PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Ở hầu hết mọi nền văn hóa, mọi quốc gia, gia đình được coi là tổ ấm, là nơi nương tựa về vật chất và tinh thần của con người. Nhưng gia đình cũng là nơi hội tụ của những mâu thuẫn và đấu tranh do sự khác biệt về học vấn, nghề nghiệp, thu nhập, quan niệm và lối sống, do sự xung đột giữa thái độ đề cao giá trị của đồng tiền với đạo lý tôn trọng tình nghĩa, do sự biến đổi của các hệ giá trị chuNn mực truyền thống, do sự xung đột giữa các thế hệ cùng chung sống, do tình trạng bất bình đẳng giới chưa được cải thiện một cách triệt để, v.v… Bạo lực gia đình là một hiện tượng phổ biến mang tính toàn cầu, vượt qua ranh giới về khu vực, văn hóa, thu nhập, mức sống, tuổi tác, địa vị xã hội… N ó xảy ra ở cả các nước phát triển lẫn các nước đang phát triển, ở cả phương Đông lẫn phương Tây và ở mọi tầng lớp xã hội. Bạo lực gia đình là nỗi đau và mối lo ngại của không ít gia đình, của mỗi quốc gia và cộng đồng quốc tế.
Và Việt N am không phải là ngoại lệ. N ó không phải chỉ mới xuất hiện trong xã hội hiện đại (hay là sản phNm của xã hội hiện đại) mà đã tồn tại trong lịch sử hàng nghìn năm trước, nhưng chỉ được coi là các mối quan hệ có tính chất riêng tư giữa các cá nhân, các thành viên trong gia đình, dòng họ. Bạo lực gia đình không chỉ xúc phạm nhân phNm, quyền con người, làm tổn hại sức khỏe, tính mạng của các nạn nhân mà còn gây ra những ảnh hưởng tiêu cực cho sự phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội. Bạo lực gia đình là một trong những nguyên nhân quan trọng làm tan vỡ gia đình, dẫn đến tình trạng ngoại tình, ly thân, ly hôn, góp phần làm gia tăng các vấn nạn xã hội.
N ạn nhân của bạo lực gia đình hầu hết là những người yếu thế trong gia đình, đó là phụ nữ, trẻ em, cha mẹ già phải sống phụ thuộc vào con cái. Bạo lực đối với phụ nữ, theo Cựu Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Kofi Annan, là nghiêm trọng và phổ biến trên khắp thế giới, là sự vi phạm nhân quyền đáng xấu hổ nhất trong lịch sử. Phụ nữ phải gánh chịu bạo lực gia đình ở ba hình thức chủ yếu: bạo lực thể chất, bạo lực tinh thần và bạo lực tình dục. N guyên nhân dẫn đến tình trạng bạo lực chủ yếu do khó khăn về kinh tế, do trình độ học vấn thấp của người sử dụng bạo lực.
N hững nguyên nhân khác có thể kể ra liên quan đến tình dục (ngoại tình, lạm dụng tình dục, ghen tuông, không tương 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thích về tình dục), liên quan đến các thói quen có hại như nghiện rượu, cờ bạc, lạm dụng ma túy, do thái độ gia trưởng, phong kiến của nam giới, do những bất đồng nảy sinh trong việc nuôi dạy con cái, trong cách đối xử với bạn bè và họ hàng. N hững năm gần đây, tình trạng này ngày một gia tăng và hậu quả để lại cho xã hội là rất lớn. Điều này đã khiến các nhà khoa học, các nhà hoạch định và tư vấn chính sách nhìn nhận, chú ý và nghiên cứu một cách nghiêm túc. Các nghiên cứu về bạo lực gia đình đều nhằm đến một mục đích chung nhất là lên án các hành vi bạo lực, góp phần phòng chống bạo lực gia đình, can thiệp và hỗ trợ hiệu quả cho nạn nhân bị bạo lực.
N ghiên cứu này tập trung làm rõ một số khía cạnh của bạo lực gia đình còn chưa được đề cập đầy đủ trong các nghiên cứu trước, đặc biệt là phản ứng của người phụ nữ khi phải đối mặt với hành vi bạo lực của người chồng, đồng thời phân tích hệ quả của những cách phản ứng khác nhau đối với sức khỏe của bản thân người phụ nữ. Tổng quan vấn đề nghiên cứu Từ những năm 90 của thế kỷ trước, các nghiên cứu chuyên sâu về bạo lực gia đình ở Việt N am đã bắt đầu được quan tâm và triển khai thực hiện. Vũ Mạnh Lợi, PGS. N guyễn Hữu Minh, PGS.
Lê Thị Quý, PGS. Hoàng Bá Thịnh, TS. Trần Thị Vân Anh, PGS. Vũ Tuấn Huy, PGS.
Lê N gọc Văn… là những người có nhiều công trình, bài viết nghiên cứu về vấn đề này. Một số góc nhìn về bạo lực gia đình Bạo lực gia đình được nhìn nhận từ nhiều góc độ khác nhau. Từ góc nhìn toàn cầu, bản báo cáo do Ủy ban Vì sự tiến bộ phụ nữ và Ủy ban các vấn đề kinh tế - xã hội của Ban thư ký Liên Hợp Quốc thực hiện (tháng 7/2006) đã cung cấp những phát hiện chuyên sâu về bối cảnh và các yếu tố làm nảy sinh bạo lực, mọi hình thức và biểu hiện bạo lực, hậu quả và tổn hại do bạo lực gây ra đối với phụ nữ (N gô Thị Tuấn Dung, 2007). Báo cáo nhấn mạnh, bạo lực đối với phụ nữ thường là kết quả tổng hợp của nhiều yếu tố, đặc biệt cần được xem xét trong khung cảnh rộng lớn của sự chênh lệch, sự bất bình đẳng từ cấp độ cá nhân, nhóm xã hội đến cấp độ quốc gia và toàn cầu.
2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ góc độ đạo đức, bạo lực gia đình có thể bắt nguồn từ nhiều yếu tố nhưng yếu tố căn bản nhất là sự xuống cấp về đạo đức. N hững kẻ gây ra bạo lực gia đình thường không nhận thức được trách nhiệm và bổn phận của mình đối với các thành viên khác trong gia đình. Hoặc có khi nhận thức được nhưng lại không có hành động đúng, chỉ nhằm thỏa mãn những lợi ích cá nhân, riêng tư mà bạo lực được coi là phương án lựa chọn tức thời, có thể đem lại hiệu quả cao nhất. Có những trường hợp bạo lực gia đình xảy ra do sự vô nhân tính, thiếu lương tâm của đối tượng gây bạo lực.
Dưới ảnh hưởng của những quan niệm, thói quen lạc hậu, những di hại của truyền thống gia trưởng, việc chồng đánh vợ được coi là “phương thức dạy bảo” của người trên đối với người dưới. Bạo lực gia đình sẽ ngày càng gia tăng nếu người phụ nữ quan niệm sự bất bình đẳng, thói vũ phu của người chồng là đương nhiên, họ hoàn toàn không có quyền chống đối, hoặc nếu người phụ nữ xem đó là chuyện riêng của gia đình, nói ra thì xấu hổ, không muốn “vạch áo cho người xem lưng” (N guyễn Thị Thọ, 2008). Xét trên phương diện nhân quyền, bạo lực đối với con người nói chung và phụ nữ nói riêng là hành vi phi nhân tính, vi phạm pháp luật, vi phạm các quy tắc sống, quy phạm đạo đức và truyền thống văn hóa của con người trong xã hội (Lưu Bình N hưỡng, 2009). Bạo lực đối với phụ nữ là hành vi đi ngược lại các quy tắc đã được ghi nhận về quyền con người, chống lại các quyền cơ bản của con người ở năm khía cạnh chủ yếu.
Thứ nhất, bạo lực xâm phạm quyền tự do, bình đẳng của phụ nữ. Hiến pháp nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt N am quy định: “Công dân nữ và nam có quyền ngang nhau về mọi mặt chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và gia đình. N ghiêm cấm mọi hành vi phân biệt đối xử với phụ nữ, xúc phạm nhân phNm phụ nữ.” Thứ hai, bạo lực xâm phạm quyền sống, quyền được an toàn về thân thể của phụ nữ. Theo Tuyên ngôn N hân quyền, “mọi người đều có quyền sống, tự do và an toàn cá nhân”.
Hiến pháp nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt N am quy định: “Công dân có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khỏe, danh dự và nhân phNm. N ghiêm cấm mọi hình thức truy bức, nhục hình, xúc phạm danh dự, nhân phNm của công dân.” 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ ba, bạo lực xâm phạm quyền tự do tư tưởng, tư cách con người của phụ nữ. Theo Công ước của Liên Hợp Quốc về các quyền dân sự và chính trị năm 1966, “Ai cũng có quyền tự do tư tưởng, tự do lương tâm và tự do tôn giáo.” Tự do tư tưởng và sống có tư cách con người là cần thiết để con người có được sự tôn trọng và thanh danh. Hành vi bạo lực đối với phụ nữ, biến họ thành những người phụ thuộc hay bị nô dịch về tư tưởng hoặc định hướng họ vào những lối tư duy bạo lực, tư duy thù hận… đều là những hành vi tội ác.
Thứ tư, bạo lực là hành vi cưỡng bức và bóc lột lao động nữ dưới các hình thức: 1- Cưỡng bức phụ nữ làm các công việc không do họ lựa chọn. 2- Buộc lao động nữ làm các công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm đến tính mạng, sức khỏe và nhân cách. 3- Buộc lao động nữ làm việc ban đêm, làm việc thêm giờ trái pháp luật. 4- Không trả công hoặc trả công không tương xứng với lao động của phụ nữ.
5- Có hành vi phân biệt đối xử, bất công với lao động nữ. Thứ năm, bạo lực là hành vi có tính thô bạo, đi ngược lại với văn hóa ứng xử và đạo đức truyền thống trong xã hội loài người. Hành vi ép buộc quan hệ tình dục, sự lăng nhục và xâm phạm danh dự, nhân phNm của người phụ nữ là những hành vi bạo lực, phản văn hóa, phi đạo đức rất đáng bị lên án. Không những vậy, bạo lực gia đình còn được nhìn nhận là một hình thức thể hiện sự bất bình đẳng nam nữ (N gô Thị Hường, 2006).
Từ góc độ giới, bạo lực gia đình thông thường được hiểu là bạo lực xảy ra giữa vợ và chồng hoặc giữa những người chung sống như vợ chồng… Bạo lực gia đình vốn đã tồn tại từ xa xưa, qua hàng ngàn năm và dưới nhiều dạng khác nhau nhưng phải đến đầu những năm 70 của thế kỷ XX, bạo lực gia đình mới thực sự được công nhận như một vấn đề xã hội cơ bản. Các nhà bình luận về quyền bình đẳng nam nữ viết về bạo lực nói chung để trốn tránh sự thiên vị về giới, để che giấu tính tự nhiên về giới của bạo lực, đặc biệt là bạo lực gia đình. Bạo lực gia đình chủ yếu do nguyên nhân về giới gây ra. “Gần như tất cả các hành động bạo lực ngoài chiến tranh có thể coi là liên quan tới giới.