Luận văn thạc sĩ tác động của kiệt quệ tài chính và khủng hoảng tài chính đến hành vi tránh thuế thu nhập doanh nghiệp nghiên cứu thực nghiệm tại việt nam

Tổng hợp kiến thức Tác động của khủng hoảng tài chính đến hành vi tránh thuế doanh nghiệp tại Việt Nam, tiếp cận khoa học, hỗ trợ học tập và nghiên

• Tác giả: Nguyễn Thị Lan Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Ngọc Hùng
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Tác Động Của Khủng Hoảng Tài Chính Đến Hành Vi Tránh Thuế Doanh Nghiệp Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.1. MỤC TIÊU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.2. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.4. NÉT MỚI CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.5. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.6. KẾT CẤU ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM
• 2.1. HÀNH VI TRÁNH THUẾ
• 2.1.1. Khái niệm hành vi tránh thuế
• 2.1.2. Các hành vi tránh thuế thường gặp
• 2.1.3. Phương pháp đo lường hành vi tránh thuế
• 2.1.3.1. Đo lường hành vi tránh thuế dựa trên các công ty vỏ bọc, thiên đường thuế
• 2.1.3.2. Đo lường hành vi tránh thuế dựa trên khe hở thuế theo sổ sách (Book-tax gap BTG)

Tóm tắt

I. Tác động của khủng hoảng tài chính đến hành vi tránh thuế

Khủng hoảng tài chính có tác động sâu sắc đến hành vi tránh thuế của doanh nghiệp Việt Nam. Trong bối cảnh khủng hoảng tài chính, nhiều doanh nghiệp phải đối mặt với kiệt quệ tài chính, dẫn đến việc tìm kiếm các phương pháp để giảm thiểu chi phí, trong đó có tránh thuế. Theo nghiên cứu, khi tình hình tài chính trở nên khó khăn, doanh nghiệp có xu hướng gia tăng các hành vi tránh thuế để bảo vệ lợi nhuận. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến tác động kinh tế mà còn làm giảm nguồn thu ngân sách của nhà nước. Một nghiên cứu thực nghiệm cho thấy rằng, trong giai đoạn khủng hoảng kinh tế, tỷ lệ doanh nghiệp thực hiện hành vi tránh thuế tăng lên đáng kể, cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa khủng hoảng tài chính và hành vi này.

1.1. Tình hình tài chính và hành vi tránh thuế

Tình hình tài chính của doanh nghiệp có ảnh hưởng lớn đến quyết định thực hiện hành vi tránh thuế. Khi doanh nghiệp rơi vào kiệt quệ tài chính, họ thường tìm kiếm các biện pháp để tối ưu hóa chi phí, trong đó có việc giảm thiểu thuế phải nộp. Nghiên cứu cho thấy rằng, trong bối cảnh khủng hoảng tài chính, các doanh nghiệp có xu hướng sử dụng các chiến lược tránh thuế phức tạp hơn để bảo vệ lợi nhuận. Điều này dẫn đến việc gia tăng các hành vi tránh thuế, làm cho chính sách thuế trở nên khó khăn hơn trong việc quản lý. Các nhà hoạch định chính sách cần xem xét các yếu tố này để đưa ra các biện pháp phù hợp nhằm hạn chế hành vi tránh thuế trong thời kỳ khủng hoảng.

1.2. Tác động xã hội của hành vi tránh thuế

Hành vi tránh thuế không chỉ ảnh hưởng đến doanh nghiệp Việt Nam mà còn có tác động lớn đến xã hội. Khi doanh nghiệp thực hiện các hành vi này, nguồn thu ngân sách của nhà nước bị giảm sút, dẫn đến việc giảm khả năng cung cấp dịch vụ công cho người dân. Điều này đặc biệt nghiêm trọng trong bối cảnh khủng hoảng tài chính, khi mà nhu cầu về dịch vụ công tăng cao. Các nghiên cứu cho thấy rằng, việc tránh thuế có thể tạo ra sự bất bình đẳng trong xã hội, khi mà những doanh nghiệp lớn có khả năng tận dụng các lỗ hổng trong luật thuế để giảm thiểu nghĩa vụ thuế, trong khi các doanh nghiệp nhỏ hơn không có khả năng làm như vậy. Do đó, cần có các chính sách thuế công bằng hơn để đảm bảo rằng tất cả các doanh nghiệp đều đóng góp công bằng vào ngân sách nhà nước.

II. Chính sách thuế và hành vi tránh thuế

Chính sách thuế đóng vai trò quan trọng trong việc định hình hành vi tránh thuế của doanh nghiệp Việt Nam. Các quy định thuế không rõ ràng hoặc có nhiều lỗ hổng có thể tạo điều kiện cho các hành vi tránh thuế phát triển. Nghiên cứu cho thấy rằng, khi chính sách thuế thay đổi, các doanh nghiệp thường điều chỉnh chiến lược tránh thuế của mình để tối ưu hóa lợi ích. Điều này cho thấy rằng, việc cải cách chính sách thuế là cần thiết để hạn chế hành vi tránh thuế. Các nhà hoạch định chính sách cần phải xem xét kỹ lưỡng các yếu tố này để đưa ra các biện pháp phù hợp nhằm giảm thiểu hành vi tránh thuế trong bối cảnh khủng hoảng tài chính.

2.1. Các biện pháp hạn chế hành vi tránh thuế

Để hạn chế hành vi tránh thuế, các nhà hoạch định chính sách cần phải thực hiện các biện pháp như cải cách hệ thống thuế, tăng cường quản lý thuế và nâng cao nhận thức của doanh nghiệp về nghĩa vụ thuế. Việc cải cách hệ thống thuế cần phải đảm bảo tính minh bạch và công bằng, giúp doanh nghiệp dễ dàng tuân thủ các quy định thuế. Đồng thời, cần có các chương trình giáo dục và tuyên truyền để nâng cao nhận thức của doanh nghiệp về tầm quan trọng của việc tuân thủ nghĩa vụ thuế. Các biện pháp này không chỉ giúp giảm thiểu hành vi tránh thuế mà còn góp phần tăng cường nguồn thu ngân sách cho nhà nước.

2.2. Tác động của chính sách thuế đến hành vi doanh nghiệp

Chính sách thuế có tác động lớn đến hành vi của doanh nghiệp Việt Nam. Khi chính sách thuế trở nên khắt khe hơn, doanh nghiệp có thể tìm kiếm các phương pháp tránh thuế để giảm thiểu chi phí. Ngược lại, nếu chính sách thuế được cải cách theo hướng tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp, hành vi tránh thuế có thể giảm xuống. Nghiên cứu cho thấy rằng, các doanh nghiệp thường điều chỉnh chiến lược của mình dựa trên các thay đổi trong chính sách thuế, cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa chính sách thuế và hành vi tránh thuế. Do đó, việc xây dựng chính sách thuế hợp lý là rất quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế, hành vi tránh thuế thu nhập doanh nghiệp ngày càng trở nên phổ biến và phức tạp, đặc biệt tại các quốc gia đang phát triển như Việt Nam. Tỷ lệ tổng thu thuế/GDP của Việt Nam trong giai đoạn 2006-2012 đạt khoảng 22%, cao hơn nhiều nước trong khu vực như Thái Lan (16,31%) và Malaysia (14%), cho thấy sự phụ thuộc lớn vào nguồn thu thuế. Tuy nhiên, hành vi tránh thuế của doanh nghiệp không chỉ làm giảm nguồn thu ngân sách mà còn ảnh hưởng tiêu cực đến sự công bằng và phát triển kinh tế xã hội. Đặc biệt, trong giai đoạn khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, số lượng doanh nghiệp rơi vào tình trạng kiệt quệ tài chính tăng nhanh, tạo động lực mạnh mẽ cho các hành vi tránh thuế nhằm giảm chi phí thuế và duy trì hoạt động.

Luận văn tập trung nghiên cứu tác động của kiệt quệ tài chính và khủng hoảng tài chính đến hành vi tránh thuế thu nhập doanh nghiệp tại Việt Nam trong giai đoạn 2006-2014, với mẫu nghiên cứu gồm 256 công ty phi tài chính niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM (HoSE). Mục tiêu chính là cung cấp bằng chứng thực nghiệm về mối quan hệ giữa các yếu tố tài chính này và hành vi tránh thuế, từ đó hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách và quản lý doanh nghiệp trong việc xây dựng các biện pháp kiểm soát hiệu quả. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả quản lý thuế, giảm thất thu ngân sách và thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai lý thuyết nền tảng chính để giải thích hành vi tránh thuế của doanh nghiệp:

• Lý thuyết lợi ích – chi phí (Benefit-Cost Theory): Lý thuyết này cho rằng nhà quản lý doanh nghiệp sẽ cân nhắc giữa lợi ích thu được từ việc tránh thuế (giảm chi phí thuế, tăng dòng tiền, duy trì xếp hạng tín dụng) và chi phí tiềm tàng (chi phí kiểm toán, phạt vi phạm, thiệt hại danh tiếng). Nếu lợi ích vượt trội hơn chi phí, hành vi tránh thuế sẽ được thực hiện.

• Lý thuyết chuyển đổi rủi ro (Risk-Shifting Theory): Khi doanh nghiệp rơi vào tình trạng kiệt quệ tài chính, nhà quản lý và cổ đông có xu hướng chấp nhận rủi ro cao hơn, bao gồm việc gia tăng hành vi tránh thuế nhằm bảo vệ nguồn vốn và duy trì hoạt động, mặc dù có thể gây thiệt hại cho các chủ nợ.

Ngoài ra, luận văn sử dụng các khái niệm chuyên ngành như:

• Hành vi tránh thuế thu nhập doanh nghiệp: Các hoạt động hợp pháp nhằm giảm số thuế phải nộp thông qua khai thác các khe hở pháp luật và kỹ thuật kế toán.

• Kiệt quệ tài chính: Tình trạng doanh nghiệp mất khả năng thanh toán các nghĩa vụ tài chính, được đo lường bằng chỉ số Z’’ điều chỉnh của Altman.

• Khủng hoảng tài chính: Giai đoạn kinh tế khó khăn, được xác định bằng biến giả cho các năm 2008-2014.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng với dữ liệu bảng không cân bằng thu thập từ 256 công ty phi tài chính niêm yết trên HoSE trong giai đoạn 2006-2014. Dữ liệu được xử lý và phân tích bằng phần mềm Stata 12.0.

Phương pháp phân tích chính bao gồm:

• Mô hình tác động cố định (Fixed Effects Model - FEM): Phù hợp khi các đặc điểm riêng biệt của từng công ty có tương quan với biến độc lập.

• Mô hình tác động ngẫu nhiên (Random Effects Model - REM): Áp dụng khi các đặc điểm riêng biệt không tương quan với biến độc lập.

• Kiểm định Hausman: Được sử dụng để lựa chọn mô hình FEM hay REM phù hợp nhất với dữ liệu.

• Kiểm định phương sai sai số thay đổi (Wald Test, Breusch-Pagan LM) và tự tương quan (Wooldridge test): Để đảm bảo tính chính xác của mô hình.

• Phương pháp bình phương tối thiểu tổng quát (Generalized Least Squares - GLS): Sử dụng để khắc phục các khuyết tật của mô hình như phương sai sai số thay đổi và tự tương quan.

Các biến số chính được đo lường bao gồm:

• Biến phụ thuộc: Hành vi tránh thuế (TA) được đo bằng ba chỉ số CASHETR (thuế suất hiệu dụng), BTG (khe hở thuế theo sổ sách) và RES_BTG (phần dư khe hở thuế).

• Biến giải thích: Kiệt quệ tài chính (FDISTRESS) đo bằng chỉ số Z’’ điều chỉnh nhân với (-1) và khủng hoảng tài chính (GFC) là biến giả.

• Biến kiểm soát: Quy mô công ty (SIZE), đòn bẩy tài chính (LEV), tỷ lệ tài sản cố định hữu hình (CAPINT), tỷ suất sinh lợi trên tổng tài sản (ROA), tỷ lệ giá trị thị trường trên giá trị sổ sách (MKTBK), thời gian hoạt động của công ty (FIRMAGE).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Kiệt quệ tài chính thúc đẩy hành vi tránh thuế: Kết quả mô hình FEM và REM cho thấy biến FDISTRESS có tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê đến các chỉ số BTG và RES_BTG, đồng thời tác động âm đến CASHETR (vì CASHETR thấp thể hiện tránh thuế cao). Cụ thể, khi chỉ số Z’’ điều chỉnh giảm (tức kiệt quệ tài chính tăng), mức độ tránh thuế tăng lên khoảng 15-20% so với các công ty không rơi vào kiệt quệ.

2. Khủng hoảng tài chính làm gia tăng hành vi tránh thuế: Biến giả GFC nhận giá trị 1 trong giai đoạn 2008-2014 có tác động cùng chiều với hành vi tránh thuế, làm tăng mức độ tránh thuế trung bình khoảng 10-12% so với giai đoạn trước khủng hoảng.

3. Khủng hoảng tài chính làm tăng cường mối quan hệ giữa kiệt quệ tài chính và tránh thuế: Phân tích mẫu con cho thấy trong giai đoạn khủng hoảng, tác động của kiệt quệ tài chính đến hành vi tránh thuế mạnh hơn đáng kể so với giai đoạn trước đó, với mức tăng khoảng 25% trong chỉ số BTG và RES_BTG.

4. Ảnh hưởng của các biến kiểm soát: Quy mô công ty (SIZE) có tác động dương đến hành vi tránh thuế, các công ty lớn hơn có xu hướng tránh thuế nhiều hơn. Đòn bẩy tài chính (LEV) và tỷ lệ tài sản cố định hữu hình (CAPINT) cũng có tác động tích cực, trong khi tỷ suất sinh lợi (ROA) và thời gian hoạt động (FIRMAGE) có tác động ngược chiều, phản ánh các công ty mới niêm yết hoặc có lợi nhuận thấp có xu hướng tránh thuế cao hơn.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với lý thuyết lợi ích – chi phí khi các doanh nghiệp trong tình trạng kiệt quệ tài chính và khủng hoảng tài chính có động cơ mạnh mẽ để giảm nghĩa vụ thuế nhằm duy trì dòng tiền và hoạt động. Việc tăng cường hành vi tránh thuế trong giai đoạn khủng hoảng cũng được lý giải bởi áp lực tài chính và hạn chế tiếp cận nguồn vốn bên ngoài.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, kết quả tương đồng với nghiên cứu của Richardson và cộng sự (2015) tại Úc và Mỹ, cho thấy tính phổ quát của mối quan hệ này. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ thể hiện xu hướng tăng chỉ số BTG và RES_BTG trong giai đoạn 2008-2014, cùng bảng so sánh hệ số hồi quy giữa các giai đoạn trước và trong khủng hoảng tài chính.

Kết quả cũng nhấn mạnh vai trò của các biến kiểm soát, đặc biệt là quy mô công ty và đòn bẩy tài chính, trong việc giải thích hành vi tránh thuế, phù hợp với các nghiên cứu trước đây về quản trị thuế và rủi ro tài chính.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giám sát và kiểm tra thuế đối với doanh nghiệp trong tình trạng kiệt quệ tài chính: Cơ quan thuế cần thiết lập các tiêu chí cảnh báo sớm dựa trên chỉ số tài chính như Z-score để tập trung kiểm tra các doanh nghiệp có nguy cơ cao tránh thuế, nhằm giảm thất thu ngân sách trong vòng 1-2 năm tới.

2. Xây dựng chính sách thuế linh hoạt trong giai đoạn khủng hoảng tài chính: Bộ Tài chính và Tổng cục Thuế nên thiết kế các chính sách ưu đãi, hỗ trợ doanh nghiệp khó khăn nhưng đồng thời kiểm soát chặt chẽ các hành vi tránh thuế không hợp pháp, áp dụng trong giai đoạn 3-5 năm tới.

3. Nâng cao năng lực phân tích và sử dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế: Đẩy mạnh ứng dụng phần mềm phân tích dữ liệu lớn (Big Data) để phát hiện các dấu hiệu tránh thuế tinh vi, đặc biệt trong các doanh nghiệp có quy mô lớn và đòn bẩy tài chính cao, thực hiện trong 2 năm tới.

4. Tuyên truyền, đào tạo nâng cao nhận thức cho nhà quản lý doanh nghiệp: Tổ chức các khóa đào tạo về quản trị thuế và rủi ro tài chính nhằm giúp doanh nghiệp hiểu rõ lợi ích và rủi ro của hành vi tránh thuế, từ đó xây dựng chiến lược thuế hợp pháp và bền vững, triển khai liên tục hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý thuế: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chính sách thuế phù hợp, đặc biệt trong giai đoạn khủng hoảng tài chính, giúp giảm thất thu và tăng hiệu quả quản lý thuế.

2. Ban lãnh đạo và nhà quản lý doanh nghiệp: Giúp hiểu rõ tác động của kiệt quệ tài chính và khủng hoảng tài chính đến hành vi tránh thuế, từ đó cân nhắc các chiến lược thuế hợp pháp nhằm tối ưu hóa lợi ích và giảm thiểu rủi ro pháp lý.

3. Các nhà nghiên cứu và học giả trong lĩnh vực tài chính – ngân hàng và quản trị doanh nghiệp: Cung cấp dữ liệu thực nghiệm và mô hình nghiên cứu tham khảo cho các nghiên cứu tiếp theo về hành vi tránh thuế và quản lý rủi ro tài chính.

4. Các tổ chức tài chính, ngân hàng và nhà đầu tư: Hiểu được mức độ rủi ro tài chính và hành vi quản trị thuế của doanh nghiệp, hỗ trợ đánh giá tín dụng và quyết định đầu tư chính xác hơn.

Câu hỏi thường gặp

1. Hành vi tránh thuế khác gì với trốn thuế?
   Tránh thuế là việc sử dụng các quy định pháp luật để giảm số thuế phải nộp một cách hợp pháp, trong khi trốn thuế là hành vi vi phạm pháp luật nhằm không nộp thuế hoặc nộp thiếu thuế. Ví dụ, doanh nghiệp chọn phương pháp khấu hao tài sản hợp pháp để giảm thu nhập chịu thuế là tránh thuế.

2. Tại sao kiệt quệ tài chính lại thúc đẩy hành vi tránh thuế?
   Khi doanh nghiệp gặp khó khăn tài chính, họ cần tối đa hóa dòng tiền và giảm chi phí, trong đó có chi phí thuế. Do đó, họ có động cơ mạnh mẽ để thực hiện các chiến lược tránh thuế nhằm duy trì hoạt động và tránh phá sản.

3. Khủng hoảng tài chính ảnh hưởng thế nào đến hành vi tránh thuế?
   Trong giai đoạn khủng hoảng, nhiều doanh nghiệp bị hạn chế tín dụng và giảm lợi nhuận, dẫn đến việc tăng cường hành vi tránh thuế để bù đắp thiếu hụt tài chính, đồng thời giảm nghĩa vụ thuế nhằm duy trì thanh khoản.

4. Làm thế nào để đo lường hành vi tránh thuế của doanh nghiệp?
   Có nhiều phương pháp đo lường như thuế suất hiệu dụng (CASHETR), khe hở thuế theo sổ sách (BTG), và phần dư khe hở thuế (RES_BTG). Mỗi phương pháp phản ánh các khía cạnh khác nhau của hành vi tránh thuế dựa trên dữ liệu kế toán và thuế.

5. Các nhà quản lý doanh nghiệp nên làm gì để hạn chế rủi ro khi tránh thuế?
   Cần cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích và chi phí, tuân thủ pháp luật thuế, đồng thời xây dựng chiến lược thuế minh bạch và bền vững. Việc đào tạo và tư vấn chuyên môn cũng giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý và thiệt hại uy tín.

Kết luận

• Luận văn cung cấp bằng chứng thực nghiệm rõ ràng về tác động tích cực của kiệt quệ tài chính và khủng hoảng tài chính đến hành vi tránh thuế thu nhập doanh nghiệp tại Việt Nam trong giai đoạn 2006-2014.
• Kiệt quệ tài chính làm tăng động cơ tránh thuế do áp lực tài chính và nhu cầu duy trì hoạt động.
• Khủng hoảng tài chính không chỉ trực tiếp thúc đẩy hành vi tránh thuế mà còn làm gia tăng tác động của kiệt quệ tài chính đến hành vi này.
• Các biến kiểm soát như quy mô công ty, đòn bẩy tài chính và thời gian hoạt động cũng ảnh hưởng đáng kể đến mức độ tránh thuế.
• Nghiên cứu mở ra hướng đi cho các chính sách thuế và quản lý tài chính doanh nghiệp trong bối cảnh kinh tế biến động, đồng thời đề xuất các bước tiếp theo trong việc hoàn thiện hệ thống quản lý thuế và hỗ trợ doanh nghiệp.

Next steps: Triển khai các nghiên cứu mở rộng với mẫu lớn hơn và đa dạng ngành nghề, đồng thời áp dụng các phương pháp phân tích nâng cao để kiểm định sâu hơn các yếu tố ảnh hưởng. Các nhà quản lý và cơ quan thuế nên áp dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách phù hợp, tăng cường giám sát và hỗ trợ doanh nghiệp trong giai đoạn khó khăn.

Các nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp và nhà nghiên cứu được khuyến khích tham khảo và áp dụng kết quả nghiên cứu nhằm nâng cao hiệu quả quản lý thuế và phát triển bền vững nền kinh tế Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Giới thiệu Chương 2. Tổng quan lý thuyết và các nghiên cứu thực nghiệm Chương 3. Phương pháp nghiên cứu Chương 4.

Kết quả nghiên cứu và Thảo luận Chương 5. Kết luận và Khuyến nghị 123doc 6 CHƯƠNG 2. TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM 2. HÀNH VI TRÁNH THUẾ 2.

Khái niệm hành vi tránh thuế Trong quá trình điều hành doanh nghiệp, nhà quản lý luôn có động cơ để thực hiện hành vi tránh thuế nếu lợi ích từ hành vi này1 lớn hơn chi phí có thể xảy ra2. Chính vì vậy, nghiên cứu các vấn đề liên quan đến hành vi tránh thuế không chỉ thu hút các nhà quản lý, các cổ đông mà còn được các nhà hoạch định chính sách, Tổng cục Thuế, Bộ Tài chính quan tâm. Cũng chính vì lý do đó, mà đến nay đã có nhiều nghiên cứu về hành vi tránh thuế được thực hiện, cũng như tồn tại nhiều quan điểm, định nghĩa khác nhau xoay quanh khái niệm này. Thuật ngữ tránh thuế trong tiếng Anh cũng được thể hiện bằng các cụm từ khác nhau như tax aggressiveness, tax avoidance, tax management, tax planning, tax shelters.

Nhiều tác giả xem các cụm từ trên là khác nhau nhưng đa phần các tác giả đều xem các cụm từ này cùng có nghĩa là tránh thuế. Theo Rego (2003), Chen & cộng sự (2010), hành vi tránh thuế là các hành vi làm giảm thu nhập tính thuế thông qua hoạt động lập kế hoạch thuế. Hoạt động lập kế hoạch thuế có thể là các hoạt động hợp pháp, không hợp pháp, hoặc cũng có thể rơi vào vùng xám (vùng giao thoa giữa hợp pháp và không hợp pháp). Hành vi tránh thuế cũng có thể là một chuỗi liên tục các hành vi rơi vào vùng xám.

Ngược lại, Frischmann, Shevlin & Wilson (2008) cho rằng hành vi tránh thuế được thực hiện khi thuế đóng một vị trí quan trọng trong khi các biện pháp quản lý lại lỏng lẻo. Cụ thể hơn, Lisowsky, Robinson & Schmidt (2010) chỉ ra rằng hành vi tránh thuế là một tập hợp các hoạt động nhằm tránh bị đánh thuế 1 Như giảm được thuế phải đóng, tăng dòng tiền, duy trì xếp hạng tín dụng ở mức cao 2 Như chi phí kiểm toán và kiện tụng, các khoản phạt, thiệt hại danh tiếng 123doc 7 được thực hiện liên tục bắt nguồn từ việc lập kế hoạch thuế đúng với pháp luật, thông qua việc sử dụng các công ty ở nước ngoài (các công ty vỏ bọc), hoặc ở các thiên đường thuế3. Trong khi đó, một số tác giả xem hành vi tránh thuế là một phần của chiến lược quản trị doanh nghiệp (Desai & Dharmapala, 2006; Rego, 2003). Hành vi tránh thuế có liên quan đến việc sắp xếp hoặc cấu trúc lại nhằm tận dụng các lỗ hổng trong luật thuế và phạm vi quyền hạn cho phép để giảm số tiền thuế thu nhập phải trả (Lisowsky, 2010; Wilson, 2009).

Do thuế thu nhập là một trong những chi phí đáng kể của doanh nghiệp nên các nhà quản lý doanh nghiệp có động cơ để thực hiện các chiến lược nhằm giảm số tiền thuế phải nộp để đáp ứng các nhu cầu về vốn khác của doanh nghiệp. Tóm lại, mặc dù được diễn giải bằng những từ ngữ khác nhau với những cách diễn đạt khác nhau nhưng tránh thuế có thể hiểu là các hành vi làm giảm thu nhập tính thuế bằng các hành vi có chủ định từ trước mà vẫn đúng quy định của pháp luật. Theo đó, tránh thuế được thực hiện bằng cách khai thác những quy định chưa chắc chắn, rõ ràng, những biến động trong chính sách thuế, hoặc các kỹ thuật kế toán nhằm giảm thiểu số tiền thuế phải nộp. Do đây là hành vi chủ định của của nhà quản lý nên mức độ thực hiện hành vi tránh thuế dựa trên mối quan hệ giữa lợi ích biên và chi phí biên khi thực hiện hành vi tránh thuế.

Cụ thể, lợi ích biên thể hiện ở số tiền thuế có thể tiết kiệm được và chi phí biên bao gồm cả thời gian, công sức, chi phí giao dịch, các khoản phạt tiềm tàng của cơ quan thuế, chi phí duy trì uy tín của công ty và sự sụt giảm giá cổ phiếu trong trường hợp công ty có thông tin xấu liên quan đến thuế (Chen & cộng sự, 2010). 3 Thiên đường thuế được hiểu là khu vực mà về mặt pháp lý mức thuế được ấn định rất thấp hoặc bằng 0 và các thủ tục pháp lý như thủ tục đăng ký thành lập công ty khá đơn giản và nhanh chóng. Các hành vi tránh thuế thường gặp Trong thực tế, hành vi tránh thuế không chỉ được phát hiện trong thuế thu nhập doanh nghiệp mà còn bắt gặp trong thuế thu nhập cá nhân, thuế nhập khẩu, thuế trước bạ. Một số hành vi tránh thuế thường gặp tại Việt Nam như: Thuế thu nhập doanh nghiệp (thuế TNDN) - Trích lập dự phòng giảm giá hàng tồn kho, dự phòng tổn thất các khoản đầu tư tài chính, dự phòng nợ phải thu khó đòi, dự phòng bảo hành sản phẩm, hàng hóa, công trình xây lắp làm tăng chi phí trong kỳ.

- Chọn đăng ký phương thức khấu hao (phương thức đường thẳng; theo số dư giảm dần có điều chỉnh; hay theo số lượng, khối lượng sản phẩm) tùy theo dự kiến doanh nghiệp sẽ có lãi hay bị lỗ. - Doanh nghiệp đi vay tiền chịu lãi để phục vụ hoạt động sản xuất kinh doanh và đưa tiền lãi đó vào chi phí để giảm thu nhập chịu thuế thay vì yêu cầu cổ đông, thành viên góp vốn tự đi vay tiền để góp vốn điều lệ. Thuế thu nhập cá nhân - Chọn đối tượng nộp thuế là vợ hoặc chồng tùy theo thu nhập cao thấp của từng người trong việc kê khai giảm trừ gia cảnh đối với số người phụ thuộc trong gia đình nhằm mục đích giảm số thuế phải trả. - Doanh nghiệp không trả lương cho các cổ đông cá nhân tham gia hoạt động quản lý doanh nghiệp (thuế suất tối đa đối với tiền lương, tiền công chịu thuế TNCN ở mức 35%) để cổ đông nhận được cổ tức cao hơn (DN chỉ đóng thuế thuế TNDN 20% trên thu nhập trước thuế và cổ đông cá nhân đóng 5% thuế TNCN trên cổ tức nhận được).

Thuế nhập khẩu: nhập khẩu hàng hóa có xuất xứ từ những nước có ký các hiệp định về ưu đãi thuế quan với Việt để được hưởng mức thuế suất thấp. 123doc 9 Thuế trước bạ: mua trước hay mua sau một mốc thời gian quan trọng nhất định đối với một số loại hàng hóa hay dịch vụ để tận dụng việc tăng hay giảm của mức thuế trước bạ dành cho loại hàng hóa hay dịch vụ đó. Trên đây là một số hành vi tránh thuế thường gặp tại Việt Nam. Trong nghiên cứu này, tác giả tập trung vào hành vi tránh thuế TNDN.

Sau đây cụm từ “hành vi tránh thuế” hàm ý “hành vi tránh thuế TNDN”. Phương pháp đo lường hành vi tránh thuế Tương tự với khái niệm tránh thuế, việc đo lường hành vi tránh thuế cũng tồn tại nhiều phương pháp khác nhau. Đo lường hành vi tránh thuế dựa trên các công ty vỏ bọc, thiên đường thuế Đầu tiên, dựa trên quan điểm hành vi tránh thuế thông qua các công ty vỏ bọc ở nước ngoài, hoặc ở các thiên đường thuế, Wilson (2009) đã đưa ra cách đo lường hành vi tránh thuế theo mô hình SHELTER như sau: SHELTER = – 4.56 * RD Trong đó: - BTD (book-tax difference): chênh lệch thuế theo giá trị sổ sách, được tính bằng cách lấy hiệu số giữa lợi nhuận kế toán và thu nhập tính thuế chia cho tổng tài sản; - LEV: tỷ số giữa nợ dài hạn và tổng tài sản; - SIZE: quy mô công ty, được tính bằng logarit của tổng tài sản; - ROA: tỷ suất sinh lợi trên tổng tài sản, được tính bằng thu nhập ròng chia tổng tài sản; - FOREIGN_INCOME: biến giả, bằng 1 nếu công ty có thu nhập ở nước ngoài, ngược lại bằng 0; - RD: tỷ lệ chi phí nghiên cứu và phát triển (R&D) trên tổng tài sản. 123doc 10 Theo Wilson (2009), chỉ số SHELTER càng cao thì khả năng công ty có hành vi tránh thuế càng lớn.

Cả Kim & cộng sự (2011), Rego & Wilson (2012) đều đồng ý rằng mô hình của Wilson (2009) đã xây dựng là hợp lý. Tuy nhiên hoạt động tạo các công ty vỏ bọc hoặc thiên đường thuế là một hoạt động giao dịch mang tính chất đơn lẻ, nên mô hình của Wilson (2009) không phản ảnh đầy đủ tất cả các hoạt động tránh thuế của một công ty. Đo lường hành vi tránh thuế dựa trên khe hở thuế theo sổ sách (Book-tax gap BTG) Theo Desai & Dharmapala (2006); Lisowsky (2010); Manzon & Plesko (2001); Rego & Wilson (2012); Wilson (2009) đo lường hành vi tránh thuế bằng BTG là một cách đo lường hiệu quả, bởi có sự khác biệt lớn giữa thu nhập tính thuế theo quan điểm của kế toán và quan điểm của thuế làm xuất hiện hành vi tránh thuế. Ví dụ, Mills (1988) nhận thấy rằng các công ty có các khe hở thuế càng lớn thì càng phải thực hiện các điều chỉnh kiểm toán theo quy định của chuẩn mực kiểm toán quốc tế IRS, điều này cho thấy mức độ tránh thuế của công ty.

Thực tế, các công ty có thể cấu trúc lại các giao dịch để tạo ra các chênh lệch tạm thời hay chênh lệch vĩnh viễn khi xác định thu nhập tính thuế theo quan điểm của thuế và quan điểm của kế toán. Ví dụ, sử dụng chi phí khấu hao có thể tạo ra chênh lệch tạm thời, trong khi đó các khoản tín dụng R&D có thể tạo ra chênh lệch vĩnh viễn. Khe hở thuế được tạo ra một phần do mục đích “làm đẹp” các báo cáo thu nhập theo thời gian để đạt được một mục tiêu lợi nhuận nào đó, tránh báo cáo lỗ và đạt được các mục tiêu khác (Desai & Dharmapala, 2006), và phần còn lại, được suy ra, do mục đích tránh thuế. Manzon & Plesko (2002) đã đưa ra một cách xác định BTG là tổng chênh lệch giữa thu nhập kế toán trước thuế và thu nhập tính thuế, khi đó phát sinh chênh lệch tạm thời và chênh lệch vĩnh viễn, thể hiện công ty đang thực hiện tránh thuế: Thu nhập kế toán trước thuế − thu nhập tính thuế BTG = Tổng tài sản đầu năm 123doc 11 Trong đó: Chi phí thuế TNDN hiện hành Thu nhập tính thuế = Thuế suất theo quy định Theo Manzon & Plesko (2002), BTG càng lớn sẽ thể hiện mức độ tránh thuế càng cao.