Ftu nguyen thi huynh giao ktqt luan an tien si

Chuyên khảo phân tích Ftu nguyen thi huynh giao ktqt luan an tien si, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Nguyễn Thị Huỳnh Giao
• Người hướng dẫn: PGS, TS Võ Khắc Thường
• Trường học: Trường Đại Học Ngoại Thương
• Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế
• Đề tài: Tác Động Của Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài Đến Chuyển Dịch Cơ Cấu Ngành Kinh Tế Vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỒNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN
• 1.1. Các nghiên cứu thực nghiệm về tác động của vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài đến sự chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế
• 1.2. Các nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.2.1. FDI tác động trực tiếp đến chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế
• 1.2.2. FDI tác động gián tiếp đến chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế
• 1.3. Các nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.3.1. FDI tác động trực tiếp đến chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế
• 1.3.2. FDI tác động gián tiếp đến chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế
• 1.4. Những điểm đã thống nhất và khoảng trống nghiên cứu
• 1.4.1. Những điểm đã thống nhất
• 1.4.2. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.5. Những hướng nghiên cứu tiếp theo trong luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI ĐẾN SỰ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ CỦA VÙNG CỦA MỘT QUỐC GIA
• 2.1. Khái quát một số vấn đề lý luận về đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.1.1. Khái niệm đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.1.2. Phân loại mục đích đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.1.3. Nguyên nhân hình thành đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.1.4. Vai trò của đầu tư trực tiếp nước ngoài đối với phát triển các ngành và tăng trưởng kinh tế
• 2.2. Khái luận về chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế
• 2.2.1. Khái niệm về cơ cấu ngành kinh tế và chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế
• 2.2.2. Các tiêu chí đánh giá chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế
• 2.2.3. Một số lý thuyết về chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế
• 2.3. Một số vấn đề về tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài đến chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế
• 2.3.1. Tác động của FDI đối với chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế
• 2.3.1.1. Tác động tích cực
• 2.3.1.2. Tác động tiêu cực
• 2.3.2. Lý thuyết về tác động của FDI đối với chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế
• 2.4. Cơ sở thực tiễn của chủ đề nghiên cứu – Lợi thế và khó khăn của Vùng Đồng bằng sông Cửu Long trong thu hút FDI và trong chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế
• 2.5. Khung phân tích
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Mô hình thực nghiệm
• 3.3. Kỹ thuật ước lượng
• 3.4. Kỹ thuật hồi quy dữ liệu bảng
• 3.5. Khắc phục khuyết tật của mô hình nghiên cứu
• 3.6. Dữ liệu nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thực trạng thu hút FDI của vùng đồng bằng sông Cửu Long
• 4.2. Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế vùng đồng bằng sông Cửu Long giai đoạn 2010 – 2019
• 4.3. Thực trạng vai trò của FDI thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ở Vùng Đồng bằng sông Cửu Long 2010 - 2019
• 4.4. Kết quả đo lường tác động của FDI đến chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ở Vùng đồng bằng sông Cửu Long
• 4.4.1. Tốc độ chuyển dịch
• 4.4.2. Xu hướng chuyển dịch
• 4.4.2.1. Xu hướng chuyển dịch từ Nông nghiệp sang Công nghiệp
• 4.4.2.2. Xu hướng chuyển dịch từ Nông nghiệp sang Dịch vụ
• 4.5. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 5. CHƯƠNG 5: MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ NHẰM PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI ĐỐI VỚI QUÁ TRÌNH CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG TRONG THỜI GIAN TỚI
• 5.1. Bối cảnh hiện nay ảnh hưởng đến thu hút FDI và chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế tại Vùng đồng bằng sông Cửu Long
• 5.1.1. Bối cảnh quốc tế
• 5.1.2. Bối cảnh trong nước
• 5.2. Mục tiêu, quan điểm về chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ở vùng ĐBSCL trong giai đoạn 2021-2030 tầm nhìn đến năm 2050
• 5.3. Định hướng chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ở vùng ĐBSCL đến năm 2030 giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050
• 5.4. Một số khuyến nghị nhằm phát huy vai trò của đầu tư trực tiếp nước ngoài đối với quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế vùng Đồng bằng sông Cửu Long
• 5.4.1. Đổi mới tư duy trong thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế của Vùng ĐBSCL
• 5.4.2. Chính sách tính đến yếu tố đặc thù của từng tỉnh trong Vùng
• 5.4.3. Xây dựng chiến lược thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế của Vùng ĐBSCL
• 5.4.4. Hoàn thiện cơ chế chính sách để khuyến khích thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài nhằm thúc đẩy hơn nữa chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế của Vùng ĐBSCL
• 5.4.5. Đổi mới công tác xúc tiến đầu tư để thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế của Vùng
• 5.4.6. Đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính của Vùng ĐBSCL
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động FDI Đến Cơ Cấu Kinh Tế ĐBSCL

Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) không chỉ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế mà còn tác động đến chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế (CDCCKT) ở các nước đang phát triển. FDI mang lại vốn, tạo việc làm, chuyển giao công nghệ và thúc đẩy đô thị hóa. Nước tiếp nhận FDI có cơ hội tiếp thu kỹ thuật, công nghệ hiện đại và kinh nghiệm quản lý tiên tiến. Các nước đang phát triển với nguồn nhân lực dồi dào thường thu hút FDI vào các lĩnh vực sử dụng nhiều lao động, góp phần mở rộng khu vực công nghiệp và dịch vụ. Tuy nhiên, tác động của FDI đến CDCCKT vẫn còn nhiều tranh luận. Một số nghiên cứu cho rằng FDI có tác động tích cực, trong khi những nghiên cứu khác lại cho thấy tác động tiêu cực hoặc không đáng kể. Cần có nghiên cứu sâu hơn để hiểu rõ hơn về tác động này, đặc biệt là ở các vùng kinh tế đặc thù như Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL).

1.1. Vai trò của FDI trong phát triển kinh tế vùng ĐBSCL

FDI đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế của ĐBSCL, đặc biệt là trong giai đoạn đầu mở cửa và thu hút đầu tư nước ngoài. Vùng có nhiều lợi thế như nguồn lao động dồi dào, giá nhân công rẻ và nguồn nguyên liệu nông sản lớn. FDI góp phần vào tổng vốn đầu tư phát triển xã hội, mở rộng thị trường xuất khẩu và chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Theo Nguyễn Tiến Long (2019), FDI tạo điều kiện liên kết giữa các vùng, phát huy tiềm năng và thế mạnh của từng địa phương.

1.2. Những tranh luận về tác động của FDI đến CDCCKT

Mặc dù FDI có nhiều đóng góp tích cực, nhưng tác động của nó đến CDCCKT vẫn còn nhiều tranh luận. Một số nghiên cứu cho rằng FDI có tác động tích cực đến quá trình tái cơ cấu kinh tế, trong khi những nghiên cứu khác lại cho thấy tác động tiêu cực hoặc không đáng kể. Blomstrom và các cộng sự (2000) cho rằng CDCCKT bị ảnh hưởng bởi vốn nội địa hơn so với FDI. Djokoto (2013) lại cho rằng không có mối quan hệ lâu dài giữa FDI, độ mở thương mại và hiệu suất nông nghiệp.

II. Thách Thức Thu Hút FDI Hiệu Quả Cho Chuyển Dịch Cơ Cấu ĐBSCL

Mặc dù ĐBSCL đã có những chuyển đổi mạnh mẽ về cơ cấu kinh tế (CCKT), nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc thu hút FDI hiệu quả. Trong những năm gần đây, các vùng khác trên cả nước đã phát triển vượt bậc và trở nên đứng đầu trong thu hút vốn đầu tư nước ngoài, trong khi ĐBSCL lại gặp nhiều khó khăn. Năng suất lao động của ĐBSCL còn thấp do thiếu đầu tư của khu vực FDI, và hệ thống cơ sở hạ tầng còn hạn chế. Bên cạnh những mặt tích cực, FDI cũng đã dần bộc lộ những hạn chế, như sự mất cân đối trong đầu tư giữa các ngành nghề và các địa phương. Vai trò kinh tế của ĐBSCL đang giảm dần so với các vùng khác trong cả nước.

2.1. Thực trạng thu hút FDI vào ĐBSCL giai đoạn 2010 2019

ĐBSCL đã tạo được bước ngoặt trong thời kỳ đầu mở cửa thu hút đầu tư, nhưng trong thời gian qua vẫn chưa tạo bước đột phá trong quá trình phát triển. Việc phân tán phát triển đã tạo môi trường chưa thực sự tốt cho các nhà đầu tư. Theo Nguyễn Phương Lam và Vũ Thành Tự Anh (2020), năng suất lao động của ĐBSCL khá thấp do thiếu đầu tư của khu vực FDI, và các hoạt động sản xuất công nghiệp còn trầm lắng do hệ thống cơ sở hạ tầng còn hạn chế.

2.2. Mất cân đối trong đầu tư FDI và hệ lụy kinh tế

FDI cũng đã dần bộc lộ những hạn chế, như sự mất cân đối trong đầu tư giữa các ngành nghề và các địa phương. Sự sụt giảm đáng kể trong khu vực nông nghiệp, trong khi khu vực công nghiệp - xây dựng tăng mạnh là một ví dụ điển hình. Theo Nguyễn Xuân Hùng và các cộng sự (2020), sự mất cân đối này có thể dẫn đến những hệ lụy khôn lường, gây mất cân đối trong nền kinh tế.

2.3. So sánh hiệu quả thu hút FDI giữa ĐBSCL và các vùng khác

Vai trò kinh tế của vùng ĐBSCL đang giảm dần so với các vùng khác trong cả nước. Đóng góp của ĐBSCL vào tổng sản phẩm quốc nội (GDP) trong 3 thập kỷ qua giảm mạnh. Điều này cho thấy ĐBSCL cần có những giải pháp đột phá để nâng cao hiệu quả thu hút FDI và thúc đẩy phát triển kinh tế.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tác Động FDI Đến CDCC Ngành ĐBSCL

Nghiên cứu này sử dụng kết hợp cả phương pháp định tính và định lượng để đánh giá tác động của FDI đến CDCCKT ở ĐBSCL. Phương pháp định tính được sử dụng để thu thập và phân tích các tài liệu, báo cáo thống kê và các văn bản liên quan. Phương pháp định lượng được sử dụng để đo lường và đánh giá mức độ tác động của FDI thông qua các mô hình dữ liệu bảng. Hệ số chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế cos(φ) được sử dụng để thể hiện mức độ khác biệt giữa các cơ cấu kinh tế của vùng ĐBSCL ở các thời điểm khác nhau.

3.1. Sử dụng phương pháp định tính trong phân tích FDI

Phương pháp định tính được sử dụng để thu thập các tài liệu, chắt lọc thông tin từ các văn bản như báo cáo của Tổng cục Thống kê, Ngân hàng thế giới, báo cáo của các cơ quan, ban ngành. Phương pháp này giúp cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình thu hút FDI và CDCCKT ở ĐBSCL.

3.2. Xây dựng hệ số chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế cos φ

Luận án xây dựng hệ số chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế cos(φ) thể hiện mức độ khác biệt giữa các cơ cấu kinh tế của vùng ĐBSCL ở các thời điểm khác nhau. Hệ số này giúp định lượng mức độ chuyển dịch cơ cấu và so sánh giữa các giai đoạn khác nhau.

3.3. Mô hình dữ liệu bảng để đo lường tác động của FDI

Luận án sử dụng nghiên cứu định lượng để đo lường và đánh giá mức độ tác động của FDI đến chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ở vùng Đồng bằng sông Cửu Long giai đoạn 2010 – 2019 thông qua các mô hình dữ liệu bảng. Phương pháp này cho phép kiểm soát các yếu tố ảnh hưởng khác và đánh giá tác động riêng của FDI.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Tác Động Thực Tế FDI Đến ĐBSCL

Kết quả nghiên cứu cho thấy FDI có tác động đáng kể đến CDCCKT ở ĐBSCL. FDI thúc đẩy chuyển dịch từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ, góp phần nâng cao năng suất lao động và tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, tác động của FDI không đồng đều giữa các ngành và các địa phương. Cần có những chính sách phù hợp để phát huy vai trò tích cực của FDI và giảm thiểu những tác động tiêu cực.

4.1. Tác động của FDI đến chuyển dịch từ nông nghiệp sang công nghiệp

FDI góp phần quan trọng vào việc chuyển dịch từ nông nghiệp sang công nghiệp ở ĐBSCL. Các doanh nghiệp FDI đầu tư vào các ngành công nghiệp chế biến nông sản, tạo ra giá trị gia tăng và thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn.

4.2. Tác động của FDI đến chuyển dịch từ nông nghiệp sang dịch vụ

FDI cũng thúc đẩy chuyển dịch từ nông nghiệp sang dịch vụ ở ĐBSCL. Các doanh nghiệp FDI đầu tư vào các ngành dịch vụ như du lịch, logistics và tài chính, tạo ra nhiều việc làm và nâng cao chất lượng cuộc sống.

4.3. Đánh giá tác động không đồng đều của FDI giữa các ngành

Tác động của FDI không đồng đều giữa các ngành và các địa phương. Cần có những chính sách phù hợp để khuyến khích FDI vào các ngành có tiềm năng phát triển và hỗ trợ các địa phương còn gặp khó khăn trong thu hút FDI.

V. Giải Pháp Phát Huy Vai Trò FDI Trong CDCC Ngành Kinh Tế ĐBSCL

Để phát huy vai trò của FDI trong CDCCKT ở ĐBSCL, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này bao gồm đổi mới tư duy trong thu hút đầu tư, xây dựng chiến lược thu hút đầu tư phù hợp với đặc thù của từng tỉnh, hoàn thiện cơ chế chính sách, đổi mới công tác xúc tiến đầu tư và đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính.

5.1. Đổi mới tư duy trong thu hút FDI thúc đẩy CDCCKT

Cần có sự thay đổi trong tư duy về thu hút FDI, từ việc chú trọng số lượng sang chú trọng chất lượng và hiệu quả. Cần ưu tiên thu hút FDI vào các ngành có giá trị gia tăng cao, công nghệ hiện đại và thân thiện với môi trường.

5.2. Xây dựng chiến lược thu hút FDI phù hợp đặc thù từng tỉnh

Cần xây dựng chiến lược thu hút FDI phù hợp với đặc thù của từng tỉnh trong vùng ĐBSCL. Mỗi tỉnh cần xác định rõ lợi thế cạnh tranh và tiềm năng phát triển để thu hút FDI vào các ngành phù hợp.

5.3. Hoàn thiện cơ chế chính sách khuyến khích thu hút FDI

Cần hoàn thiện cơ chế chính sách để khuyến khích thu hút FDI, bao gồm các chính sách về thuế, đất đai, lao động và môi trường. Các chính sách này cần đảm bảo tính cạnh tranh và minh bạch để thu hút các nhà đầu tư nước ngoài.

VI. Tầm Nhìn Đến 2030 FDI Và Chuyển Dịch Cơ Cấu Kinh Tế Bền Vững ĐBSCL

Đến năm 2030, ĐBSCL cần trở thành một trung tâm kinh tế năng động và bền vững, với cơ cấu kinh tế hiện đại và đa dạng. FDI sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc đạt được mục tiêu này. Cần có những nỗ lực liên tục để cải thiện môi trường đầu tư, nâng cao năng lực cạnh tranh và thu hút FDI vào các ngành có tiềm năng phát triển bền vững.

6.1. Mục tiêu phát triển kinh tế bền vững của ĐBSCL đến 2030

Đến năm 2030, ĐBSCL cần đạt được các mục tiêu phát triển kinh tế bền vững, bao gồm tăng trưởng kinh tế cao, giảm nghèo, bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng cuộc sống. FDI sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc đạt được các mục tiêu này.

6.2. Vai trò của FDI trong phát triển các ngành kinh tế chủ lực

FDI sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển các ngành kinh tế chủ lực của ĐBSCL, bao gồm nông nghiệp công nghệ cao, công nghiệp chế biến nông sản, du lịch sinh thái và logistics. Cần có những chính sách ưu đãi để thu hút FDI vào các ngành này.

6.3. Đảm bảo tác động tích cực và bền vững của FDI đến ĐBSCL

Cần đảm bảo rằng FDI có tác động tích cực và bền vững đến ĐBSCL, bao gồm tạo ra việc làm, chuyển giao công nghệ, bảo vệ môi trường và đóng góp vào ngân sách nhà nước. Cần có những biện pháp kiểm soát chặt chẽ để ngăn chặn các dự án FDI gây ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng đến đời sống của người dân.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Tác động của đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đối với sự chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế của vùng Đồng bằng sông Cửu Long" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Huỳnh Giao thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS. Võ Khắc Thường tại Trường Đại học Ngoại thương (Hà Nội, 2023, mã ngành: 9310106 - Kinh tế quốc tế) là một công trình khoa học tiên phong giải quyết bài toán tái cấu trúc mô hình tăng trưởng kinh tế vùng. Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu hóa và tái định hình chuỗi cung ứng, Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) giữ vị thế chiến lược là trung tâm sản xuất và xuất khẩu nông - lâm - thủy sản lớn nhất Việt Nam. Tuy nhiên, nghịch lý phát triển tồn tại rõ rệt khi đóng góp của vùng vào tổng sản phẩm quốc nội (GDP) đã suy giảm liên tục trong suốt ba thập kỷ qua, đồng thời dòng vốn FDI đổ vào vùng còn ở mức rất khiêm tốn so với vùng Đông Nam Bộ và Vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được luận án chỉ ra là: Đa số các công trình trước đây chỉ phân tích tác động của FDI ở quy mô quốc gia hoặc từng tỉnh đơn lẻ (Nguyễn Tiến Long, 2010, 2016; Đào Văn Hiệp, 2011; Phạm Đức Minh, 2013), hoặc chỉ tập trung vào khu vực chế biến chế tạo tại các nền kinh tế đang phát triển mà thiếu vắng phân tích định lượng toàn diện ở cấp độ vùng sinh thái - kinh tế đặc thù. Hơn nữa, việc đo lường chuyển dịch cơ cấu kinh tế chủ yếu sử dụng tỷ trọng ngành tĩnh tại từng thời điểm độc lập, bỏ qua tính động học không gian và tốc độ điều chỉnh cơ cấu tổng thể. Luận án đặt ra 4 câu hỏi nghiên cứu (RQs) và 4 giả thuyết (Hs) tương ứng:

• RQ1 & H1: Vốn FDI có thúc đẩy tốc độ chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế toàn vùng ĐBSCL hay không?
• RQ2 & H2: FDI tác động như thế nào đến xu hướng chuyển dịch cơ cấu từ khu vực Nông nghiệp sang Công nghiệp - Xây dựng?
• RQ3 & H3: Dòng vốn FDI ảnh hưởng ra sao đến xu hướng chuyển dịch từ Nông nghiệp sang khu vực Dịch vụ?
• RQ4 & H4: Có tồn tại sự phân hóa không gian và chênh lệch đáng kể về mức độ hấp thụ dòng vốn FDI giữa tỉnh cửa ngõ Long An so với 12 tỉnh thành còn lại trong vùng hay không?

Khung lý thuyết nền tảng của nghiên cứu được xây dựng trên sự tích hợp của Mô hình kinh tế hai khu vực của Arthur Lewis (1954), Mô hình tăng trưởng Harrod - Domar (1940s), Lý thuyết giai đoạn tăng trưởng của W.W. Rostow (1960), Lý thuyết biến đổi cấu trúc của Simon Kuznets (1961), Giả thuyết ba khu vực Fisher - Clark (1935, 1967), Lý thuyết nâng cấp cơ cấu ngành của Terutomo Ozawa (2000) và Lý thuyết tăng trưởng nội sinh cùng hiệu ứng lan tỏa công nghệ (Paul Romer, 1990; Beata Javorcik, 2004).

Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ 13 tỉnh/thành phố trực thuộc Trung ương của vùng ĐBSCL trong khung thời gian 10 năm (2010–2019), tạo lập bộ dữ liệu bảng cân bằng (balanced panel data) gồm 130 quan sát tỉnh - năm. Đóng góp đột phá của công trình nằm ở việc định lượng hóa đồng thời cả tốc độ chuyển dịch thông qua hệ số góc vectơ $\cos(\phi)$ và xu hướng dịch chuyển cấu trúc ngành ($\ln(CN/NN)$ và $\ln(DV/NN)$), đồng thời chỉ ra mức độ chênh lệch hấp thụ vốn FDI giữa các tiểu vùng.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về mối quan hệ giữa FDI và chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế (CDCCNKT) phân hóa thành hai luồng tác động chính:

Luồng nghiên cứu tác động trực tiếp: Ssozi và Bbaale (2019) khi khảo sát 29 quốc gia châu Phi hạ Sahara giai đoạn 2000–2015 thông qua mô hình GMM hai bước đã chứng minh FDI tác động dương đến tỷ trọng việc làm công nghiệp nhưng lại làm tăng tỷ trọng GDP nông nghiệp do đặc tính FDI thâm dụng tài nguyên. Trái lại, Jiang (2014) phân tích dữ liệu bảng 31 tỉnh tại Trung Quốc (1982–2011) và khẳng định FDI cùng độ mở thương mại thúc đẩy dịch chuyển lao động mạnh mẽ từ nông nghiệp sang công nghiệp chế tạo, ủng hộ mô hình Lewis. Tại Việt Nam, Hoàng Mạnh Hùng (2018, 2020) sử dụng mô hình VAR và hệ thống GMM (S-GMM, D-GMM) trên 60 tỉnh thành chỉ ra mối quan hệ nhân quả Granger một chiều từ FDI đến CDCC, trong khi Vũ Thị Vân Anh (2021) xác nhận FDI thúc đẩy CDCC tại vùng Đồng bằng sông Hồng.

Luồng nghiên cứu tác động gián tiếp và hiệu ứng hỗn hợp: Nicolas (2003) phân tích trường hợp Hàn Quốc, chứng minh FDI nâng cao năng lực công nghệ và lợi thế cạnh tranh quốc gia. Shujie Yao và Kailei Wei (2006) tại Trung Quốc nhấn mạnh vai trò chuyển giao công nghệ và kỹ năng của FDI. Ngược lại, Gui-Diby và Renard (2015) khi đánh giá 49 nước châu Phi giai đoạn 1980–2009 chỉ ra FDI không tạo ra tác động đáng kể đến công nghiệp hóa do chính sách thiếu liên kết giữa doanh nghiệp đa quốc gia (MNCs) và khu vực kinh tế nội địa. Tại Nigeria, Adejumo (2020) nhận định FDI chỉ kích thích khu vực sản xuất xuất khẩu của chính khối ngoại mà không lan tỏa sang giá trị gia tăng nội địa.

Tranh luận học thuật cốt lõi (debates): Tồn tại mâu thuẫn sâu sắc giữa quan điểm "FDI là động lực chuyển dịch tích cực" (Blomstrom et al., 2000; Jiang, 2014; Zorska, 2005 tại Ba Lan) và quan điểm "FDI tạo ra bẫy công nghệ thấp hoặc làm mất cân đối kinh tế" (Djokoto, 2013; Essotanam et al., 2021 tại khối Tây Phi WAEMU; Ngọc và Hải, 2019 tại Việt Nam).

Định vị nghiên cứu: Luận án của Nguyễn Thị Huỳnh Giao định vị tại giao điểm giữa kinh tế học phát triển và kinh tế học không gian. Công trình vượt lên trên các nghiên cứu thuần túy định tính hoặc chỉ phân tích đơn biến tại Việt Nam (như Đào Văn Hiệp, 2011, 2012; Phạm Đức Minh, 2013) bằng cách áp dụng phương pháp đo lường vectơ không gian cho một vùng kinh tế nông nghiệp đang trong tiến trình công nghiệp hóa và chịu tác động nặng nề của biến đổi khí hậu.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp vào kho tàng lý thuyết kinh tế quốc tế và kinh tế phát triển ở các khía cạnh:

• Mở rộng Lý thuyết chuyển dịch cơ cấu cổ điển của Arthur Lewis (1954) và Simon Kuznets (1961) trong điều kiện nền kinh tế mở cửa cấp độ vùng: Luận án chứng minh rằng dòng vốn FDI đóng vai trò như một cú hích ngoại sinh làm gia tăng tốc độ di chuyển của lao động và nguồn lực từ khu vực I (Nông - Lâm - Thủy sản) sang khu vực II (Công nghiệp - Xây dựng).
• Kiểm chứng và bổ sung Lý thuyết phân cấp ngành của Terutomo Ozawa (2000) và Lý thuyết lan tỏa công nghệ (Beata Javorcik, 2004; Aitken, Hanson và Harrison, 1997): Luận án làm rõ điều kiện biên (boundary conditions) về năng lực hấp thụ công nghệ tại địa phương. Nếu thiếu cơ sở hạ tầng đồng bộ và nguồn nhân lực có kỹ năng, FDI sẽ chỉ hội tụ vào các ngành gia công thâm dụng lao động, tạo ra "hiệu ứng đánh cắp thị trường" thay vì lan tỏa công nghệ theo chiều dọc (vertical linkages).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp 4 hệ thống lý thuyết then chốt nhằm mô tả toàn diện cơ chế tác động của FDI:

1. Lý thuyết Harrod - Domar & Solow: Bổ sung nguồn vốn đầu tư xã hội ($g = i / ICOR$).
2. Lý thuyết Lewis & Rostow: Cơ chế phân bổ lại lao động dư thừa và tích lũy vốn liên ngành.
3. Lý thuyết Lan tỏa của FDI (Wang & Blomström, 1992; Lall, 1980; Rodriguez-Clare, 1996): Lan tỏa theo chiều ngang (hiệu ứng phô trương, cạnh tranh, dịch chuyển nhân lực) và lan tỏa theo chiều dọc (liên kết ngược với nhà cung ứng bản địa, liên kết xuôi với hệ thống phân phối).
4. Phương pháp vectơ không gian (Moore, 1978; Trần Thọ Đạt và Lê Quang Cảnh, 2015): Định lượng hóa tốc độ chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế thông qua hệ số $\cos(\phi)$:

$$\cos(\phi) = \frac{\sum_{i=1}^{n} S_i(t_0) \cdot S_i(t_1)}{\sqrt{\sum_{i=1}^{n} S_i(t_0)^2} \cdot \sqrt{\sum_{i=1}^{n} S_i(t_1)^2}}$$

Trong đó $S_i(t_0)$ và $S_i(t_1)$ lần lượt là tỷ trọng ngành $i$ trong GRDP tại thời điểm gốc và thời điểm so sánh. Góc $\phi$ biểu thị mức độ biến động cấu trúc; $\cos(\phi)$ phản ánh mức độ tương đồng giữa hai cơ cấu kinh tế. Đồng thời, xu hướng chuyển dịch được xác định thông qua logarit tỷ số sản lượng giữa các khu vực kinh tế: $\ln(CN/NN)$ và $\ln(DV/NN)$.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận hành trên nền tảng triết lý thực chứng (positivism) với lập trường nhận thức luận khách quan (objective epistemology), dựa trên suy luận diễn dịch (deductive reasoning) và kiểm định giả thuyết thông qua các mô hình kinh tế lượng chuẩn mực. Thiết kế nghiên cứu kết hợp giữa phân tích thống kê mô tả chuyên sâu và mô hình hồi quy dữ liệu bảng đa chiều (multi-level panel econometric design).

Cỡ mẫu bao gồm toàn bộ 13 tỉnh, thành phố trực thuộc ĐBSCL: Long An, Tiền Giang, Bến Tre, Trà Vinh, Vĩnh Long, Đồng Tháp, An Giang, Kiên Giang, Cần Thơ, Hậu Giang, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau. Khung thời gian thu thập dữ liệu trải dài 10 năm liên tục từ 2010 đến 2019, tạo nên một bộ dữ liệu bảng cân bằng gồm 130 quan sát hoàn chỉnh.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được thực hiện qua 5 giai đoạn nghiêm ngặt:

1. Thu thập và chuẩn hóa dữ liệu: Trích xuất chỉ tiêu kinh tế - xã hội từ Niên giám Thống kê của Tổng cục Thống kê (GSO) công bố các năm 2015, 2017, 2019 và báo cáo chuyên đề của Ngân hàng Thế giới (World Bank).
2. Phân loại ngành kinh tế: Áp dụng hệ thống phân ngành cấp 1 theo Quyết định số 27/2018/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, quy chuẩn thành 3 khu vực: Nông - Lâm - Thủy sản (Khu vực I), Công nghiệp - Xây dựng (Khu vực II), và Dịch vụ (Khu vực III).
3. Thiết lập mô hình thực nghiệm:
   • Mô hình 1 (Tốc độ chuyển dịch): $\cos(\phi){it} = \beta_0 + \beta_1 \ln(FDI{it}) + \sum \beta_k X_{kit} + \varepsilon_{it}$
   • Mô hình 2 (Xu hướng Nông nghiệp - Công nghiệp): $\ln(CN/NN){it} = \alpha_0 + \alpha_1 \ln(FDI{it}) + \sum \alpha_k X_{kit} + u_{it}$
   • Mô hình 3 (Xu hướng Nông nghiệp - Dịch vụ): $\ln(DV/NN){it} = \gamma_0 + \gamma_1 \ln(FDI{it}) + \sum \gamma_k X_{kit} + v_{it}$
   • Trong đó $X_{kit}$ là véc-tơ các biến kiểm soát: Vốn đầu tư toàn xã hội ($DI$), Tỷ lệ lao động qua đào tạo ($LDT$), Tỷ lệ đô thị hóa ($URB$), Thu nhập bình quân đầu người ($GRDP_per$), và biến tương tác giữa FDI với từng tỉnh ($FDI \times Province$).
4. Kiểm định giả định mô hình: Thực hiện kiểm định F-test, Breusch-Pagan Lagrange Multiplier test, Hausman test để lựa chọn giữa Pooled OLS, Mô hình tác động cố định (FEM) và Mô hình tác động ngẫu nhiên (REM).
5. Khắc phục khuyết tật kinh tế lượng: Kiểm định đa cộng tuyến qua hệ số phóng đại phương sai (VIF), kiểm định phương sai sai số thay đổi (Modified Wald test), và kiểm định tự tương quan (Wooldridge test). Khắc phục toàn diện bằng phương pháp ước lượng sai số chuẩn mạnh (Robust Standard Errors / Driscoll-Kraay standard errors).

Data và phân tích

Số liệu thống kê mô tả cho thấy sự chuyển biến rõ rệt nhưng không đồng đều. Minh chứng từ văn bản luận án xác nhận: "Tỷ trọng khu vực I đã giảm từ 39,6% năm 2010 xuống còn 28,3% trong năm 2019, nhanh hơn tốc độ dịch chuyển cơ cấu trong 2 thập niên trước đó (Nguyễn Phương Lam và Vũ Thành Tự Anh, 2020)".

Các mô hình được ước lượng và kiểm định trên phần mềm Stata. Kết quả kiểm tra VIF đều nằm trong ngưỡng an toàn ($VIF < 5$), loại trừ hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng. Kỹ thuật hồi quy với sai số chuẩn mạnh (robust cluster SE) đảm bảo các ước lượng hệ số đạt tính chất không chệch và hiệu quả (BLUE).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Công trình mang lại 4 phát hiện mang tính đột phá dựa trên bằng chứng dữ liệu thực nghiệm:

1. FDI thúc đẩy mạnh mẽ tốc độ chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ($\cos\phi$): Hệ số hồi quy của biến $\ln(FDI)$ trong mô hình đo lường tốc độ $\cos(\phi)$ mang dấu dương và có ý nghĩa thống kê cao ($p < 0.01$). Điều này khẳng định dòng vốn FDI là nhân tố xúc tác làm gia tăng mức độ biến đổi cấu trúc ngành tại ĐBSCL.
2. Xu hướng chuyển dịch thiên lệch rõ rệt từ Nông nghiệp sang Công nghiệp: Dòng vốn FDI có tác động tích cực vượt trội lên tỷ số $\ln(CN/NN)$ ($p < 0.01$). Khi vốn FDI tăng 1%, tỷ trọng sản lượng công nghiệp so với nông nghiệp tăng lên đáng kể. Ngược lại, tác động của FDI lên tỷ số $\ln(DV/NN)$ có hệ số nhỏ hơn và mức độ ý nghĩa thống kê phân tán hơn, chứng minh FDI vào ĐBSCL chủ yếu nhắm vào các ngành chế biến, chế tạo thâm dụng lao động thay vì các ngành dịch vụ cao cấp.
3. Phát hiện nghịch lý phân hóa không gian cực đoan (Spatial Divergence): Thông qua các biến tương tác $FDI \times Province$, luận án phát hiện Long An vượt trội hoàn toàn so với 12 tỉnh còn lại về hiệu quả hấp thụ FDI để chuyển dịch cơ cấu. Long An tận dụng lợi thế tiếp giáp trực tiếp với trung tâm kinh tế TP.HCM và vùng Đông Nam Bộ, thu hút phần lớn các dự án công nghiệp quy mô lớn. 12 tỉnh còn lại ở vùng Tây Nam Bộ chịu sự suy giảm về hiệu ứng biên do khoảng cách địa lý và hạn chế kết nối logistics.
4. Thực trạng yếu kém về năng suất và liên kết chuỗi giá trị: Dù cơ cấu tỷ trọng có chuyển dịch, luận án trích dẫn bằng chứng thực tế: "Năng suất lao động của Đồng bằng sông Cửu Long khá thấp do thiếu đầu tư của khu vực FDI, các hoạt động sản xuất công nghiệp còn trầm lắng do hệ thống cơ sở hạ tầng còn hạn chế (Nguyễn Phương Lam và Vũ Thành Tự Anh, 2020)". Đồng thời: "FDI cũng đã dần bộc lộ những hạn chế, như sự mất cân đối trong đầu tư giữa các ngành nghề, các địa phương, rõ nét nhất là sự sụt giảm đáng kể trong khu vực nông nghiệp, trong khi khu vực công nghiệp - xây dựng tăng mạnh (Nguyễn Xuân Hùng và các cộng sự, 2020)".

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm củng cố lý thuyết chuyển dịch cơ cấu trong bối cảnh các vùng kinh tế nông nghiệp cận biên, nhấn mạnh vai trò của khoảng cách không gian và hạ tầng giao thông kết nối.
• Phương pháp luận: Chuẩn hóa khung đo lường kết hợp giữa hệ số góc vectơ $\cos(\phi)$ và tỷ số động học liên ngành, có thể nhân rộng áp dụng cho các vùng kinh tế khác như Tây Nguyên hay Trung du Miền núi phía Bắc.
• Thực tiễn quản lý và doanh nghiệp: Doanh nghiệp nội địa cần chủ động nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ để tham gia vào mạng lưới cung ứng của các MNCs, chuyển từ gia công thuần túy sang chế biến sâu nông thủy sản xuất khẩu.
• Chính sách phát triển vùng: Chấm dứt tình trạng "trải thảm đỏ phân tán" và cạnh tranh thu hút FDI tiêu cực giữa 13 tỉnh thành; chuyển đổi sang cơ chế điều phối kinh tế vùng tập trung theo Quy hoạch tích hợp ĐBSCL.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu khách quan:

• Giới hạn thời gian và bối cảnh: Chuỗi số liệu dừng lại ở năm 2019, chưa phản ánh đầy đủ tác động của đại dịch COVID-19 và những biến động tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu giai đoạn 2020–2023.
• Độ sâu phân ngành: Do hạn chế của số liệu thống kê cấp tỉnh, nghiên cứu mới phân tích ở cấp độ 3 ngành lớn (Khu vực I, II, III), chưa thể bóc tách chi tiết các phân ngành cấp 2 và cấp 3 theo chuẩn Quyết định 27/2018/QĐ-TTg.
• Chưa áp dụng mô hình kinh tế lượng không gian chuyên sâu (Spatial Econometrics): Dù đã sử dụng biến tương tác, nghiên cứu chưa áp dụng ma trận trọng số không gian ($W$) để chạy các mô hình SAR, SEM hoặc SDM.

Định hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Mở rộng chuỗi dữ liệu đến giai đoạn 2020–2025 để đánh giá khả năng chống chịu và phục hồi sau đại dịch.
2. Ứng dụng mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Durbin Model) nhằm đo lường chính xác hiệu ứng lan tỏa không gian (spatial spillovers) giữa các tỉnh lân cận.
3. Khai thác dữ liệu vi mô cấp doanh nghiệp (VHLSS, Điều tra Doanh nghiệp hàng năm của GSO) để lượng hóa hiệu ứng lan tỏa công nghệ theo chiều dọc (backward/forward linkages).
4. Nghiên cứu tác động của FDI thế hệ mới gắn với kinh tế xanh, chuyển đổi năng lượng và thích ứng biến đổi khí hậu theo tinh thần Nghị quyết 120/NQ-CP.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án mở ra một hướng tiếp cận định lượng chuẩn xác cho nghiên cứu kinh tế vùng tại Việt Nam, dự kiến thu hút trích dẫn cao trong các tạp chí thuộc danh mục Scopus/WoS và tạp chí chuyên ngành kinh tế quốc tế.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Hội đồng Điều phối vùng ĐBSCL, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, cùng Ủy ban Nhân dân 13 tỉnh thành trong việc xây dựng Chiến lược thu hút FDI chọn lọc đến năm 2030, tầm nhìn 2050.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Gợi ý các giải pháp chính sách nhằm tối ưu hóa chuyển dịch lao động, nâng cao năng suất các ngành chế biến nông sản, giải quyết việc làm tại chỗ, giảm làn sóng di cư lao động từ ĐBSCL lên vùng Đông Nam Bộ.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận khung phân tích kết hợp giữa lý thuyết kinh tế quốc tế, lý thuyết kinh tế hai khu vực và phương pháp đo lường vectơ $\cos(\phi)$.
• Các nhà hoạch định chính sách cấp trung ương và địa phương: Sở KH&ĐT, Ban Quản lý Khu công nghiệp/Khu kinh tế 13 tỉnh ĐBSCL có căn cứ thực chứng để thiết kế ưu đãi đầu tư có trọng tâm.
• Cộng đồng doanh nghiệp trong và ngoài nước: Nắm bắt xu hướng dịch chuyển ngành và cơ cấu phân bổ vốn để xây dựng chiến lược đầu tư kinh doanh đón đầu hạ tầng logistics vùng ĐBSCL.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án đã mở rộng mô hình kinh tế hai khu vực của Arthur Lewis (1954) bằng cách đưa dòng vốn FDI như một biến nội sinh - ngoại sinh kết hợp, làm rõ rằng FDI chỉ đóng vai trò thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu từ nông nghiệp sang công nghiệp hiệu quả khi nền kinh tế vượt qua ngưỡng dung nạp về hạ tầng và vốn con người.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam?
So với các nghiên cứu của Nguyễn Tiến Long (2010) tại Thái Nguyên hay Vũ Thị Vân Anh (2021) tại ĐBSH, luận án của Nguyễn Thị Huỳnh Giao đã kết hợp đồng thời phương pháp vectơ góc $\cos(\phi)$ để lượng hóa tốc độ chuyển dịch tổng thể và mô hình tỷ số tương đối ($\ln(CN/NN)$, $\ln(DV/NN)$) với kỹ thuật hồi quy bảng xử lý triệt để phương sai thay đổi và tự tương quan bằng sai số chuẩn mạnh.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ và có ý nghĩa phản biện chính sách cao nhất?
Phát hiện về sự phân hóa không gian cực đoan: FDI không phân bổ đồng đều và không tạo tác động chuyển dịch đồng nhất trên toàn vùng, mà hội tụ cục bộ tại Long An. 12 tỉnh còn lại dù có ưu đãi đầu tư tương đương nhưng không đạt được hiệu quả chuyển dịch cơ cấu tương xứng do thiếu kết nối hạ tầng vùng.

4. Quy trình nghiên cứu có cung cấp đầy đủ giao thức tái lập (replication protocol) không?
Hoàn toàn minh bạch và khả thi tái lập: Luận án công khai chi tiết nguồn dữ liệu Niên giám Thống kê GSO (2015, 2017, 2019), danh mục biến số, công thức toán học tính $\cos(\phi)$, bảng thống kê mô tả, ma trận tương quan và kết quả kiểm định mô hình trên phần mềm Stata.

5. Luận án vạch ra chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào?
Chương trình nghiên cứu dài hạn hướng tới: (i) Tích hợp kinh tế lượng không gian đa tầng; (ii) Đánh giá tác động của FDI chất lượng cao đối với nông nghiệp công nghệ cao và kinh tế tuần hoàn; (iii) Lượng hóa mối quan hệ giữa chuyển dịch cơ cấu ngành với phát thải carbon và an ninh nguồn nước ĐBSCL.

Kết luận

1. Hệ thống hóa và bổ sung toàn diện cơ sở lý luận về tác động của dòng vốn FDI đối với chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế trong điều kiện nền kinh tế nông nghiệp đặc thù đang chuyển đổi.
2. Xây dựng và ứng dụng thành công khung phân tích định lượng kép: đo lường đồng thời tốc độ chuyển dịch qua hệ số vectơ $\cos(\phi)$ và xu hướng chuyển dịch cơ cấu qua tỷ số $\ln(CN/NN)$ và $\ln(DV/NN)$.
3. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc từ dữ liệu bảng 13 tỉnh thành ĐBSCL giai đoạn 2010–2019, khẳng định FDI thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu sang công nghiệp mạnh mẽ hơn sang dịch vụ.
4. Chỉ ra sự phân hóa không gian và rào cản hấp thụ FDI giữa Long An và các tỉnh Tây Nam Bộ, bác bỏ giả định về tính đồng nhất trong tác động của FDI trên toàn địa bàn vùng.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp chính sách đồng bộ: đổi mới tư duy thu hút FDI theo chuỗi giá trị vùng, ưu tiên công nghiệp chế biến sâu nông thủy sản, phát triển hạ tầng logistics đồng bộ và tăng cường liên kết vùng theo định hướng phát triển bền vững đến năm 2030, tầm nhìn 2050.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỒNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN CHỦ ĐỀ LUẬN ÁN 1. Các nghiên cứu thực nghiệm về tác động của vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài đến sự chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế Các nghiên cứu nước ngoài và trong nước về tác động của FDI đến chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế khá đa dạng. Một số công trình nghiên cứu đánh giá tác động gián tiếp của FDI tới chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế thông qua tác động của FDI tới tăng trưởng kinh tế, dựa trên những đóng góp của FDI vào GDP, chuyển dịch cơ cấu. Một số nghiên cứu khác tập trung phân tích tác động trực tiếp của FDI tới chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế.

Tổng quan nghiên cứu dưới đây được chia thành các nghiên cứu nước ngoài và các nghiên cứu trong nước về tác động trực tiếp và tác động gián tiếp của FDI tới chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế. Các nghiên cứu ở nước ngoài 1. FDI tác động trực tiếp đến chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế Các nghiên cứu đánh giá tác động trực tiếp của FDI tới chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế tại một nước hay một nhóm nước, cụ thể như sau: Trong phân tích 29 quốc gia thuộc nhóm các quốc gia châu Phi hạ Sahara giai đoạn 2000 – 2015, Ssozi và Bbaale (2019) phát hiện ở các quốc gia này, cơ chế bắt kịp là rất quan trọng để có được công nghệ hiện đại. Thay đổi cơ cấu đòi hỏi công nghệ hiện đại, vốn vật chất, vốn con người và môi trường kinh doanh thuận lợi.

Cơ chế này cho phép các nước thu nhập thấp tăng năng suất bằng cách tận dụng kiến thức và công nghệ hiện có ở các nền kinh tế hiện đại. Do hầu hết các tài sản hữu hình thể hiện qua công nghệ trong các nước này đều được nhập khẩu, nên các động lực bắt kịp của thương mại và đầu tư quốc tế cũng như khả năng hấp thụ trong nước là mấu chốt cho sự thay đổi cơ cấu. Nghiên cứu sử dụng GMM hai bước để kiểm tra tác động của các yếu tố (gồm nhập khẩu, FDI, vốn con người và chỉ số tự do kinh tế) đối với sự thay đổi cơ cấu được đo lường bởi tỷ trọng lao động và GDP của các khu vực nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ. Bằng chứng cho thấy FDI có tác động dương đối với tỷ trọng lao động khu vực công nghiệp và tỷ trọng GDP khu vực nông nghiệp, các trường hợp còn lại là tác động âm và có ý nghĩa thống kê.

Nguyên nhân của tình trạng trên là do dòng vốn FDI vào các nước này bị chi phối 9 bởi các hoạt động dựa trên tài nguyên thiên nhiên, như dầu mỏ, khoáng sản và sản xuất nông nghiệp. Các hoạt động này thâm dụng vốn do đó không tạo ra nhiều sự dịch chuyển trong việc làm. Tương đồng với nghiên cứu trên, Jiang (2014) kiểm tra thực nghiệm mối quan hệ giữa độ mở thương mại, FDI và thay đổi cơ cấu của 31 tỉnh ở Trung Quốc, thông qua mô hình dữ liệu bảng giai đoạn 1982 – 2011. Biến phụ thuộc đại diện cho thay đổi cơ cấu là sự thay đổi lao động qua các năm của từng khu vực nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ.

Kết quả hồi quy ủng hộ tính hữu dụng của mô hình Lewis cho việc phân tích quá trình công nghiệp hóa ở Trung Quốc. Nghiên cứu cho thấy độ mở thương mại và FDI đóng vai trò quan trọng trong quá trình CDCC ở Trung Quốc. Bằng chứng thu được cho thấy các yếu tố đó đã thúc đẩy CDCC các vùng bởi việc chuyển dịch lao động từ khi vực nông nghiệp sang công nghiệp chế biến chế tạo và sự CDCC ở các vùng nghèo hơn có xu hướng nhanh hơn. Bên cạnh đó, một số nghiên cứu về tác động của FDI đến CNH của các nước tiếp nhận đầu tư, cơ cấu ngành kinh tế thay đổi theo hướng CNH, điển hình như nghiên cứu của Gui-Diby và Renard (2015).

Với chỉ số đo lường mức độ công nghiệp hóa là giá trị gia tăng của ngành công nghiệp hay tỷ trọng việc làm khu vực công nghiệp trong tổng thể, Gui-Diby và Renard (2015) xem xét tác động của FDI đến CDCC nền kinh tế theo hướng công nghiệp hóa ở 49 nước châu Phi giai đoạn 1980-2009. Kết quả nghiên cứu cho thấy FDI không tác động đáng kể đến quá trình công nghiệp hóa của các nước này. Nguyên nhân của tình trạng trên là do sự thất bại của chính phủ trong việc thiết lập môi trường thuận lợi cho FDI thúc đẩy công nghiệp hóa, không tạo ra sự liên kết hoặc liên kết yếu giữa MNCs và các doanh nghiệp địa phương. Hạn chế của nghiên cứu này do dựa trên giả định tất cả các nước có chung định hướng phát triển thông qua công nghiệp hóa, giới hạn về số liệu đối với việc làm trong khu vực công nghiệp và sự phá vỡ cấu trúc của FDI theo ngành trong giai đoạn này.

Mặc dù có rất nhiều nghiên cứu đã được thực hiện về tác động của FDI và chuyển dịch cơ cấu kinh tế, sử dụng nhiều phương pháp và nghiên cứu ở các khía cạnh, phạm vi khác nhau. Một số nghiên cứu tập trung vào việc đưa ra kết luận về vai trò, bản chất và tác động của FDI đối với nền kinh tế, một số nghiên cứu khác tập trung vào việc xem xét cụ thể tác động của nó trên phạm vi rộng của các khía cạnh ở mọi quốc gia, mọi khu vực. FDI tác động gián tiếp đến chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế Các nghiên cứu đánh giá tác động gián tiếp của FDI tới chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế tại một nước hay một nhóm nước, điển hình như Nicolas (2003) nhận định FDI là nhân tố tác động đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế của Hàn Quốc. Kết quả cho thấy FDI đóng góp có chọn lọc vào việc phát triển năng lực công nghệ của Hàn Quốc và đóng góp vào sự thành công của chiến lược hướng vào xuất khẩu của nước này.

Quan trọng hơn, bằng cách chuyển nguồn vốn FDI vào các ngành cụ thể, các chính sách công đã góp phần nâng cao lợi thế cạnh tranh của các nhà sản xuất Hàn Quốc. Adejumo (2020) cho thấy FDI chỉ tác động đến sản xuất xuất khẩu, ảnh hưởng không đáng kể đến giá trị gia tăng của ngành sản xuất do phần lớn các công ty sản xuất xuất khẩu là thuộc doanh nghiệp nước ngoài không phải doanh nghiệp trong nước. Phát triển công nghiệp đóng vai trò quan trọng để đạt được các mục tiêu phát triển của Nigeria và nhiệm vụ đa dạng hóa kinh tế thông qua thay đổi cơ cấu. Kết quả của nghiên cứu này đã chỉ ra rằng Nigeria có thể sử dụng đầu tư trực tiếp nước ngoài như một nấc thang để phát triển công nghiệp nếu chính phủ thu hút đúng loại vốn FDI vào lĩnh vực sản xuất.

Đối với ngành công nghiệp, sản xuất, nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng vốn FDI có xu hướng tác động mạnh đến lĩnh vực này cả trực tiếp lẫn gián tiếp qua các nhân tố khác. Vốn FDI tác động dương, trực tiếp đến lĩnh vực CNH, từ đó tác động lên quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo ngành trong các nghiên cứu của Jie và Shamshedin (2019) về công cuộc công nghiệp hóa tại Ethiopia từ năm 1992 - 2017 trong cả ngắn hạn và dài hạn, trong đó, tác động trong dài hạn mạnh mẽ và rõ nét hơn. Hay FDI trong dài hạn tác động tích cực đến giá trị gia tăng của ngành sản xuất tại Nigeria từ 1970 - 2013 (nghiên cứu qua giá trị gia tăng của các công ty) (Okoli & Agu, 2015). Mặt khác, FDI có tác động gián tiếp đến lĩnh vực công nghiệp thông qua các nhân tố như sự phân bổ lao động giữa các ngành, chuyển giao công nghệ - tri thức, tiền lương.

Những yếu tố này được xem là những nhân tố chính của quá trình công nghiệp hóa (Shujie Yao & Kailei Wei, 2006). M¨uhlen và Escobar (2020) cho thấy FDI tác động đến sự phân bổ lao động giữa các ngành, nhất là lĩnh vực công nghiệp, từ đó tác động đến quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế của Mexico theo hướng CNH từ năm 2006 - 2016. Nghiên cứu của Pineli và các cộng sự (2019) cũng cho thấy FDI thúc đẩy tỷ trọng lao động trong các lĩnh vực công nghệ cao, từ đó tác động đến quá trình chuyển dịch CCKT. 11 Đối với thúc đẩy nền kinh tế theo hướng CNH qua chuyển giao công nghệ - tri thức, Shujie Yao và Kailei Wei (2006) cho rằng, qua chuyển giao công nghệ, FDI đã góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất khi xem xét nền kinh tế công nghiệp mới nổi - Trung Quốc từ năm 1979 – 2003.

Ngoài ra, FDI, nợ nước ngoài và giá trị xuất khẩu là các nhân tố quan trọng và ngoại sinh góp phần thay đổi cơ cấu và tăng trưởng kinh tế ở Bangladesh (Hosain, 2006). Thông qua kiểm định tương quan, nhân quả giữa các biến và mô hình kinh tế lượng với chuỗi thời gian, với mức độ công nghiệp hóa được xác định bởi tỷ lệ đầu ra công nghiệp với đầu ra nông nghiệp, được xem là đại diện cho sự thay đổi cơ cấu nền kinh tế. Hosain (2006) cho rằng có mối tương quan dương giữa thay đổi cơ cấu và FDI được xác nhận với hệ số tương quan khá cao 0,87. Kết quả kiểm định nhân quả Granger cũng cho thấy có nhân quả từ các biến FDI, nợ nước ngoài và giá trị xuất khẩu đến thay đổi cơ cấu, góp phần công nghiệp hóa ở Bangladesh.

Khi phân tích đóng góp của FDI đến thay đổi cơ cấu ở nhóm các nền kinh tế khác nhau trong quá trình chuyển đổi, Kalotay (2010) cho rằng FDI là một tác nhân cho những thay đổi cơ cấu nhưng không đồng đều. Theo đó, FDI tạo ra sự thay đổi cơ cấu mạnh mẽ ở các nước thành viên mới của EU và tác động tiêu cực ở Liên bang Nga. Ở các nước thuộc cộng đồng các quốc gia độc lập có FDI khiêm tốn và các tác động cơ cấu của nó cũng không rõ ràng, dòng vốn FDI chảy vào còn quá hạn chế để có thể có bất kỳ tác động đáng kể nào. Dhahri và Omri (2019) nghiên cứu về tác động của FDI và vốn viện trợ nước ngoài lên sản xuất nông nghiệp tại 50 nước đang phát triển nhận định rằng FDI có tác động tích cực và đáng kể lên sản xuất nông nghiệp của các nước.

Tuy nhiên, chỉ tài trợ cho sản xuất nông nghiệp thông qua FDI hoặc chỉ viện trợ dường như là không đủ. Sự hợp nhất giữa FDI và viện trợ là giải pháp cho việc mở rộng sản xuất nông nghiệp ở các nước sở tại.