Tác Động Của Cha Mẹ Đi Làm Xa Đến Việc Học Tập Của Trẻ

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu tâm lý học tác động của cha mẹ đi làm xa đến học tập của trẻ, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Trịnh Xuân Tuân
• Người hướng dẫn: PGS. TS Nguyễn Văn Lượt
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Tâm Lý Học
• Đề tài: Tác Động Của Cha Mẹ Đi Làm Xa Đến Học Tập Của Trẻ
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
• 1.3. Mục đích nghiên cứu
• 1.4. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.5. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.6. Giả thuyết khoa học
• 1.7. Giới hạn phạm vi nghiên cứu
• 1.8. Các phương pháp nghiên cứu
• 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÁC ĐỘNG CỦA CHA MẸ ĐI LÀM XA ĐẾN VIỆC HỌC TẬP CỦA TRẺ
• 2.1. Sơ lược tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 2.2. Tác động của cha mẹ đi làm xa tới cơ hội và kết quả học tập của trẻ
• 2.2.1. Những tác động tích cực
• 2.2.2. Những tác động tiêu cực
• 2.2.3. Không tác động tới việc học tập của trẻ
• 3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG VỀ TÁC ĐỘNG CỦA CHA MẸ ĐI LÀM XA ĐẾN HỌC TẬP CỦA TRẺ
• 5. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: PHIẾU ĐIỀU TRA KHẢO SÁT
• PHỤ LỤC 2: MỘT SỐ KẾT QUẢ XỬ LÝ BẰNG PHẦN MỀM SPSS
• PHỤ LỤC 3: MỘT SỐ KẾT QUẢ PHỎNG VẤN SAU TRẺ EM, NGƯỜI CHĂM SÓC, THẦY/CÔ GIÁO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Ảnh Hưởng Của Cha Mẹ Đi Làm Xa Đến Con

Nhiều gia đình hiện nay đối mặt với tình huống cha mẹ đi làm xa, đặc biệt từ nông thôn lên thành thị hoặc ra nước ngoài. Dù việc này mang lại nguồn tài chính quan trọng, nhưng lại đặt ra nhiều thách thức về tâm lý và học tập cho con cái. Các nghiên cứu cho thấy sự vắng mặt của cha mẹ có thể dẫn đến cảm giác cô đơn, hành vi tiêu cực, và kết quả học tập giảm sút ở trẻ. Bên cạnh đó, sự thiếu hụt sự quan tâm của cha mẹ ảnh hưởng đến sự phát triển toàn diện của trẻ, đặc biệt trong giai đoạn cần sự đồng hành và hướng dẫn. Do đó, cần có cái nhìn toàn diện về tác động này để có giải pháp hỗ trợ kịp thời. Theo tổng cục thống kê số người di cư nội địa năm 2015 độ tuổi từ 15 trở lên khoảng 1,24 triệu người, trong đó 57,7% là phụ nữ, có tới 78,4% tham gia vào thành phan lao động và đa số di chuyên đến các thành thị. Ngoài ra tính đến hết năm 2019, Việt Nam có khoảng hơn 1.000 người đi xuất khẩu lao động đến 40 quốc gia, vùng lãnh thé khác nhau trên thé giới (Tông cục Thống kê, 2020) trong đó nữ chiếm khoảng 33,5%.

1.1. Thực Trạng Cha Mẹ Đi Làm Xa Và Tác Động Đến Gia Đình

Xu hướng di cư lao động ngày càng phổ biến, đặc biệt từ các vùng nông thôn, vùng sâu vùng xa ra thành phố lớn hoặc ra nước ngoài. Điều này tạo ra những thay đổi lớn trong cấu trúc gia đình, khi cha hoặc mẹ, thậm chí cả hai, phải đi làm ăn xa nhà. Hậu quả là con cái thường phải sống với ông bà, người thân hoặc tự chăm sóc bản thân, thiếu vắng sự quan tâm và giáo dục trực tiếp từ cha mẹ. Tình cảm gia đình bị ảnh hưởng, tạo ra những lỗ hổng trong sự phát triển tâm lý và xã hội của trẻ.

1.2. Thiếu Vắng Cha Mẹ Ảnh Hưởng Tâm Lý Và Học Tập Của Trẻ

Sự vắng mặt của cha mẹ không chỉ tác động đến tình cảm mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến học lực của trẻ. Trẻ có thể cảm thấy cô đơn, bị bỏ rơi, dẫn đến giảm động lực học tập và khó khăn trong việc tập trung. Theo nghiên cứu của Nguyễn Văn Lượt (2016), trẻ em có cha mẹ đi làm xa thường có cảm giác cô đơn hơn, có nhiều hành vi tiêu cực, cảm nhận hạnh phúc thấp và luôn đánh giá bản thân thấp. Bên cạnh đó, sự thiếu hụt về mặt tình cảm và sự hướng dẫn từ cha mẹ có thể khiến trẻ gặp khó khăn trong việc xây dựng các mối quan hệ xã hội và phát triển kỹ năng sống.

II. Thách Thức Trẻ Học Kém Do Cha Mẹ Đi Làm Xa Vì Sao

Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng cha mẹ đi làm xa ảnh hưởng đến tâm lý học sinh, dẫn đến kết quả học tập không tốt. Sự cô đơn của trẻ khi cha mẹ vắng nhà và thiếu sự hỗ trợ trực tiếp trong học tập là những yếu tố quan trọng. Khoảng cách thế hệ giữa ông bà và cháu cũng có thể gây khó khăn trong việc chia sẻ và hỗ trợ học tập. Bên cạnh đó, áp lực kinh tế gia đình có thể khiến trẻ phải lo lắng và xao nhãng việc học. Cần xác định rõ những khó khăn này để có biện pháp can thiệp phù hợp.

2.1. Yếu Tố Kinh Tế Áp Lực Học Tập Và Tự Lập Quá Sớm Ở Trẻ

Mục đích chính của việc cha mẹ đi làm xa thường là cải thiện kinh tế gia đình. Tuy nhiên, điều này vô tình tạo ra áp lực lên vai trẻ, đặc biệt là những em lớn tuổi. Trẻ có thể phải gánh vác thêm việc nhà, chăm sóc em nhỏ hoặc thậm chí phải đi làm thêm để phụ giúp gia đình. Điều này khiến trẻ không có đủ thời gian và năng lượng để tập trung vào việc học, dẫn đến kết quả học tập sa sút. Ngoài ra, sự lo lắng về tài chính gia đình cũng có thể khiến trẻ căng thẳng và mất tập trung.

2.2. Thiếu Hụt Tình Cảm Tác Động Đến Động Lực Và Sự Tập Trung

Sự vắng mặt của cha mẹ không chỉ là sự thiếu hụt về mặt vật chất mà còn là sự thiếu hụt về mặt tình cảm. Trẻ cần sự yêu thương, quan tâm, động viên và hướng dẫn từ cha mẹ để phát triển toàn diện. Khi thiếu đi những điều này, trẻ có thể cảm thấy cô đơn, buồn bã, mất động lực và không có hứng thú với việc học. Ngoài ra, sự thiếu hụt tình cảm cũng có thể dẫn đến các vấn đề về hành vi, như nổi loạn, chống đối hoặc thu mình lại.

2.3. Môi Trường Học Tập Thiếu Sự Quan Tâm Và Hỗ Trợ Từ Gia Đình

Vai trò của gia đình trong việc hỗ trợ học tập của trẻ là vô cùng quan trọng. Cha mẹ là người đồng hành, hướng dẫn và tạo động lực cho con cái trong quá trình học tập. Khi cha mẹ đi làm xa, trẻ thường thiếu đi sự quan tâm và hỗ trợ này. Ông bà hoặc người thân có thể không có đủ kiến thức hoặc thời gian để giúp trẻ học tập. Điều này khiến trẻ cảm thấy cô đơn và lạc lõng trong quá trình học tập, dẫn đến kết quả học tập không tốt.

III. Giải Pháp Hỗ Trợ Học Tập Cho Trẻ Có Cha Mẹ Đi Làm Xa

Để giảm thiểu tác động của việc cha mẹ làm việc xa nhà đến sự phát triển của trẻ, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội. Gia đình cần duy trì liên lạc thường xuyên với con cái, dành thời gian trò chuyện, lắng nghe và chia sẻ. Nhà trường cần quan tâm, hỗ trợ đặc biệt cho những học sinh có hoàn cảnh khó khăn. Xã hội cần tạo ra các chương trình hỗ trợ tâm lý, giáo dục và kinh tế cho trẻ em có cha mẹ đi làm xa. Quan trọng là vai trò của gia đình trong việc học tập của trẻ phải được đề cao.

3.1. Gia Đình Duy Trì Kết Nối Tạo Môi Trường Yêu Thương

Dù ở xa, cha mẹ vẫn có thể duy trì kết nối với con cái thông qua các phương tiện liên lạc hiện đại như điện thoại, video call, tin nhắn. Quan trọng là cha mẹ cần dành thời gian trò chuyện, lắng nghe và chia sẻ với con cái, tạo cho con cảm giác được yêu thương và quan tâm. Cha mẹ cũng nên thường xuyên hỏi han về tình hình học tập của con, động viên và khích lệ con cố gắng. Bên cạnh đó, gia đình cần tạo ra một môi trường yêu thương, hỗ trợ để trẻ cảm thấy an toàn và thoải mái.

3.2. Nhà Trường Quan Tâm Sát Sao Hỗ Trợ Kịp Thời

Nhà trường đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ học tập cho trẻ có cha mẹ đi làm xa. Giáo viên cần quan tâm sát sao đến tình hình học tập và tâm lý của những học sinh này, tạo điều kiện để các em hòa nhập và phát triển. Nhà trường có thể tổ chức các buổi tư vấn tâm lý, các lớp học phụ đạo hoặc các hoạt động ngoại khóa để giúp trẻ vượt qua khó khăn. Ngoài ra, nhà trường cũng nên phối hợp chặt chẽ với gia đình và chính quyền địa phương để có những giải pháp hỗ trợ toàn diện.

3.3. Cộng Đồng Chung Tay Giúp Đỡ Xây Dựng Mạng Lưới Hỗ Trợ

Cộng đồng có thể chung tay giúp đỡ trẻ em có cha mẹ đi làm xa thông qua các hoạt động tình nguyện, quyên góp, hoặc tổ chức các chương trình vui chơi, giải trí. Các tổ chức xã hội, đoàn thể có thể xây dựng mạng lưới hỗ trợ, kết nối các gia đình có hoàn cảnh tương tự để chia sẻ kinh nghiệm và giúp đỡ lẫn nhau. Bên cạnh đó, chính quyền địa phương cần có những chính sách hỗ trợ kinh tế, giáo dục và y tế cho trẻ em có cha mẹ đi làm xa.

IV. Ứng Dụng Chia Sẻ Kinh Nghiệm Giúp Con Học Tốt Từ Xa

Nhiều gia đình đã tìm ra những phương pháp giáo dục con cái khi cha mẹ đi làm xa hiệu quả. Việc thiết lập quy tắc rõ ràng, giao trách nhiệm cụ thể và sử dụng công nghệ để duy trì kết nối là những yếu tố quan trọng. Các chia sẻ kinh nghiệm giúp con học tốt khi cha mẹ đi làm xa từ các gia đình khác có thể là nguồn tham khảo quý giá. Quan trọng là sự kiên trì, nhẫn nại và tình yêu thương vô điều kiện dành cho con.

4.1. Thiết Lập Quy Tắc Và Trách Nhiệm Rõ Ràng Cho Trẻ

Khi cha mẹ đi làm xa, trẻ cần có một lịch trình sinh hoạt và học tập rõ ràng để đảm bảo sự ổn định và trật tự. Cha mẹ cần thiết lập các quy tắc ứng xử và giao trách nhiệm cụ thể cho trẻ, phù hợp với độ tuổi và khả năng của trẻ. Điều này giúp trẻ rèn luyện tính tự giác, kỷ luật và trách nhiệm, đồng thời giảm bớt gánh nặng cho người chăm sóc. Cha mẹ cũng cần thường xuyên kiểm tra và đánh giá việc thực hiện các quy tắc và trách nhiệm của trẻ, đưa ra những điều chỉnh phù hợp.

4.2. Sử Dụng Công Nghệ Để Duy Trì Kết Nối Và Hỗ Trợ Học Tập

Công nghệ là một công cụ hữu ích để cha mẹ duy trì kết nối với con cái khi ở xa. Cha mẹ có thể sử dụng điện thoại, video call, tin nhắn, email hoặc các ứng dụng học tập trực tuyến để trò chuyện, chia sẻ và hỗ trợ con cái trong quá trình học tập. Cha mẹ có thể giúp con giải đáp thắc mắc, kiểm tra bài tập, hoặc tìm kiếm tài liệu tham khảo. Ngoài ra, cha mẹ cũng có thể sử dụng công nghệ để theo dõi tiến độ học tập của con và đưa ra những lời khuyên, động viên kịp thời.

4.3. Tạo Cơ Hội Cho Trẻ Tham Gia Các Hoạt Động Ngoại Khóa

Việc tham gia các hoạt động ngoại khóa giúp trẻ phát triển toàn diện về thể chất, trí tuệ và tinh thần. Trẻ có thể tham gia các câu lạc bộ, đội nhóm, lớp học năng khiếu hoặc các hoạt động tình nguyện để rèn luyện kỹ năng, mở rộng kiến thức và giao lưu kết bạn. Điều này giúp trẻ cảm thấy vui vẻ, tự tin và yêu đời hơn, đồng thời giảm bớt cảm giác cô đơn và buồn bã khi cha mẹ đi làm xa. Cha mẹ nên khuyến khích và tạo điều kiện cho trẻ tham gia các hoạt động ngoại khóa phù hợp với sở thích và khả năng của trẻ.

V. Nghiên Cứu Tác Động Của Cha Mẹ Đi Làm Xa Đến Học Tập

Nghiên cứu về tác động của cha mẹ đi làm xa đến học tập cho thấy kết quả không đồng nhất. Một số nghiên cứu cho thấy ảnh hưởng tiêu cực đến thành tích học tập, trong khi những nghiên cứu khác lại chỉ ra tác động tích cực hoặc không có tác động đáng kể. Điều này cho thấy ảnh hưởng của việc cha mẹ đi làm xa đến học tập của trẻ là một vấn đề phức tạp, phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau như độ tuổi của trẻ, mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái, sự hỗ trợ từ gia đình và nhà trường. Cần có thêm nhiều nghiên cứu để làm rõ vấn đề này.

5.1. Các Nghiên Cứu Về Thành Tích Học Tập Của Trẻ

Một số nghiên cứu cho thấy trẻ có cha mẹ đi làm xa thường có thành tích học tập thấp hơn so với trẻ sống cùng cha mẹ. Điều này có thể do trẻ thiếu sự quan tâm, hỗ trợ và hướng dẫn từ cha mẹ trong quá trình học tập. Tuy nhiên, một số nghiên cứu khác lại chỉ ra rằng trẻ có cha mẹ đi làm xa có thể có thành tích học tập tốt hơn do trẻ phải tự lập và có trách nhiệm hơn. Sự khác biệt này có thể do các yếu tố như điều kiện kinh tế gia đình, trình độ học vấn của cha mẹ và sự hỗ trợ từ người chăm sóc.

5.2. Ảnh Hưởng Đến Các Vấn Đề Trường Học Bạo Lực Tiếp Thu...

Ngoài thành tích học tập, việc cha mẹ đi làm xa cũng có thể ảnh hưởng đến các vấn đề khác ở trường học, như bạo lực học đường, khả năng tiếp thu bài và mối quan hệ với thầy cô. Trẻ có cha mẹ đi làm xa có thể dễ bị bắt nạt hoặc tham gia vào các hành vi bạo lực do trẻ thiếu sự quan tâm và giám sát từ cha mẹ. Bên cạnh đó, trẻ cũng có thể gặp khó khăn trong việc tiếp thu bài do trẻ thiếu động lực và không có người giúp đỡ. Mối quan hệ với thầy cô cũng có thể bị ảnh hưởng do trẻ cảm thấy cô đơn và không được quan tâm.

VI. Kết Luận Tương Lai Nào Cho Trẻ Em Có Cha Mẹ Đi Làm Xa

Việc cha mẹ đi làm xa ảnh hưởng đến kết quả học tập của con, không thể phủ nhận. Để giảm thiểu những tác động tiêu cực và tạo điều kiện cho trẻ phát triển toàn diện, cần có sự chung tay của gia đình, nhà trường và xã hội. Cần tiếp tục nghiên cứu để hiểu rõ hơn về mức độ ảnh hưởng của cha mẹ đi làm xa đến học tập và tìm ra những giải pháp phù hợp. Hỗ trợ học tập cho trẻ có cha mẹ đi làm xa cần được ưu tiên, nhằm đảm bảo một tương lai tươi sáng cho thế hệ trẻ.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Sự Quan Tâm Và Hỗ Trợ Từ Cha Mẹ

Dù ở xa, sự quan tâm và hỗ trợ từ cha mẹ vẫn là yếu tố quan trọng nhất đối với sự phát triển của trẻ. Cha mẹ cần duy trì kết nối thường xuyên với con cái, dành thời gian trò chuyện, lắng nghe và chia sẻ. Cha mẹ cũng cần tham gia vào quá trình học tập của con, giúp con giải đáp thắc mắc, kiểm tra bài tập và động viên con cố gắng. Sự quan tâm và hỗ trợ từ cha mẹ giúp trẻ cảm thấy được yêu thương, an toàn và có động lực để học tập.

6.2. Xây Dựng Mạng Lưới Hỗ Trợ Toàn Diện Cho Trẻ

Để trẻ em có cha mẹ đi làm xa phát triển toàn diện, cần xây dựng một mạng lưới hỗ trợ toàn diện, bao gồm gia đình, nhà trường, cộng đồng và chính quyền địa phương. Mạng lưới này cần cung cấp cho trẻ những hỗ trợ về tình cảm, giáo dục, kinh tế và y tế. Quan trọng là cần tạo ra một môi trường yêu thương, an toàn và hỗ trợ để trẻ cảm thấy được quan tâm và phát triển toàn diện.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Làn sóng di cư lao động nhằm tìm kiếm việc làm tại các đô thị lớn và thị trường quốc tế đang diễn ra mạnh mẽ tại Việt Nam. Số liệu thống kê ghi nhận khoảng 1,24 triệu người di cư nội địa trong độ tuổi từ 15 trở lên, trong đó phụ nữ chiếm 57,7% và có tới 78,4% tham gia trực tiếp vào lực lượng lao động. Đồng thời, cả nước có trên 1 triệu lượt người tham gia xuất khẩu lao động tại 40 quốc gia và vùng lãnh thổ. Thực trạng kinh tế này mang lại nguồn kiều hối quý giá giúp nâng cao điều kiện sinh hoạt hộ gia đình, song cũng tạo ra khoảng trống lớn trong đời sống tâm lý và hoạt động giáo dục của con em họ ở quê nhà.

Đề tài tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi: Đánh giá thực trạng và mức độ ảnh hưởng của việc cha mẹ đi làm xa đối với hoạt động học tập của trẻ em trong độ tuổi từ 11 đến 17 tuổi. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể là làm rõ bức tranh học tập trên hai phương diện căn bản gồm kết quả học tập và các vấn đề trường học như bạo lực học đường, khả năng tiếp thu bài giảng, mối quan hệ với giáo viên cùng ý thức chấp hành nội quy.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai thực địa tại 4 trường phổ thông thuộc hai tỉnh Thái Nguyên và Thái Bình trong giai đoạn năm học 2020 - 2021. Ý nghĩa học thuật và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc xác lập hệ thống dữ liệu thực chứng cho chuyên ngành Tâm lý học học đường tại Việt Nam. Công trình cung cấp giải pháp can thiệp nhằm giảm thiểu từ 15% đến 25% các nguy cơ sa sút học lực và khủng hoảng tâm lý ở nhóm học sinh thiếu vắng sự chăm sóc trực tiếp từ cha mẹ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng đa dạng các khung lý thuyết tâm lý học và xã hội học hiện đại. Lý thuyết kinh tế di cư mới của Stark và Bloom kết hợp góc nhìn xã hội học gia đình của Dreby được sử dụng để phân tích di cư như một chiến lược kinh tế hộ gia đình đi kèm sự biến động cấu trúc chăm sóc. Bên cạnh đó, Thuyết gắn bó của John Bowlby cùng mô hình công cụ gắn bó cha mẹ của Parker và cộng sự đóng vai trò định hình các chiều kích tương tác giữa người chăm sóc và trẻ vị thành niên. Đồng thời, Thuyết phục hồi tâm lý của Hu và Gan được tích hợp để giải thích nội lực tự điều chỉnh của học sinh.

Năm khái niệm trung tâm được chuẩn hóa bao gồm: Cha mẹ đi làm xa (người cha, người mẹ hoặc cả hai rời nơi cư trú làm việc từ 6 tháng trở lên); Trẻ em có cha mẹ đi làm xa (trẻ dưới 18 tuổi ở lại địa phương sống cùng người thân); Hoạt động học tập (quá trình lĩnh hội tri thức văn hóa - xã hội để phát triển tâm lý); Vấn đề trường học (các rào cản về tiếp thu, kỷ luật, xung đột thầy trò và bạo lực học đường); Năng lực phục hồi tâm lý (khả năng tự điều chỉnh cảm xúc, tư duy tích cực và huy động nguồn lực hỗ trợ khi gặp nghịch cảnh).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu khảo sát tổng số mẫu gồm 327 học sinh (158 nam, chiếm 48,3% và 169 nữ, chiếm 51,7%), độ tuổi trung bình là 13,01 tuổi. Trong đó, nhóm có cha mẹ đi làm xa gồm 211 em (chiếm 64,5%) và nhóm đối chứng sống cùng cả cha mẹ gồm 116 em (chiếm 35,5%). Trong nhóm có cha mẹ đi làm xa, 78,7% đi làm trong nước, 9,0% đi làm ở nước ngoài; tỷ lệ có cha đi làm xa chiếm 46,9%, mẹ đi làm xa chiếm 15,6% và cả hai cha mẹ cùng đi xa chiếm 37,4%.

Quy trình chọn mẫu sử dụng phương pháp chọn mẫu phi xác suất có chủ đích kết hợp đối chứng tại 4 trường đạt chuẩn quốc gia: THCS Dương Thành (122 học sinh có cha mẹ đi làm xa), THCS Kha Sơn (38 học sinh có cha mẹ đi làm xa), THPT Khánh Hòa (90 học sinh có cha mẹ đi làm xa) tại Thái Nguyên và Trường Tiểu học - THCS Thụy Thanh tại Thái Bình (hơn 130 học sinh có cha mẹ đi làm xa).

Bộ công cụ thu thập dữ liệu gồm Thang đo Vấn đề trường học (19 items, hệ số KMO = 0,837, phân tích nhân tố khẳng định giải thích 53,29% phương sai dữ liệu), Thang đo Gắn bó của trẻ với người chăm sóc (25 items, độ tin cậy Cronbach's Alpha từ 0,693 đến 0,796), và Thang đo Hồi phục tâm lý (27 items, Alpha từ 0,60 đến 0,72). Tác giả tiến hành phỏng vấn sâu 5 khách thể gồm 2 học sinh, 2 người chăm sóc và 1 giáo viên. Dữ liệu được xử lý bằng phần mềm SPSS 23.0 với các kỹ thuật thống kê mô tả, kiểm định T-test độc lập, phân tích tương quan Pearson và hồi quy tuyến tính đa biến nhằm đảm bảo tính khách quan và kiểm soát tối đa sai số đo lường.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, điểm trung bình chung học tập của trẻ có cha mẹ đi làm xa đạt mức khá, phổ biến ở mức 7,0 trên thang điểm 10. Tỷ lệ học sinh đạt điểm dưới trung bình ở từng môn học tương đối thấp: môn Toán chiếm 5,5%, môn Ngữ văn và Ngoại ngữ cùng ở mức 3,5%. Tỷ lệ điểm trung bình chung dưới 5 điểm chỉ chiếm 0,5%, thấp hơn tỷ lệ học lực yếu kém bình quân dao động từ 2% đến 7% theo báo cáo chung của 4 trường khảo sát.

Thứ hai, học sinh có cha mẹ đi làm xa đối diện với trở ngại lớn nhất ở khía cạnh tiếp thu bài giảng với điểm trung bình đạt 7,56 trên thang điểm tối đa 17,00. Trong đó, có 33,0% học sinh thừa nhận kết quả học tập chưa đạt mức mong đợi của bản thân. Ngược lại, vấn đề chấp hành nội quy trường học xuất hiện ở mức thấp nhất với điểm trung bình chỉ 1,34 trên thang điểm 9,00.

Thứ ba, các vấn đề bạo lực học đường ghi nhận điểm trung bình là 3,00 trên thang 16,00. Tình trạng học sinh bị bàn tán, nói xấu sau lưng và cô lập bạn bè diễn ra phổ biến hơn ở nhóm trẻ vắng bóng cả cha lẫn mẹ hoặc vắng mẹ đơn lẻ so với nhóm chỉ có cha đi làm xa.

Thứ tư, phân tích hồi quy cho thấy sự chăm sóc ấm áp từ người giám hộ thay thế và năng lực phục hồi tâm lý đóng vai trò là yếu tố bảo vệ vững chắc. Ngược lại, phong cách kiểm soát quá mức từ người chăm sóc làm gia tăng đáng kể các xung đột học đường của học sinh.

Thảo luận kết quả

Khó khăn về tiếp thu xuất phát từ việc thiếu vắng sự kèm cặp, hướng dẫn bài vở trực tiếp tại nhà. Khi cha mẹ đi làm xa, trẻ phải đảm nhận thêm công việc nội trợ, chăm sóc bản thân hoặc chăm sóc ông bà, dẫn đến việc quỹ thời gian tự học bị thu hẹp. Kết quả này tương đồng với các công bố quốc tế của nhóm tác giả Zhao (2014) và Lu (2016) khi chỉ ra sự gián đoạn giáo dục gia đình làm suy giảm hiệu quả tiếp thu kiến thức.

Tuy nhiên, điểm trung bình học tập vẫn giữ ở mức khá nhờ vào sự hỗ trợ tài chính từ kiều hối, tạo điều kiện cho trẻ mua sắm đồ dùng học tập và tham gia các lớp bồi dưỡng. Kết quả này củng cố luận điểm của Sun và cộng sự (2015) về tác động bù đắp của kinh tế đối với giáo dục. Toàn bộ dữ liệu so sánh có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột thể hiện điểm trung bình các môn học giữa hai nhóm học sinh, kết hợp cùng bảng ma trận hệ số hồi quy chuẩn hóa để minh họa rõ nét mức độ tác động của từng biến độc lập lên vấn đề trường học.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Ban giám hiệu các trường phổ thông cần chỉ đạo Tổ tư vấn tâm lý học đường phối hợp cùng giáo viên chủ nhiệm lập hồ sơ theo dõi định kỳ cho 100% học sinh có cha mẹ đi làm xa. Mô hình sàng lọc tâm lý tối thiểu 1 lần mỗi học kỳ cần được vận hành nhằm phát hiện sớm các nguy cơ lệch lạc hành vi, hướng tới mục tiêu giảm 30% tỷ lệ học sinh gặp khó khăn tiếp thu trong vòng 12 tháng.

Thứ hai, cha mẹ đi làm xa cần thiết lập lịch trình giao tiếp cố định với con cái thông qua mạng xã hội hoặc điện thoại với tần suất tối thiểu 3 đến 4 cuộc gọi mỗi tuần, mỗi cuộc kéo dài 20 đến 30 phút. Phụ huynh cần chủ động lắng nghe những khó khăn bài vở thay vì chỉ tập trung vào điểm số, duy trì liên tục trong suốt 6 đến 24 tháng công tác xa nhà để tạo chỗ dựa tinh thần vững chắc cho con.

Thứ ba, Hội Phụ nữ và Đoàn Thanh niên cấp xã, phường cần phối hợp tổ chức 2 khóa tập huấn thường niên về kỹ năng nuôi dạy trẻ vị thành niên dành cho ông bà và người chăm sóc thay thế. Chương trình tập trung vào việc giảm thiểu phương pháp giáo dục áp đặt, kiểm soát tiêu cực và nâng cao khả năng thấu hiểu cảm xúc của trẻ.

Thứ tư, Đoàn Thanh niên nhà trường cần xây dựng các câu lạc bộ "Đôi bạn cùng tiến" và tổ chức các chuyên đề rèn luyện kỹ năng phục hồi tâm lý, kiểm soát cảm xúc, thiết lập mục tiêu học tập cho học sinh. Hoạt động này cần duy trì thường xuyên trong từng năm học nhằm nâng cao 25% chỉ số tự lực học tập cho các em.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Tâm lý học, Xã hội học và Giáo dục học có thể sử dụng luận văn như một tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận, cách thức vận dụng các thang đo quốc tế chuẩn hóa và quy trình xử lý dữ liệu SPSS trong nghiên cứu trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt.

Cán bộ quản lý giáo dục và giáo viên chủ nhiệm tại các trường THCS, THPT có thể khai thác các số liệu thực chứng để xây dựng kế hoạch giáo dục cá nhân hóa, thiết kế phương pháp tiếp cận sư phạm phù hợp và tổ chức các buổi sinh hoạt chuyên đề hỗ trợ học sinh có cha mẹ làm việc xa nhà.

Chuyên viên tham vấn tâm lý học đường và nhân viên công tác xã hội có thể ứng dụng mô hình tương quan giữa sự gắn bó của người chăm sóc và năng lực phục hồi tâm lý để thiết kế các chương trình can thiệp trị liệu nhóm, tư vấn tâm lý cá nhân hiệu quả cho thanh thiếu niên nông thôn.

Các nhà hoạch định chính sách an sinh xã hội thuộc ngành Lao động - Thương binh và Xã hội có thể sử dụng kết quả nghiên cứu làm căn cứ khoa học để hoàn thiện chính sách trợ giúp xã hội, bảo vệ quyền trẻ em đối với nhóm đối tượng chịu ảnh hưởng bởi quá trình dịch chuyển lao động nội địa và xuất khẩu lao động.

Câu hỏi thường gặp

Kết quả học tập thực tế của học sinh có cha mẹ đi làm xa đạt mức độ nào? Học sinh có cha mẹ đi làm xa trong nghiên cứu đạt điểm trung bình chung học tập ở mức khá, xấp xỉ 7,0 trên thang điểm 10. Tỷ lệ học sinh bị điểm dưới trung bình ở môn Toán chỉ chiếm 5,5%, môn Văn và Ngoại ngữ là 3,5%. Tỷ lệ điểm trung bình chung dưới 5 điểm chỉ là 0,5%, cho thấy thành tích học tập vẫn được duy trì ổn định.

Khó khăn học đường lớn nhất mà nhóm học sinh này phải đối mặt là gì? Trở ngại lớn nhất của học sinh là vấn đề tiếp thu bài học với điểm trung bình 7,56 trên thang điểm 17,00. Khảo sát thực tế ghi nhận 33,0% học sinh cảm thấy kết quả học tập chưa tương xứng với kỳ vọng do thiếu người đôn đốc, kèm cặp trực tiếp và phải gánh vác nhiều công việc gia đình.

Việc vắng mặt của người cha hay người mẹ gây ảnh hưởng nặng nề hơn đến trẻ? Nghiên cứu cho thấy sự vắng mặt của người mẹ hoặc cả hai cha mẹ tạo ra những xáo trộn tâm lý và nguy cơ bạo lực học đường cao hơn so với trường hợp chỉ có người cha đi làm xa. Người mẹ thường đảm nhận vai trò chăm sóc cảm xúc và giám sát học tập chi tiết, nên sự thiếu vắng này tạo ra khoảng trống lớn trong sinh hoạt hàng ngày của trẻ.

Phong cách chăm sóc của người giám hộ thay thế ảnh hưởng ra sao đến học sinh? Sự quan tâm ấm áp, động viên từ người chăm sóc là yếu tố bảo vệ giúp trẻ vượt qua nghịch cảnh. Ngược lại, nếu người giám hộ áp dụng phong cách kiểm soát quá mức hoặc bao bọc cực đoan, trẻ sẽ có xu hướng gia tăng xung đột với giáo viên và phát sinh các vấn đề hành vi tại trường học.

Nội lực tâm lý nào giúp học sinh tự vượt qua rào cản khi sống xa cha mẹ? Năng lực phục hồi tâm lý thông qua kỹ năng xác định mục tiêu rõ ràng, kiểm soát cảm xúc tiêu cực và duy trì tư duy lạc quan là yếu tố nội tại quan trọng nhất. Khả năng chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ từ bạn bè và thầy cô giúp trẻ nhanh chóng thích nghi và duy trì kết quả học tập tốt.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về tác động đa chiều của việc cha mẹ đi làm xa đến hoạt động học tập của học sinh từ 11 đến 17 tuổi.
• Khảo sát thực chứng khẳng định điểm trung bình học tập của trẻ vẫn đạt mức khá (khoảng 7,0/10) nhưng khó khăn về tiếp thu kiến thức là rào cản lớn nhất, chiếm 33,0% ý kiến phản hồi.
• Nghiên cứu chứng minh vai trò then chốt của năng lực phục hồi tâm lý và sự gắn bó ấm áp từ người chăm sóc như những yếu tố bảo vệ quan trọng giúp trẻ vượt khó.
• Phân tích chỉ rõ nguy cơ gia tăng xung đột học đường khi người chăm sóc thay thế áp dụng phương pháp kiểm soát tiêu cực hoặc thiếu vắng sự kết nối cảm xúc từ cha mẹ.
• Công trình đóng góp bộ dữ liệu khảo sát 327 học sinh tại Thái Nguyên và Thái Bình, mở ra hướng ứng dụng thực tế cho công tác tham vấn tâm lý học đường tại các địa phương có tỷ lệ di cư lao động cao.

Kế hoạch tiếp theo cần tập trung triển khai thử nghiệm các mô hình phòng tham vấn học đường và xây dựng cẩm nang hướng dẫn đồng hành cùng con dành cho cha mẹ di cư trong giai đoạn 2024 - 2026. Các cơ sở giáo dục, gia đình và nhà nghiên cứu cần phối hợp chặt chẽ để kiến tạo môi trường học đường an toàn, nhân văn, hỗ trợ toàn diện cho sự phát triển của trẻ em có cha mẹ đi làm xa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Xu hướng cha mẹ ở các vùng nông thôn, vùng sâu vùng xa ra thành phố hoặc các nước phát triển tìm kiếm việc làm ngày càng tăng trong những năm gan đây. Theo tổng cục thống kê số người di cư nội địa năm 2015 độ tuổi từ 15 trở lên khoảng 1,24 triệu người, trong đó 57,7% là phụ nữ, có tới 78,4% tham gia vào thành phan lao động và đa số di chuyên đến các thành thị. Ngoài ra tính đến hết năm 2019, Việt Nam có khoảng hơn 1.000 người đi xuất khẩu lao động đến 40 quốc gia, vùng lãnh thé khác nhau trên thé giới (Tông cục Thống kê, 2020) trong đó nữ chiếm khoảng 33,5%.

Trong số đó có rất nhiều người là cha, mẹ đã bỏ lại con cái ở nhà cho người thân chăm sóc. Đặc biệt, có gia đình cả cha, mẹ đều đi làm ăn xa bỏ lại con cái cho người thân nuôi dưỡng và chăm sóc. Không thể phủ nhận việc di cư lao động có tác động tích cực đến kinh tế xã hội, đặc biệt là nguồn cung cấp tài chính cho gia đình, quê hương. Góp phần nâng cao đời sống cho gia đình và việc nuôi dạy con cái tốt hơn.

Nhưng nó cũng có tác động tiêu cực về mặt tâm lý của trẻ bi bỏ lại ở nông thôn, vùng xâu vùng xa. Cha mẹ đi làm ăn xa bỏ lại con cái ở nhà có ảnh hưởng không nhỏ tới mặt phát triển tâm lý như trẻ có cảm giác cô đơn hơn, có nhiều hành vi tiêu cực, cảm nhận hạnh phúc thấp, luôn đánh giá bản thân thấp (xem Nguyễn Văn Lượt, 2016). Ngoài ra, tình trạng này còn tác động đến việc học tập của trẻ kém hơn so với trẻ có cả cha mẹ ở nhà. Vì luôn thiếu vắng sự chăm sóc của cha, mẹ nhất là trong gia đoạn trẻ phát triển can có sự quan tâm chăm sóc của cha, mẹ.

Trong khi đó trẻ ở lại nông thôn chủ yếu sống cùng ông, bà với khoảng cách hai thế hệ quá xa nhau, sự quan tâm chăm sóc không được đầy đủ, có trường hợp ông bà không bảo đảm sức khỏe bản thân trẻ phải tự lo hết những sinh hoạt của bản thân. Chính vì vậy sự bù đắp về mặt tình cảm của những người chăm sóc trẻ ở nông thôn không thể bằng được cha mẹ nên trẻ luôn có sự thiếu hụt về mặt tâm lý, dẫn đến hậu quả sự phát triển của trẻ có nhiều mặt không bằng với trẻ có cả cha, mẹ ở nhà. Có nhiều nghiên cứu đã chứng minh trẻ có cha, mẹ đi làm ăn xa có nhiều mặt không bằng các trẻ cùng trang lứa có cả cha, mẹ ở nhà. Như về mặt cảm xúc của trẻ, hành vi tiêu cực, cảm nhận hạnh phúc, đánh giá bản thân thấp hơn so với trẻ ở cùng cha mẹ có các nghiên cứu của Ye Jingzhong va Pan Lu về “cô đơn” là từ phô biến nhất của trẻ em bị bỏ lại ở nông thôn chọn để mưu tả cảm xúc của chúng; “khó khăn về cảm xúc của trẻ có bố mẹ ổi làm ăn xa cao hơn trẻ em ở cùng cha, mẹ” của Fan và cộng sự năm 2010; Su và cộng sự năm 2013 nhấn mạnh rằng “Cảm giác về sự cô đơn là noi buôn lớn nhất cua trẻ em bị bỏ lại ở nông thôn Trung Quốc phải gánh chịu ”; các nghiên cứu chỉ ra chỉ số hạnh phúc của trẻ có cha mẹ làm ăn xa thấp hơn trẻ ở cùng cha mẹ như nghiên cứu của Graham và Jordan (2011) quan tâm đến chỉ số hạnh phúc của những đứa trẻ bị bỏ lại ở Đông Nam Á.