Luận án tiến sĩ đầu tư trực tiếp của nhật bản vào việt nam từ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 đến nay thực trạng và giải pháp

Luận án tiến sĩ kinh tế nghiên cứu đầu tư trực tiếp của nhật bản vào việt nam từ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 đến nay, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý

• Tác giả: Nguyễn Thị Ngọc Yến
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thanh Đức
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế
• Đề tài: Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài Của Nhật Bản Vào Việt Nam Từ Sau Khủng Hoảng Tài Chính Toàn Cầu Năm 2008 Đến Nay: Thực Trạng Và Giải Pháp
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các nghiên cứu về bối cảnh sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 đối với FDI
• 1.2. Các nghiên cứu về FDI Nhật Bản ra nước ngoài sau khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008
• 1.3. Các nghiên cứu FDI của Nhật Bản vào Việt Nam từ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008
• 1.4. Các nghiên cứu nước ngoài
• 1.5. Các nghiên cứu trong nước
• 1.6. Định hướng nghiên cứu của luận án
• 1.7. Đánh giá các nghiên cứu trước chỉ ra khoảng trống nghiên cứu
• 1.8. Định hướng tiếp tục nghiên cứu của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THU HÚT ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI
• 2.1. Một số vấn đề lý luận cơ bản về thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.2. Khái niệm về FDI và thu hút FDI
• 2.3. Các hình thức cơ bản của đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.4. Một số lý thuyết về thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.4.1. Lý thuyết về thương mại quốc tế
• 2.4.2. Lý thuyết tăng trưởng tân cổ điển
• 2.4.3. Lý thuyết tăng trưởng nội sinh
• 2.4.4. Lý thuyết về năng lực cạnh tranh
• 2.4.5. Lý thuyết về năng lực hấp thụ
• 2.5. Nội dung các chỉ tiêu cơ bản đánh giá hiệu quả thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.6. Quy mô đầu tư
• 2.7. Hình thức đầu tư
• 2.8. Các nhân tố ảnh hưởng tới thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.8.1. Nhân tố thuộc bối cảnh quốc tế
• 2.8.2. Nhân tố thuộc về nước tiếp nhận đầu tư
• 2.9. Tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài đối với nước tiếp nhận đầu tư
• 2.9.1. Tác động tích cực
• 2.9.2. Tác động tiêu cực
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG THU HÚT ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI CỦA NHẬT BẢN VÀO VIỆT NAM TỪ SAU KHỦNG HOẢNG TÀI CHÍNH TOÀN CẦU NĂM 2008 ĐẾN NAY
• 3.1. Tình hình thực hiện các chỉ tiêu thu hút FDI của Nhật Bản vào Việt Nam từ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 đến nay
• 3.2. Quy mô vốn FDI của Nhật Bản vào Việt Nam từ năm 2008 đến nay
• 3.3. Hình thức đầu tư FDI Nhật Bản vào Việt Nam từ năm 2008 đến nay
• 3.4. Cơ cấu đầu tư FDI Nhật Bản vào Việt Nam từ năm 2008 đến nay
• 3.5. Các nhân tố tác động đến thu hút FDI Nhật Bản vào Việt Nam từ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 đến nay
• 3.5.1. Nhân tố thuộc về bối cảnh quốc tế
• 3.5.2. Nhân tố thuộc về nước tiếp nhận đầu tư
• 3.6. Đánh giá tác động của FDI Nhật Bản vào Việt Nam từ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 đến nay
• 3.6.1. Các kết quả đạt được
• 3.6.2. Những hạn chế
• 3.6.3. Nguyên nhân gây ra những hạn chế
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM TĂNG CƯỜNG THU HÚT HIỆU QUẢ ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI CỦA NHẬT BẢN VÀO VIỆT NAM
• 4.1. Định hướng thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài của Nhật Bản vào Việt Nam đến năm 2030
• 4.2. Bối cảnh trong nước và quốc tế
• 4.3. Định hướng thu hút FDI nói chung cũng như FDI Nhật Bản vào Việt Nam giai đoạn tới (2022 - 2030)
• 4.4. Một số giải pháp nhằm tăng cường thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài của Nhật Bản vào Việt Nam
• 4.4.1. Hoàn thiện hệ thống chính sách pháp luật, chính sách liên quan đến thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam
• 4.4.2. Xây dựng chiến lược phù hợp nhằm thúc đẩy chuyển giao công nghệ từ Nhật Bản sang Việt Nam đặc biệt trong lĩnh vực sản xuất
• 4.4.3. Phát triển nguồn nhân lực
• 4.4.4. Hiện đại hóa và phát triển đồng bộ cơ sở hạ tầng
• 4.4.5. Phát triển ngành công nghiệp hỗ trợ
• 4.4.6. Tăng cường công tác xúc tiến đầu tư trực tiếp nước ngoài từ Nhật Bản
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC HỘP
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Thực trạng đầu tư trực tiếp của Nhật Bản vào Việt Nam sau khủng hoảng tài chính 2008

Từ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) của Nhật Bản vào Việt Nam đã có những chuyển biến đáng kể. Theo số liệu thống kê, Nhật Bản hiện là một trong những nhà đầu tư lớn nhất tại Việt Nam, với tổng vốn đầu tư đạt hơn 62,9 tỷ USD, chiếm 15,7% tổng vốn FDI vào Việt Nam. Sự gia tăng này không chỉ thể hiện qua quy mô vốn mà còn qua sự đa dạng trong hình thức đầu tư. Các dự án FDI của Nhật Bản chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực như công nghiệp chế biến, chế tạo và dịch vụ. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những hạn chế như quy mô dự án nhỏ và sự tập trung vào một số ngành nhất định. Điều này cho thấy rằng, mặc dù có sự gia tăng về số lượng, nhưng thực trạng đầu tư vẫn chưa tương xứng với tiềm năng của Nhật Bản cũng như yêu cầu phát triển của Việt Nam.

1.1. Quy mô và hình thức đầu tư

Quy mô vốn FDI của Nhật Bản vào Việt Nam đã tăng trưởng mạnh mẽ từ năm 2008 đến nay. Hình thức đầu tư chủ yếu là đầu tư trực tiếp nước ngoài 100% vốn Nhật Bản. Tuy nhiên, các dự án lớn vẫn còn hạn chế, chủ yếu là các dự án vừa và nhỏ. Điều này dẫn đến việc chưa khai thác hết tiềm năng của kinh tế Việt Nam. Các nhà đầu tư Nhật Bản thường chọn hình thức đầu tư này do tính linh hoạt và khả năng kiểm soát cao. Tuy nhiên, việc thiếu các dự án lớn có thể ảnh hưởng đến khả năng chuyển giao công nghệ và tạo ra giá trị gia tăng cho nền kinh tế Việt Nam.

1.2. Cơ cấu đầu tư theo ngành

Cơ cấu đầu tư của Nhật Bản vào Việt Nam chủ yếu tập trung vào các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo, trong khi đầu tư vào lĩnh vực nông nghiệp và ngân hàng tài chính vẫn còn thấp. Điều này cho thấy sự mất cân đối trong cơ cấu đầu tư. Nhật Bản cần xem xét mở rộng đầu tư vào các lĩnh vực khác để tận dụng tối đa tiềm năng của kinh tế Việt Nam. Việc đa dạng hóa cơ cấu đầu tư không chỉ giúp tăng cường sự phát triển bền vững mà còn tạo ra nhiều cơ hội việc làm cho người lao động Việt Nam.

II. Các nhân tố ảnh hưởng đến thu hút FDI Nhật Bản vào Việt Nam

Nhiều nhân tố đã ảnh hưởng đến quyết định đầu tư của các doanh nghiệp Nhật Bản vào Việt Nam. Trong đó, chính sách đầu tư của Việt Nam đóng vai trò quan trọng. Chính phủ Việt Nam đã có nhiều cải cách nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư nước ngoài. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều bất cập trong hệ thống pháp luật và cơ sở hạ tầng. Các nhà đầu tư Nhật Bản thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận thông tin và thủ tục hành chính. Ngoài ra, sự cạnh tranh từ các nước trong khu vực cũng là một yếu tố cần được xem xét. Để thu hút hiệu quả hơn, Việt Nam cần cải thiện môi trường đầu tư và tăng cường xúc tiến đầu tư.

2.1. Chính sách đầu tư

Chính sách đầu tư của Việt Nam đã có nhiều cải cách tích cực, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Các quy định về thuế, đất đai và lao động cần được cải thiện để tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các nhà đầu tư Nhật Bản. Việc đơn giản hóa thủ tục hành chính và tăng cường minh bạch trong chính sách sẽ giúp thu hút nhiều hơn đầu tư trực tiếp nước ngoài từ Nhật Bản.

2.2. Cơ sở hạ tầng

Cơ sở hạ tầng của Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế, ảnh hưởng đến quyết định đầu tư của các doanh nghiệp Nhật Bản. Việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng giao thông, điện, nước và viễn thông là rất cần thiết để tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động sản xuất kinh doanh. Cải thiện cơ sở hạ tầng không chỉ giúp thu hút FDI mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam.

III. Giải pháp tăng cường thu hút FDI Nhật Bản vào Việt Nam

Để tăng cường thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài từ Nhật Bản, Việt Nam cần thực hiện một số giải pháp quan trọng. Đầu tiên, cần hoàn thiện hệ thống chính sách pháp luật liên quan đến FDI, đảm bảo tính minh bạch và ổn định. Thứ hai, cần xây dựng chiến lược phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao để đáp ứng nhu cầu của các doanh nghiệp Nhật Bản. Cuối cùng, việc tăng cường xúc tiến đầu tư và hợp tác kinh tế giữa hai nước cũng là một yếu tố quan trọng. Các giải pháp này không chỉ giúp thu hút FDI mà còn tạo ra môi trường đầu tư bền vững cho các nhà đầu tư Nhật Bản.

3.1. Hoàn thiện chính sách pháp luật

Việt Nam cần tiếp tục cải cách hệ thống pháp luật liên quan đến FDI, đảm bảo tính minh bạch và ổn định. Các quy định về thuế, đất đai và lao động cần được điều chỉnh để tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư Nhật Bản. Việc xây dựng một môi trường đầu tư ổn định sẽ giúp tăng cường niềm tin của các nhà đầu tư vào Việt Nam.

3.2. Phát triển nguồn nhân lực

Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là một trong những yếu tố quan trọng để thu hút FDI từ Nhật Bản. Việt Nam cần đầu tư vào giáo dục và đào tạo để nâng cao kỹ năng cho lao động. Điều này không chỉ giúp đáp ứng nhu cầu của các doanh nghiệp Nhật Bản mà còn nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh kinh tế toàn cầu sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 đã tạo ra những đứt gãy và tái cấu trúc sâu sắc trong các dòng chu chuyển vốn quốc tế. Đối với Nhật Bản – một trong những quốc gia xuất khẩu tư bản hàng đầu thế giới – biến cố này cùng với áp lực già hóa dân số, đồng Yên tăng giá và căng thẳng địa chính trị khu vực đã thúc đẩy mạnh mẽ chiến lược "xoay trục" đầu tư sang các nền kinh tế đang phát triển tại Đông Nam Á. Trong xu thế đó, Việt Nam nổi lên như một điểm đến chiến lược nhờ sự ổn định chính trị, tốc độ tăng trưởng kinh tế bền vững và việc tham gia sâu rộng vào các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP và EVFTA.

Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Ngọc Yến đã thực hiện luận án tiến sĩ kinh tế chuyên ngành Kinh tế quốc tế (mã số: 9 31 01 06) tại Học viện Khoa học Xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thanh Đức và TS. Trần Thị Hồng Minh, với đề tài: "Đầu tư trực tiếp nước ngoài của Nhật Bản vào Việt Nam từ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 đến nay: Thực trạng và giải pháp".

Khoảng trống nghiên cứu then chốt được luận án định vị là sự thiếu vắng các công trình phân tích toàn diện, mang tính định lượng và cập nhật về dòng vốn FDI của Nhật Bản vào Việt Nam trong giai đoạn biến động hậu khủng hoảng 2008 đến năm 2020. Dù các tài liệu từ UNCTAD (2009, 2010), JICA hay JETRO hàng năm đều ghi nhận sự dịch chuyển tư bản, đa phần các công trình tiền nhiệm chủ yếu dừng lại ở góc độ mô tả định tính hoặc chỉ nhấn mạnh vào mặt tích cực mà bỏ qua những hạn chế cơ cấu nội tại.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được xác lập cụ thể:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Những nhóm nhân tố quốc tế và nội tại nào đóng vai trò quyết định đến dòng vốn FDI của Nhật Bản vào Việt Nam từ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng thu hút FDI Nhật Bản bộc lộ những mất cân đối và nút thắt thể chế, cơ cấu nào trong giai đoạn 2008–2020?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Cần những giải pháp chiến lược và lộ trình thực thi đột phá nào đến năm 2030 để tối ưu hóa hiệu quả thu hút dòng vốn này?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp đa tầng giữa Thuyết chiết trung OLI và Thuyết vị thế phát triển đầu tư (IDP) của John Dunning, Lý thuyết tăng trưởng tân cổ điển và nội sinh (Solow; Borensztein et al.; Caves; Gorg & Greenway), cùng Lý thuyết về năng lực hấp thụ (Lumbila; Bengoa et al.; Hoang et al.). Đóng góp đột phá của luận án là việc định lượng hóa các rào cản môi trường kinh doanh thông qua mẫu khảo sát thực chứng 200 doanh nghiệp FDI Nhật Bản trên 11 tỉnh, thành phố trọng điểm của Việt Nam, cung cấp luận cứ thực tiễn sắc bén cho việc điều chỉnh chính sách thu hút FDI thế hệ mới.

Tính đến hết tháng 12/2020, Nhật Bản là nhà đầu tư đứng thứ 2/139 quốc gia và vùng lãnh thổ đầu tư vào Việt Nam với tổng vốn đăng ký lũy kế đạt hơn 62,9 tỷ USD, chiếm 15,7% tổng vốn FDI vào Việt Nam (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, 2020). Việc nghiên cứu toàn diện quy mô, cơ cấu ngành, hình thức đầu tư và không gian phân bổ trong giai đoạn 2008–2020 mang ý nghĩa sống còn đối với chiến lược công nghiệp hóa và hiện đại hóa của Việt Nam trong kỷ nguyên số.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu học thuật quốc tế và trong nước về FDI sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 phân hóa thành các nhánh nghiên cứu chính:

Nhánh 1: Tác động của khủng hoảng tài chính 2008 đến dòng vốn FDI toàn cầu. Milesi-Ferretti và Tille (2010), cùng các báo cáo của UNCTAD (2009, 2010) đã chứng minh cuộc suy thoái kinh tế 2008 khiến FDI toàn cầu giảm 14% trong năm 2008 và giảm tiếp 30% trong năm 2009. Maggie Chen và Laura Alfaro (2010) đi sâu phân tích cơ chế lan truyền cú sốc của các tập đoàn đa quốc gia (MNCs) thông qua ba kênh: liên kết sản xuất, liên kết tài chính và mạng lưới đa quốc gia, chỉ ra rằng các công ty con có liên kết dọc với công ty mẹ có khả năng chống chịu khủng hoảng tốt hơn các doanh nghiệp địa phương. Ngược lại, Hui và Shang-Jin (2009) khi khảo sát 3.823 doanh nghiệp tại 24 thị trường mới nổi lại nhận định rằng quy mô dòng vốn không có tác động đáng kể đến mức độ nghiêm trọng của thâm hụt tín dụng, mà rủi ro chủ yếu đến từ mức độ phụ thuộc vào tài chính bên ngoài.

Nhánh 2: Sự chuyển dịch dòng vốn FDI của Nhật Bản sang các thị trường mới nổi. Sau thập niên 1990 trì trệ và cú sốc 2008, các doanh nghiệp Nhật Bản đẩy mạnh chiến lược phân mảnh sản xuất quốc tế nhằm cắt giảm chi phí (Saxon-House & Stern, 2004; Bailey, 2003). Falck Reyes (2012) khi phân tích FDI Nhật Bản vào Mexico đã chứng minh rằng các hiệp định thương mại tự do là đòn bẩy trọng yếu thúc đẩy MNCs Nhật Bản đầu tư vào các ngành công nghệ cao. Trong khi đó, Choudhury và cộng sự (2009) khi nghiên cứu FDI Nhật Bản tại Ấn Độ lại nhấn mạnh đến yếu tố văn hóa tổ chức, vòng tròn kiểm soát chất lượng và sự tương thích trong triết lý quản trị liên doanh. Ivan Deseatnicov (2011) sử dụng mô hình OLI và mô hình cân bằng tổng thể chỉ ra rằng ngoài tiềm năng thị trường và chi phí nhân công, biến động tỷ giá hối đoái và rủi ro chính trị là hai yếu tố có tác động chi phối đến dòng vốn đầu tư ra nước ngoài của Nhật Bản.

Nhánh 3: Nghiên cứu thực nghiệm về FDI Nhật Bản tại Việt Nam. Các công trình trong nước của Đinh Trung Thành (2009) và Phan Văn Tâm (2011) đã phác thảo bức tranh tổng quan về FDI của Nhật Bản trong giai đoạn đầu mở cửa và sau khi gia nhập WTO. Tạ Lợi và Phan Thúy Thảo (2018) ứng dụng mô hình ARDL giai đoạn 1995–2016 cho thấy quy mô thị trường, chi phí vốn và xuất khẩu tác động thuận chiều, trong khi tỷ giá hối đoái tác động ngược chiều tới dòng vốn FDI Nhật Bản với hệ số xác định $R^2$ điều chỉnh đạt 89,72%. Vũ Anh Dũng và cộng sự (2019) tập trung nhận diện các yếu tố thúc đẩy FDI gắn với hoạt động R&D.

Luận án của NCS. Nguyễn Thị Ngọc Yến định vị chính xác khoảng trống học thuật: Kết hợp giữa tiếp cận kinh tế học vĩ mô và điều tra vi mô để làm rõ những bất cập về cơ cấu và rào cản hấp thụ công nghệ của Việt Nam đối với dòng vốn Nhật Bản trong suốt giai đoạn 2008–2020, tạo cơ sở thực nghiệm vững chắc vượt lên các nghiên cứu thuần túy mô tả trước đây.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và bổ sung giá trị lý luận cho nhiều hệ thống lý thuyết kinh tế quốc tế:

1. Bổ sung và mở rộng Khung lý thuyết chiết trung OLI (Dunning, 1977, 1988): Trong bối cảnh kinh tế hậu khủng hoảng, lợi thế địa điểm (Location - L) không còn giới hạn ở các yếu tố tĩnh như chi phí lao động thấp hay tài nguyên sẵn có, mà chuyển dịch mạnh sang các yếu tố động: sự hoàn thiện của thể chế pháp lý, tính ổn định chính sách và sự sẵn sàng của hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ.
2. Làm sâu sắc thêm Lý thuyết tăng trưởng nội sinh (Endogenous Growth Theory): Minh chứng cơ chế lan tỏa tri thức (knowledge spillovers) và công nghệ không diễn ra tự động. Tác động ngoại ứng tích cực chỉ xuất hiện khi có sự tương thích giữa kênh liên kết xuôi - ngược (forward/backward linkages) và sự tham gia chủ động của các nhà cung cấp nội địa (Gorg & Greenway, 2004; Berger & Diez, 2008).
3. Phát triển Lý thuyết về Năng lực hấp thụ (Absorptive Capacity Theory): Khẳng định các điều kiện biên của quốc gia tiếp nhận đầu tư (Lumbila, 2005; Bengoa et al., 2003; Hoang et al., 2009). Năng lực hấp thụ của địa phương là hàm số của: chất lượng nguồn nhân lực kỹ thuật, năng lực đổi mới sáng tạo nội sinh và hệ thống hạ tầng logistics đồng bộ.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều 4 nhóm lý thuyết nền tảng (Thương mại quốc tế tân cổ điển Heckscher-Ohlin/MacDougall; Mô hình tăng trưởng Solow/Borensztein; Tăng trưởng nội sinh tri thức; Năng lực hấp thụ quốc gia).

Khung tiếp cận được cấu trúc hóa thông qua mô hình phân tích hai cấp độ:

• Cấp độ ngoại sinh (Bối cảnh quốc tế và quốc gia xuất khẩu): Tác động của khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, tái cơ cấu kinh tế Nhật Bản, chính sách ngoại giao kinh tế ("Chiến lược tăng trưởng mới" của Naoto Kan), biến động tỷ giá Yên/USD/VND, và sự ra đời của các FTA thế hệ mới (CPTPP, EVFTA, RCEP).
• Cấp độ nội sinh (Nước tiếp nhận đầu tư - Việt Nam): Khảo sát ma trận 4 nhóm nhân tố ảnh hưởng cốt lõi: (1) Thể chế, chính sách và môi trường pháp lý quản lý FDI; (2) Quy mô, tiềm năng và mức độ mở cửa của thị trường; (3) Nguồn lực đầu vào (chi phí, chất lượng lao động, trình độ công nghệ); (4) Cơ sở hạ tầng cứng (giao thông, logistics, KCN) và hạ tầng mềm (thủ tục hành chính, hệ thống thuế, sở hữu trí tuệ).

                      KHUNG PHÂN TÍCH TỔNG THỂ CỦA LUẬN ÁN

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan thực chứng (Positivism) kết hợp với chủ nghĩa hiện thực phản biện (Critical Realism). Thiết kế nghiên cứu áp dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods Research Design) đan xen tuần tự giữa định tính và định lượng:

                            QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu được thiết kế đa cấp độ (Multi-level Analysis): Cấp độ vĩ mô (chính sách quốc gia, dòng vốn toàn cầu), Cấp độ trung mô (địa bàn 11 tỉnh/thành phố kinh tế trọng điểm), và Cấp độ vi mô (hành vi và đánh giá của từng doanh nghiệp FDI Nhật Bản).

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia (Delphi Technique): Tác giả đã thiết lập hội đồng gồm 10 chuyên gia đầu ngành có trình độ chuyên môn cao: 01 chuyên gia Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế (Đại học Kinh tế Quốc dân), 01 chuyên gia Tạp chí Ngân hàng (Ngân hàng Nhà nước), 01 chuyên gia Viện Kinh tế và Chính trị thế giới, 01 chuyên gia Viện Nghiên cứu Đông Bắc Á (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam), 02 chuyên gia Viện Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM), 02 chuyên gia quản lý đầu tư tại Cục Đầu tư Nước ngoài (Bộ Kế hoạch và Đầu tư), 01 chuyên gia Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Hải Dương, và 01 chuyên gia đại diện Tổ chức Xúc tiến Thương mại Nhật Bản (JETRO) Văn phòng Hà Nội. Quy trình tham vấn chuyên gia được tiến hành qua các cuộc sinh hoạt chuyên môn và phỏng vấn trực tiếp chuyên sâu nhằm hoàn thiện cấu trúc thang đo của bảng hỏi.

2. Kỹ thuật chọn mẫu khảo sát thực chứng: Áp dụng nguyên tắc xác định quy mô mẫu của Hair, Anderson, Tatham và Black (1998) trong phân tích nhân tố, quy mô mẫu tối thiểu cần gấp 5 lần tổng số biến quan sát ($N = 5 \times M$). Bảng hỏi được thiết kế gồm $M = 23$ biến quan sát thuộc 4 nhóm nhân tố môi trường đầu tư: $$N_{\text{tối thiểu}} = 5 \times 23 = 115 \text{ mẫu}$$ Để gia tăng độ tin cậy và giá trị tổng quát hóa ngoại tại (external validity), tác giả đã nâng quy mô khảo sát lên $N = 200$ doanh nghiệp FDI Nhật Bản hoạt động tại 11 tỉnh, thành phố phân bổ trên cả ba miền: Hà Nội, Hải Phòng, Hải Dương, Hưng Yên, Bắc Ninh, Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Dương và TP. Hồ Chí Minh.

3. Thu thập dữ liệu và tam giác giác hóa (Triangulation): Khảo sát được triển khai trực tiếp tại các tỉnh phía Bắc và trực tuyến qua bộ phận nhân sự - hành chính tại miền Trung và miền Nam trong thời gian 6 tháng (từ tháng 08/2019 đến tháng 01/2020). Dữ liệu sơ cấp được kiểm chứng chéo (data triangulation) với các báo cáo thường niên của JETRO, JICA, Niên giám thống kê và số liệu của Bộ Kế hoạch và Đầu tư.

Data và phân tích

Trong số 200 phiếu phát ra, kết quả thu về đạt 193 phiếu trả lời hợp lệ (chiếm tỷ lệ phản hồi hợp lệ đạt 96,5%) và 7 phiếu không hợp lệ bị loại bỏ do thiếu thông tin. Thang đo Likert 5 cấp độ được quy ước chuẩn hóa: 1 = Rất thấp, 2 = Thấp, 3 = Bình thường, 4 = Cao, 5 = Rất cao.

Dữ liệu được xử lý, mã hóa và tổng hợp bằng công cụ phân tích thống kê chuyên biệt, tiến hành so sánh chuỗi thời gian (time-series comparison) giai đoạn 2008–2020 và so sánh chéo (cross-sectional comparison) giữa Việt Nam với các quốc gia thành viên ASEAN khác (Thái Lan, Indonesia, Malaysia, Philippines).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, quy mô vốn đăng ký tăng trưởng vượt bậc nhưng tỷ lệ giải ngân còn khoảng cách lớn. Lũy kế đến tháng 12/2020, FDI Nhật Bản đạt trên 62,9 tỷ USD với 4.600 dự án còn hiệu lực. Tuy nhiên, quy mô vốn bình quân trên một dự án có xu hướng giảm, chủ yếu tập trung vào các dự án vừa và nhỏ của các nhà đầu tư vệ tinh.

Thứ hai, cơ cấu ngành mất cân đối nghiêm trọng, tạo áp lực lên chuyển dịch kinh tế. Vốn FDI Nhật Bản tập trung áp đảo vào lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo (chiếm trên 70% tổng vốn đăng ký lũy kế), trong khi các ngành có tiềm năng sinh thái cao như nông nghiệp công nghệ cao chỉ chiếm tỷ trọng dưới 1,5%, và ngành tài chính - ngân hàng chiếm tỷ lệ khiêm tốn.

Thứ ba, sự lấn át tuyệt đối của hình thức 100% vốn nước ngoài. Hình thức thành lập doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài chiếm trên 80% số dự án và vốn đăng ký. Các hình thức liên doanh hoặc Hợp đồng hợp tác kinh doanh (BCC), M&A chiếm tỷ trọng rất nhỏ. Điều này hạn chế cơ hội tương tác quản trị trực tiếp giữa đối tác Việt Nam và Nhật Bản.

Thứ tư, rào cản thể chế và thủ tục hành chính vẫn là lực cản lớn nhất. Kết quả khảo sát thực nghiệm và đối chiếu dữ liệu khảo sát JETRO cho thấy: "63,3% DN Nhật cho rằng rủi ro lớn nhất là hệ thống pháp luật chưa hoàn thiện, vận hành thiếu minh bạch; 61,1% DN gặp rủi ro với thủ tục hành chính, cấp phép phức tạp; 53,9% DN gặp rủi ro với cơ chế, thủ tục thuế phức tạp".

   ĐÁNH GIÁ CỦA DOANH NGHIỆP NHẬT BẢN VỀ RỦI RO ĐẦU TƯ TẠI VIỆT NAM
   Nguồn: Trích xuất từ số liệu khảo sát JETRO trong nội dung luận án

Thứ năm, tỷ lệ thu mua nội địa thấp và hiệu ứng lan tỏa công nghệ nguồn bị hạn chế. Tỷ lệ cung ứng nội địa từ các doanh nghiệp 100% vốn trong nước cho doanh nghiệp Nhật Bản tại Việt Nam chỉ dao động ở mức 13–15%, phần lớn nguyên phụ liệu nội địa hóa vẫn do các doanh nghiệp FDI của Đài Loan, Hàn Quốc hoặc Nhật Bản tại Việt Nam cung cấp. Hiện tượng chuyển giao công nghệ diễn ra theo kiểu "nhỏ giọt từng phần", chưa xuất hiện sự chuyển giao công nghệ nguồn mang tính nền tảng.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Luận án chứng minh rằng việc hạ thấp chi phí lao động đơn thuần không còn là lợi thế cạnh tranh bền vững để thu hút FDI chất lượng cao từ các nước phát triển. Mô hình thu hút FDI cần chuyển từ mô hình "chi phí thấp" sang mô hình "năng lực thể chế và hệ sinh thái công nghiệp".
• Về thực tiễn doanh nghiệp: Các doanh nghiệp sản xuất nội địa Việt Nam buộc phải nâng cấp quy trình quản trị chất lượng theo tiêu chuẩn 5S, Kaizen, đạt các chứng chỉ quốc tế (ISO) nếu muốn thâm nhập vào chuỗi cung ứng toàn cầu của các tập đoàn xuyên quốc gia Nhật Bản.
• Về hoạch định chính sách nhà nước: Luận án đề xuất lộ trình chiến lược giai đoạn 2022–2030:
  1. Hoàn thiện khung khổ pháp lý: Minh bạch hóa quy trình cấp phép, đơn giản hóa biểu mẫu thuế và giảm thiểu chi phí tuân thủ cho nhà đầu tư.
  2. Chiến lược công nghiệp hỗ trợ: Thành lập các khu công nghiệp chuyên ngành dành riêng cho doanh nghiệp vừa và nhỏ Nhật Bản, đi kèm chính sách ưu đãi tín dụng cho doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ trong nước.
  3. Đào tạo nhân lực kỹ thuật cao: Đổi mới giáo dục nghề nghiệp theo mô hình đào tạo kép KOSEN của Nhật Bản nhằm giải quyết tình trạng khan hiếm kỹ sư thực hành và quản lý cấp trung.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật không thể tránh khỏi:

1. Giới hạn về không gian mẫu khảo sát: Mẫu nghiên cứu 193 doanh nghiệp dù đạt chuẩn thống kê nhưng tập trung chủ yếu vào 11 địa phương có mật độ FDI lớn, chưa phản ánh đầy đủ đặc tính của các địa bàn vùng sâu hoặc các dự án nông nghiệp ở khu vực Tây Nguyên, Đồng bằng sông Cửu Long.
2. Giới hạn về khung thời gian: Dữ liệu chuỗi thời gian kết thúc ở mốc năm 2020, thời điểm dịch bệnh Covid-19 bùng phát toàn cầu, do đó chưa đo lường hết tác động dài hạn của việc đứt gãy chuỗi cung ứng quốc tế và xu hướng tái cấu trúc FDI sau đại dịch (2021–2025).
3. Phương pháp định lượng: Luận án sử dụng chủ yếu thống kê mô tả, phân tích tổng hợp và khảo sát Likert, chưa áp dụng các mô hình kinh tế lượng phức tạp như Structural Equation Modeling (SEM) hay Panel Vector Autoregression (PVAR) để kiểm định độ nhạy giữa từng biến số thể chế với biên lợi nhuận của doanh nghiệp.

Hướng nghiên cứu tương lai:

• Ứng dụng mô hình SEM-PLS để lượng hóa mối quan hệ nhân quả đa tầng giữa: Thể chế số $\rightarrow$ Năng lực hấp thụ $\rightarrow$ Tác động lan tỏa R&D của FDI Nhật Bản.
• Mở rộng phạm vi nghiên cứu so sánh đối đầu (benchmarking) trực tiếp giữa Việt Nam, Indonesia và Ấn Độ trong làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng công nghệ cao "China + 1".

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra những giá trị tác động lan tỏa trên nhiều phương diện:

• Tác động học thuật: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo có giá trị học thuật cao cho các viện nghiên cứu, trường đại học trong giảng dạy Kinh tế quốc tế và Quản lý kinh tế; mở ra khung phân tích thực chứng cho các nghiên cứu sinh tiếp theo về quan hệ kinh tế song phương Việt Nam – Nhật Bản.
• Ảnh hưởng chính sách: Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo trực tiếp cho Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Cục Đầu tư Nước ngoài và Sở Kế hoạch & Đầu tư các địa phương trong việc xây dựng "Chiến lược hợp tác đầu tư nước ngoài giai đoạn 2021–2030" và triển khai Sáng kiến chung Việt Nam – Nhật Bản.
• Thúc đẩy ngành công nghiệp: Cung cấp bức tranh thực tế về nhu cầu và rào cản của doanh nghiệp Nhật Bản, giúp cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam (thông qua VCCI, Hiệp hội Công nghiệp Hỗ trợ) tái cơ cấu chuỗi sản xuất nhằm đón nhận dòng vốn đầu tư mới.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học giả: Tiếp cận hệ thống dữ liệu sơ cấp và khung lý thuyết toàn diện về FDI Nhật Bản hậu khủng hoảng kinh tế toàn cầu để phát triển các đề tài chuyên sâu.
• Các nhà hoạch định chính sách: Sử dụng các bằng chứng thực nghiệm về tỷ lệ rủi ro thể chế (63,3% về pháp luật, 61,1% về thủ tục) để thiết kế các chính sách ưu đãi có trọng tâm, loại bỏ các nút thắt hành chính.
• Doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) Việt Nam: Định vị chính xác yêu cầu kỹ thuật và chuỗi giá trị của các tập đoàn Nhật Bản, từ đó xây dựng kế hoạch nâng cao tỷ lệ nội địa hóa.
• Tổ chức quốc tế và Nhà đầu tư Nhật Bản (JETRO, JICA, Keidanren): Có cái nhìn khách quan, khoa học về môi trường đầu tư tại Việt Nam nhằm đưa ra các khuyến nghị chính sách sát thực tế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án đã tích hợp thành công Thuyết chiết trung OLI của Dunning với Lý thuyết về Năng lực hấp thụ quốc gia (Absorptive Capacity), chỉ ra rằng trong thời kỳ hậu khủng hoảng, lợi thế địa điểm không còn phụ thuộc vào giá nhân công rẻ mà phụ thuộc trực tiếp vào mức độ hoàn thiện của hệ thống thể chế và năng lực công nghiệp hỗ trợ bản địa.

2. Điểm mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình trước đây là gì?
So với các nghiên cứu thuần túy định tính (như Vũ Văn Hà, 2013) hoặc chỉ dùng dữ liệu thứ cấp vĩ mô (như Tạ Lợi & Phan Thúy Thảo, 2018), luận án đã kết hợp phương pháp tham vấn chuyên gia Delphi (10 chuyên gia đầu ngành) với cuộc điều tra thực chứng vi mô trên quy mô 193 doanh nghiệp FDI Nhật Bản hợp lệ tại 11 tỉnh thành, tạo nên tính đa tầng và độ tin cậy vượt trội của dữ liệu.

3. Phát hiện nào trong dữ liệu gây bất ngờ nhất và lời giải thích lý thuyết là gì?
Phát hiện bất ngờ là mặc dù quy mô vốn đăng ký lũy kế đạt kỷ lục (hơn 62,9 tỷ USD), nhưng tỷ lệ thu mua linh kiện từ các doanh nghiệp 100% vốn nội địa Việt Nam chỉ đạt mức 13–15%. Về mặt lý thuyết, điều này được giải thích bởi "bẫy năng lực hấp thụ thấp" (low absorptive capacity trap) và sự đứt gãy liên kết dọc, khiến hiệu ứng lan tỏa tri thức không thể tự phát huy nếu thiếu chính sách hỗ trợ phát triển cụm ngành (industry cluster).

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?
Có. Luận án trình bày chi tiết công thức xác định cỡ mẫu theo Hair et al. ($N = 5 \times M = 115$), bảng hỏi 23 biến quan sát chuẩn hóa theo thang đo Likert 5 mức độ, danh mục 10 chuyên gia tham vấn Delphi và phụ lục phân loại mẫu doanh nghiệp tại 11 tỉnh thành, cho phép các nhà nghiên cứu khác hoàn toàn có thể tái lập và mở rộng nghiên cứu.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm tới (2021–2030) được định hình như thế nào?
Lộ trình hướng tới việc đánh giá dòng vốn FDI thế hệ mới của Nhật Bản dưới tác động kép của: (1) Cách mạng công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số; (2) Xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng xanh hướng tới mục tiêu Net Zero (Cam kết COP26) và thực thi đầy đủ các cam kết lao động - môi trường trong EVFTA/CPTPP.

Kết luận

Công trình nghiên cứu tiến sĩ của NCS. Nguyễn Thị Ngọc Yến đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu khoa học đặt ra với 5 kết luận cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về thu hút FDI hậu khủng hoảng tài chính toàn cầu, xác lập khung phân tích đa chiều giữa bối cảnh quốc tế và năng lực hấp thụ nội tại của quốc gia tiếp nhận.
2. Cung cấp bức tranh thực chứng toàn diện về FDI Nhật Bản tại Việt Nam giai đoạn 2008–2020 với quy mô hơn 62,9 tỷ USD (chiếm 15,7% tổng FDI cả nước), khẳng định vị thế đối tác chiến lược hàng đầu của Nhật Bản.
3. Chỉ rõ những mất cân đối cơ cấu nghiêm trọng: thiên lệch vào ngành chế biến chế tạo, ưu thế tuyệt đối của hình thức 100% vốn nước ngoài, và sự chậm trễ trong chuyển giao công nghệ nguồn.
4. Định lượng hóa các rào cản môi trường đầu tư thông qua khảo sát 193 doanh nghiệp, xác định rủi ro thể chế và thủ tục hành chính là những điểm nghẽn lớn nhất cần tháo gỡ.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và khả thi đến năm 2030, tập trung vào hoàn thiện thể chế pháp lý, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, hiện đại hóa hạ tầng logistics và nâng cấp ngành công nghiệp hỗ trợ, tạo nền tảng vững chắc để Việt Nam tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các nghiên cứu về bối cảnh sau khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 đối với FDI Cuộc khủng hoảng nổ ra vào năm 2008 là cuộc khủng hoảng kinh tế lớn nhất kể từ cuộc Đại suy thoái năm 1930, đã làm sự sụp đổ dòng đầu tư trực tiếp nước ngoài. Nó được đặc trưng bởi sự lây lan sang tất cả các nước trên thế giới, tốc độ cao mà nó xảy ra, khác nhau cường độ theo thời gian, cũng như trên các thành phần khác nhau hoặc các vùng khác nhau (Milesi-Ferretti và Tille, 2010). Cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu dẫn đến sự sụp đổ của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài trên toàn thế giới.

Sau khi đạt kỷ lục lịch sử mới vào năm 2007, 2 nghìn tỷ đô la sau 4 năm tăng trưởng liên tục, đầu tư trực tiếp nước ngoài đã giảm 14% trong năm 2008 (UNCTAD, 2009). Năm 2008, các nước đang phát triển tiếp tục thu hút FDI, cao hơn 17% so với năm 2007. FDI tiếp tục giảm, mức giảm 30% trên toàn cầu trong năm 2009 so với năm 2008, trong khi các nước phát triển ghi nhận mức giảm 44%. Mặc dù trong năm trước 2008, FDI vào các nước đang phát triển dường như không bị ảnh hưởng bởi cuộc khủng hoảng toàn cầu, năm 2009, danh mục này giảm 24% (UNCTAD 2010: 3).

Tất cả các thành phần FDI đã bị ảnh hưởng bất lợi bởi cuộc khủng hoảng. FDI toàn cầu giảm kể từ năm 2008 là kết quả của nhiều yếu tố, bao gồm khủng hoảng tài chính toàn cầu làm giảm nhu cầu đầu tư trên toàn cầu; giảm nguồn vốn có khả năng đầu tư, … (UNCTAD, 2009,2010). Hui và shangYJin (2009) kiểm tra xem liệu dòng vốn có ảnh hưởng đến mức độ tín dụng hay không trong giai đoạn khủng hoảng mà các công ty sản xuất của một quốc gia phải đối mặt trong cuộc khủng hoảng. Nghiên cứu 3823 công ty ở 24 quốc gia mới nổi, họ nhận thấy rằng sự sụt giảm giá cổ phiếu nhiều hơn đặc biệt nghiêm trọng đối với các công ty phụ thuộc nhiều hơn vào tài chính bên ngoài.

Khối lượng dòng vốn không có ảnh hưởng đáng kể đến mức độ nghiêm trọng của thiếu hụt tín dụng. Thangavelu và cộng sự (2009) nghiên cứu xu hướng dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào các nền kinh tế Đông Á và Đông Nam Á sau cuộc khủng hoảng châu Á. Nhóm tác giả chỉ ra rằng các nền kinh tế Đông Nam Á và Đông Á 10 luan an đang phục hồi từ cuộc khủng hoảng châu Á với tăng trưởng sản lượng mạnh mẽ được thúc đẩy chủ yếu bởi tăng trưởng xuất khẩu. Họ cũng gợi ý rằng có thể đã có những thay đổi về cơ cấu trong các nền kinh tế khu vực có thể dẫn đến sự dịch chuyển giảm tốc độ tăng trưởng sản lượng của các nền kinh tế châu Á trong thời kỳ hậu khủng hoảng.

Điều này đặt ra vấn đề về tính bền vững của tăng trưởng sản lượng của họ trong thời kỳ hậu khủng hoảng. Nghiên cứu của Meltem Ucal và cộng sự Nhóm tác giả đã sử dụng mô hình tham số và phi tham số trong việc đánh giá mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và khủng hoảng tài chính vào các nước đang phát triển. Tác giả sử dụng dữ liệu sẵn có của 148 quốc gia từ ngân hàng thế giới, phân loại khủng hoảng thành 2 nhóm trước khủng hoảng và sau khủng hoảng; sử dụng mô hình: Trong đó: E (Y/X, T) là giá trị kỳ vọng của biến phụ thuộc Y cho trước X, T là các véc tơ biến giải thích; XTβ + m(T): Giá trị liên kết với biến phụ thuộc Y thông qua hàm số G Mô hình tác giả sử dụng dùng để kiểm chứng tác động tích cực và tiêu cực của khủng hoảng tài chính đến dòng vốn FDI. Kết quả kiểm định cho thấy rằng khủng hoảng tài chính gây ra hiệu ứng suy thoái và có tác động đến dòng vốn FDI đặc biệt là dòng vốn vào các nước đang phát triển [100].

Nghiên cứu của Maggie Chen và Laura Alfaro (2010) Trong nghiên cứu này, nhóm tác giả đã nghiên cứu phản ứng khác nhau của các nước đối với khủng hoảng tài chính toàn cầu, đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò của đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) trong việc xác định hiệu quả kinh tế vi mô. Tác giả đã khám phá ba kênh riêng biệt qua đó FDI ảnh hưởng đến hoạt động của các quốc gia, (i) liên kết sản xuất, (ii) liên kết tài chính, và (iii) mạng lưới đa quốc gia. Tác giả đánh giá có hệ thống vai trò FDI trong việc xác định hiệu quả hoạt động của các DN do khủng hoảng tài chính toàn cầu gây ra. Mô hình đánh giá hiệu quả mà nhóm tác giả đưa ra như sau: 11 luan an Bên cạnh đó, nhóm tác giả đã đánh giá ba giả thuyết cần thiết tác động đến FDI giữa các quốc gia, các ngành và DN.

Thứ nhất, do liên kết sản xuất và tài chính giữa các công ty con và công ty mẹ, các cơ sở thuộc sở hữu đa quốc gia có lợi thế hơn so với các công ty địa phương khi tỷ lệ xảy ra khủng hoảng lớn ở các nước chủ nhà. Giả thuyết này áp dụng cho tỷ lệ xảy ra khủng hoảng trong cả nhu cầu và điều kiện tài chính. Khi nước sở tại giảm nhu cầu, các DN đa quốc gia sở hữu các cơ sở ít bị ảnh hưởng hơn khi họ chia sẻ các liên kết sản xuất theo chiều dọc với trụ sở chính của đất nước. Tương tự, khi hợp đồng cung ứng vốn của nước chủ nhà, các công ty con dự kiến sẽ ít bị ảnh hưởng hơn vì mối liên hệ tài chính của họ với các công ty mẹ.

Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng trong các cuộc khủng hoảng kinh tế, các hoạt động của MNC có thể đóng vai trò như một mắt xích truyền những cú sốc từ nước nhà sang nước sở tại. Thứ hai, đánh giá vai trò của liên kết sản xuất và tài chính bằng cách khám phá các thuộc tính của hoạt động MNC. Cả liên kết theo chiều ngang và liên kết sản xuất đều một hiệu ứng tích cực lớn hơn khi các nước sở tại thể hiện phản ứng tốt hơn với cuộc khủng hoảng. Tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài cũng thay đổi theo liên kết sản xuất giữa các cơ sở và trụ sở nước ngoài và mức độ hạn chế tài chính.

Các cơ sở đã chia sẻ các liên kết sản xuất theo ngành dọc với công ty mẹ và các công ty đa quốc gia thể hiện hiệu quả hoạt động kinh doanh. Các công ty đa quốc gia tham gia vào các hoạt động có tài chính mạnh hơn những hạn chế cho thấy lợi thế lớn hơn so với các DN địa phương. Thứ ba, mạng lưới đa quốc gia lớn hơn sẽ ảnh hưởng đến liên kết sản xuất và tài chính, và ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của cơ sở trong thời kỳ khủng hoảng [99]. Nghiên cứu của L.

Hufbauer (2011) Trong nghiên cứu này nhóm tác giả so sánh sự sụt giảm của FDI hiện tại và FDI từ các cuộc khủng hoảng kinh tế. Sự sụt giảm này có thể do 3 nguyên nhân: 12 luan an Thứ nhất, cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu đã dẫn đến hạn chế thanh khoản đối với các tập đoàn xuyên quốc gia (TNCs) trên toàn thế giới, vì khả năng tiếp cận tín dụng đã thắt chặt và bảng cân đối kế toán của công ty đã xấu đi. Thứ hai, mối liên hệ giữa tăng trưởng kinh tế và dòng vốn FDI trên thế giới có sự chậm lại - đặc biệt là ở các nước phát triển, các tập đoàn đa quốc gia đã giảm đầu tư ra nước ngoài. Cuối cùng, cuộc khủng hoảng đã khiến các nhà quản lý thận trọng hơn trong việc đưa ra các chính sách thu hút FDI, do đó có sự di chuyển từ các dự án có rủi ro cao (chẳng hạn như cơ sở hạ tầng chính) sang tài sản an toàn hơn (ví dụ là trái phiếu chính phủ).

Sự suy giảm FDI giai đoạn này lớn hơn vào đầu những năm 2000, do sự suy giảm của việc đầu tư vào các khoản cổ phiếu. Thứ hai, dòng chảy thương mại đã giảm nhiều hơn trong thời gian hiện tại so với các cuộc khủng hoảng toàn cầu trước đó (Baldwin, 2010). Thứ ba, chính sách thắt chặt an ninh của các quốc gia. Thứ tư, triển vọng đầu tư vào thị trường của các nước mới nổi chiếm khoảng ¼ dòng vốn FDI thế giới.

Thứ năm, sự lao dốc của thị trường chứng khoán ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn vốn FDI vào các nước. Theo quan điểm của các tác giả, phạm vi và thời gian của suy thoái FDI phụ thuộc chủ yếu vào cách chính phủ của các quốc gia giải quyết những rủi ro kinh tế vĩ mô cơ bản để hòa nhập cùng với nền kinh tế toàn cầu. Bên cạnh đó là sự nỗ lực của các Chính phủ trong việc cải cách về kinh tế, chính trị, các chính sách và môi trường để thu hút FDI. Nghiên cứu của Adina Dorneana và cộng sự (2012) Nhóm tác giả thực hiện nghiên cứu “Tác động của khủng hoảng tài chính toàn cầu đến đầu tư trực tiếp nước ngoài của các nước Trung và Đông Âu” để xem xét mối quan hệ giữa khủng hoảng tài chính và FDI giữa các quốc gia thông qua mô hình hồi quy và phương pháp dữ liệu bảng.

Nhóm tác giả đã sử dụng mô hình Để mô tả tác động của cuộc khủng hoảng tài chính đối với FDI của các quốc gia. Kết quả phân tích cho thấy, tăng trưởng kinh tế có ảnh hưởng đáng kể đến mức độ 13 luan an thu hút FDI và biến giả trong mô hình nắm băt hiệu ứng khủng hoảng tài chính có tác động đáng kể đến FDI vào các nước Trung và Đông Âu. Kết quả phân tích cuả mô hình cũng cho thấy cuộc khủng hoảng tài chính ảnh hưởng trực tiếp đến mức vốn FDI của các quốc gia [72]. Nghiên cứu của Ramona Jimborean1 & Anna Kelber Nghiên cứu của các tác giả cung cấp những hiểu biết mới về sự phát triển và động lực của đầu tư nước ngoài vào các nước Trung và Đông Âu qua các thời kỳ 1993- 2014 trong đó có tính đến ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng tài chính năm 2007 và 2011.