICOCOM) và thu nhập khác (ICOOTH) là động lực tăng trưởng bền vững nhất, trong khi thu nhập kinh doanh đầu tư (ICOTRAD) không đóng góp vào hiệu quả quy mô (SE).
4. Khai phá kênh truyền dẫn vi mô: Lần đầu tiên chứng minh TNNL thúc đẩy HQHĐ chủ yếu nhờ gia tăng hiệu suất sử dụng tài sản (AU) và tối ưu hóa chi phí dịch vụ (STA).
5. Tiên phong phương pháp luận tiếp cận: Thiết lập chuẩn mực nghiên cứu kết hợp giữa DEA, mô hình động SGMM và phân tích độ tin cậy Bayes với chuỗi MCMC.
6. Hệ thống hàm ý chính sách thực tiễn: Cung cấp lộ trình hành động khả thi cho các NHTM trong chiến lược số hóa, đa dạng hóa sản phẩm dịch vụ phi tín dụng, đồng thời hỗ trợ NHNN hoàn thiện khung khổ thể chế giám sát an toàn hệ thống ngân hàng thời kỳ mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu nghiên cứu Trình bày tổng quan về đề tài nghiên cứu bao gồm lý do chọn đề tài, mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu, ý nghĩa của đề tài. Chương 2: Cơ sở lý thuyết về tác động của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả hoạt động của NHTM Đưa ra các lý thuyết liên quan đến TNNL, các yếu tố tác động đến TNNL và tác động TNNL đến HQHĐ của NHTM và các nghiên cứu đã được thực hiện để hình thành mô hình nghiên cứu và các giả thiết nghiên cứu. Chương 3: Phương pháp nghiên cứu tác động của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại Nêu lên trình tự các bước và phương pháp thực hiện nghiên cứu về tác động của TNNL đến HQHĐ của các NHTM. Ước tính số lượng mẫu cần thu thập, xây dựng mô 7 hình nghiên cứu và các giả thuyết nghiên cứu liên quan.

Chương 3 cũng trình bày cách thức đo lường các biến và nguồn khai thác dữ liệu nghiên cứu của luận án. Chương 4: Kết quả nghiên cứu thực nghiệm về tác động của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả hoạt động của NHTM và các yếu tố ảnh hưởng đến TNNL. Trên cơ sở dữ liệu của 32 NHTM Việt Nam và mô hình nghiên cứu, luận án sử dụng Stata17.0 để ước lượng các hệ số hồi quy của các biến trong mô hình và thực hiện các kiểm định liên quan. Chương 4 trình bày kết quả nghiên cứu thực nghiệm về tác động của thu nhập ngoài lãi đến hiệu quả hoạt động của NHTM và các yếu tố ảnh huởng đến TNNL.

Trên cơ sở đó, luận án tiến hành thảo luận với các nghiên cứu trước để chấp nhận hay bác bỏ các giả thuyết nghiên cứu để trả lời cho các câu hỏi nghiên cứu của luận án. Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách Luận án tóm tắt các kết quả nghiên cứu và đưa ra các hàm ý chính sách để nâng cao TNNL nhằm đảm bảo sự phát triển ổn định, bền vững và HQHĐ của các NHTM Việt Nam. Đồng thời, Chương 5 trình bày những hạn chế mà luận án chưa giải quyết được và hướng nghiên cứu tiếp theo. 8 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ TÁC ĐỘNG CỦA THU NHẬP NGOÀI LÃI ĐẾN HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI Trong chương 2, tác giả sẽ trình bày cơ sở lý thuyết phục vụ cho đề tài bao gồm các lý thuyết liên quan đến hiệu quả hoạt động của NHTM, TNNL, các yếu tố ảnh hưởng đến TNNL và tác động của TNNL đến HQHĐ của NHTM.

Bên cạnh đó, tác giả cũng tiến hành lược khảo các nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan làm cơ sở cho việc phát triển đề tài. Tổng quan về hiệu quả hoạt động của ngân hàng 2. Khái niệm Farrell (1957) cho rằng hiệu quả thể hiện mối tương quan giữa các biến số đầu ra thu được so với các biến số đầu vào đã được sử dụng để tạo ra những đầu ra đó. Trong tất cả các lĩnh vực kinh tế trong nước hay trên thế giới đều luôn đề cập và đặt hiệu quả lên hàng đầu.

Khi nói đến hiệu quả thì hiệu quả là một phạm trù được sử dụng rất rộng, không chỉ trong lĩnh vực kinh tế mà còn ở lĩnh vực kỹ thuật, xã hội. Đề cập đến hiệu quả, cần phải phân biệt được hiệu quả với kết quả. Hiệu quả là một tỷ số thể hiện sự so sánh kết quả đầu ra với yếu tố nguồn lực đầu vào. Kết quả đầu ra thường biểu hiện bằng doanh thu, lợi nhuận.

Yếu tố đầu vào là những nguồn lực như lao động, chi phí, tài sản và nguồn vốn. Theo Nguyễn Khắc Minh (2004), “Hiệu quả - efficiency” trong kinh tế là “mối tương quan giữa đầu vào các yếu tố khan hiếm với đầu ra hàng hoá và dịch vụ” và “khái niệm hiệu quả được dùng để xem xét các tài nguyên được các thị trường phân phối tốt như thế nào”. Hiệu quả biểu hiện mối quan hệ tương quan giữa kết quả thu được và toàn bộ chi phí bỏ ra để có kết quả đó, phản ánh hoạt động kinh tế đó có chất lượng hay không, độ chênh lệch dương giữa hai đại lượng này càng lớn thì hiệu quả càng cao (Ngô Đình Giao, 1997). Theo Antonio, Ludger và Vito (2006) thì “Hiệu quả là phép so sánh giữa đầu vào và đầu ra hay giữa lợi nhuận và chi phí.

Với cùng đầu vào cho trước, hoạt động nào tạo ra đầu ra lớn hơn sẽ là hoạt động hiệu quả hơn”. Vì vậy, đo lường hiệu quả của các NHTM thì mục tiêu của họ là tối đa hoá lợi nhuận với mức độ rủi ro là thấp nhất có thể, đó là những NHTM hoạt động kinh doanh với hiệu quả cao. HQHĐ của NHTM còn có thể được hiểu là khả năng biến đổi các đầu vào thành các đầu ra hay khả năng sinh lời hoặc giảm thiểu chi phí để tăng khả năng cạnh tranh với các định chế tài chính khác (Lý 9 thuyết hệ thống). Một cách diễn đạt khác Berger và Mester (1997) phát biểu rằng HQHĐ của các NHTM thể hiện ở mối quan hệ giữa doanh thu và chi phí sử dụng các nguồn lực hay chính là khả năng biến các nguồn lực đầu vào thành các đầu ra tốt nhất trong hoạt động kinh doanh.

Từ những dẫn chứng nêu trên, chúng ta có thể hiểu về HQHĐ của NHTM theo 3 hướng như sau: Thứ nhất là, tối thiểu hóa chi phí, tức là sử dụng ít nhất các yếu tố đầu vào như vốn, cơ sở vật chất, lao động… để tạo ra đầu ra như trước; thứ hai là, giữ nguyên đầu vào nhưng tạo ra lượng đầu ra nhiều hơn; thứ ba là, sử dụng nhiều yếu tố đầu vào hơn nhưng lượng đầu ra được tạo ra tăng nhanh hơn so với tốc độ tăng đầu vào. Trong phạm vi bài viết này, Các NHTM được coi là hoạt động hiệu quả nếu nó đạt đến mức tối đa về kết quả đầu ra trong điều kiện sử dụng tối ưu các yếu tố đầu vào cho trước. Cách thức đo lường Về cách thức đo lường thì theo Berger và Humphrey (1997), Heffernan và Fu (2008), thường sử dụng hai phương pháp chính để phân tích HQHĐ của NHTM là: phương pháp sử dụng các chỉ số tài chính và phương pháp phân tích hiệu quả biên. Phương pháp sử dụng các chỉ số tài chính Chỉ số tài chính của doanh nghiệp là những con số được tính toán bằng tỉ lệ của một số liệu tài chính hoặc kinh doanh này so với một số liệu khác.

Các chỉ số tài chính là công cụ được sử dụng phổ biến nhất trong đánh giá, phân tích và phản ánh HQHĐ kinh doanh của các NHTM. Mỗi chỉ số tài chính cho biết mối quan hệ giữa hai biến số tài chính khác qua đó cho phép phân tích và so sánh giữa các chi nhánh, các ngân hàng và phân tích xu hướng biến động của các biến số này theo thời gian. Có nhiều loại chỉ số tài chính được sử dụng để đánh giá các khía cạnh hoạt động khác nhau của một ngân hàng. Các chỉ số tài chính này bao gồm các tỷ số phản ánh khả năng sinh lợi, các tỷ số phản ánh HQHĐ kinh doanh và các tỷ số phản ánh rủi ro tài chính của một ngân hàng.

Nhóm chỉ số phản ánh khả năng sinh lời: Ở nhóm chỉ số khả năng sinh lời thì có chỉ số sinh lời so với doanh thu và chỉ số sinh lời so với vốn. Chỉ số sinh lời so với doanh thu phản ánh một đồng doanh thu của ngân hàng kiếm về được thì lợi nhuận chiếm bao nhiêu phần trăm, phần trăm đối lập ngược lại có thể suy luận đó là chi phí. Vậy ngân hàng có quản lý tốt về các khoản chi phí để có được phần lợi nhuận tăng lên qua các kỳ 10 kinh doanh trong doanh thu ngân hàng hay không thể hiện thông qua chỉ số sinh lời so với doanh thu tăng lên. Còn tỷ số sinh lời so với vốn, phản ánh một đồng vốn bỏ ra có được bao nhiêu đồng lợi nhuận, nói cụ thể hơn chỉ số này đo lường giữa thu nhập hoặc lợi nhuận thu về được so với số vốn bỏ ra, tùy thuộc và quan điểm so sánh mà nó so sánh với chi phí sử dụng vốn hoặc mức sinh lời kỳ vọng của người có vốn,… để đánh giá tính hiệu quả của một đồng vốn kinh doanh.

Trong bài viết này, tác giả đề cập đến suất sinh lời trên vốn. Theo thông lệ quốc tế, hiệu quả sinh lời thường được phản ánh thông qua các chỉ số tài chính sau: lợi nhuận ròng trên tổng tài sản (ROA) và lợi nhuận ròng trên tổng vốn chủ sở hữu (ROE), thu lãi biên ròng (NIM), thu ngoài lãi biên ròng (NOM), thu nhập hoạt động biên (TNHĐB), hệ số thu nhập trên cổ phiếu (EPS). Nhóm các chỉ tiêu phản ánh HQHĐ kinh doanh: Với chiến lược tối đa hóa lợi nhuận là mục tiêu hàng đầu của bất kỳ một doanh nghiệp kinh doanh nào và các NHTM cũng không ngoại lệ. Các NHTM thường nâng cao HQHĐ kinh doanh của mình bằng cách giảm chi phí hoạt động, tăng năng suất lao động trên cơ sở tự động hóa và nâng cao trình độ nhân viên.

Bởi vậy, các thước đo phản ánh tính hiệu quả trong hoạt động của ngân hàng và năng suất lao động của nhân viên gồm các chỉ tiêu sau: Tổng chi phí hoạt động so với tổng thu từ hoạt động, Năng suất lao động (Thu nhập hoạt động so với Số nhân viên làm việc đầy đủ thời gian), Tổng thu hoạt động so với tổng tài sản bình quân. Nhóm chỉ tiêu phản ánh rủi ro tài chính: Đi đôi với lợi nhuận thì rủi ro là điều không thể tránh khỏi trong hoạt động kinh doanh của các NHTM. Các nhà quản trị trong NHTM, ngoài việc quan tâm đến việc nâng cao giá trị cổ phiếu và đẩy mạnh khả năng sinh lời, thông thường trong hoạt động của mình họ còn thực hiện việc kiểm soát chặt chẽ những rủi ro mà họ phải đối mặt như là: rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, rủi ro lãi suất, rủi ro phá sản và rủi ro thu nhập. Từ trước đến nay, các chỉ số tài chính vẫn được sử dụng khá phổ biến trong phân tích hoạt động kinh doanh của các NHTM vì chúng khá đơn giản và tương đối dễ hiểu.

Tuy nhiên, chính mức độ đơn giản của nó có thể trở thành vấn đề khá phức tạp nếu các nhà quản lý cố gắng đưa ra một bức tranh tổng thể khi kết hợp nhiều mặt, nhiều khía cạnh hoạt động khác nhau của ngân hàng dựa trên phân tích các tỷ số tài chính.