Sự Dung Hợp Giữa Phật Giáo và Tín Ngưỡng Bản Địa Ở Thị Xã Hà Tiên, Tỉnh Kiên Giang

Khám phá sự dung hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng bản địa tại thị xã Hà Tiên, Kiên Giang, ảnh hưởng đến đời sống văn hóa và tâm linh hiện nay.

• Tác giả: Lê Tô Nam
• Người hướng dẫn: GS. Đỗ Quang Hưng
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Tôn Giáo Học
• Đề tài: Sự Dung Hợp Giữa Phật Giáo Và Tín Ngưỡng Bản Địa Tại Hà Tiên, Kiên Giang
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Sự Dung Hợp Phật Giáo Hà Tiên Hiện Nay

Hà Tiên, Kiên Giang, là vùng đất có lịch sử lâu đời, nơi giao thoa của nhiều nền văn hóa và tín ngưỡng. Sự dung hợp giữa Phật giáo Hà Tiên và tín ngưỡng bản địa Hà Tiên là một đặc điểm nổi bật, thể hiện qua kiến trúc, lễ hội và phong tục tập quán. Vùng đất này, với vị trí địa lý đặc biệt, đã chứng kiến sự hình thành và phát triển của nhiều loại hình tín ngưỡng, từ thờ cúng tổ tiên đến các vị thần linh địa phương. Sự hòa quyện này tạo nên một bức tranh văn hóa tâm linh độc đáo, phản ánh đời sống tinh thần phong phú của người dân nơi đây. Theo Báo cáo Tổng hợp thực trạng Tôn giáo trên địa bàn Kiên Giang (2017), Hà Tiên có đa dạng tín ngưỡng và nhiều tôn giáo được duy trì, trong đó Phật giáo đóng vai trò quan trọng.

1.1. Vị Trí Địa Lý và Ảnh Hưởng Đến Tôn Giáo Hà Tiên

Hà Tiên nằm ở vị trí chiến lược, giáp Campuchia và Vịnh Thái Lan, tạo điều kiện cho sự giao lưu văn hóa và tôn giáo. Vị trí này đã ảnh hưởng đến sự du nhập và phát triển của Phật giáo và tín ngưỡng bản địa. Địa hình đa dạng với núi, biển, đồng bằng cũng góp phần hình thành các trung tâm tâm linh khác nhau, phản ánh sự đa dạng trong văn hóa Hà Tiên. Các ngọn núi như Tô Châu, Đá Dựng, Bình San, Thạch Động, Đề Liêm đều là những thắng cảnh nổi tiếng, thu hút du khách và tín đồ.

1.2. Dân Cư Đa Dạng và Sự Hình Thành Tín Ngưỡng Bản Địa

Hà Tiên là nơi sinh sống của nhiều dân tộc như Kinh, Hoa, Khmer, Chăm, tạo nên sự đa dạng văn hóa và tín ngưỡng. Mỗi dân tộc mang theo những phong tục, tập quán riêng, góp phần làm phong phú thêm đời sống tâm linh của vùng đất này. Sự giao thoa giữa các nền văn hóa đã tạo ra những hình thức tín ngưỡng bản địa độc đáo, kết hợp yếu tố Phật giáo và các tín ngưỡng dân gian khác. Các triều đại cũng mang theo tín ngưỡng và tôn giáo của mình vào nơi này, mặc cho có nhiều cuộc chiến tranh vừa cục bộ vừa lâu dài, ít nhiều ảnh hưởng đến sự tồn vong của các triều đại, sự thực hành tâm linh.

II. Lịch Sử Phát Triển Phật Giáo Tại Hà Tiên Kiên Giang

Phật giáo du nhập vào Hà Tiên từ rất sớm và trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Từ Phật giáo Tiểu thừa đến Phật giáo Đại thừa, các hệ phái khác nhau đã có mặt và ảnh hưởng đến đời sống tâm linh của người dân. Sự đóng góp của các nhà sư, tín đồ trong việc xây dựng chùa chiền, truyền bá giáo lý đã góp phần củng cố vị thế của Phật giáo tại Hà Tiên. Đặc biệt, sự hình thành hệ phái Khất Sĩ (Minh Đăng Quang) tại đây là một minh chứng cho sự sáng tạo và dung hợp trong Phật giáo Nam Bộ.

2.1. Giai Đoạn Du Nhập và Ảnh Hưởng Ban Đầu Của Phật Giáo

Phật giáo du nhập rõ nét vào Hà Tiên từ sau đợt kết tập kinh đển đầu tiên vào thế kỷ IV, tín đồ Phật giáo và hàng giáo phẩm tích cực đóng góp công sức cho công cuộc chấn hưng đại cuộc, các hoạt động từ thiện nhân đạo, truyền bá chữ Phạn, dạy học chữ “Hán”, chữ “Pali” và sau này là chữ quốc ngữ với sự duy trì và đóng góp không ngừng nghỉ của các dân tộc anh em gồm Kinh, Hoa, Khmer, Chăm, Philippin, Malaysia và Ấn Độ. Nơi đây, từ dung hợp đã tiếp biến khai sáng một hệ phái mới của Phật giáo (Minh Đăng Quang – Hệ Khất Sĩ) và là nơi phát tâm hình thành một tôn giáo mới nội sinh (Ngô Minh Chiêu - Đạo Cao Đài).

2.2. Vai Trò Của Các Chùa Chiền Trong Phát Triển Phật Giáo

Các chùa chiền không chỉ là nơi thờ tự mà còn là trung tâm văn hóa, giáo dục của cộng đồng. Chùa Tam Bảo, chùa Phù Dung, chùa Phật Đà là những ngôi chùa nổi tiếng, có lịch sử lâu đời và kiến trúc độc đáo. Các chùa này đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì và phát triển Phật giáo tại Hà Tiên, đồng thời là nơi diễn ra các lễ hội, nghi lễ truyền thống.

2.3. Sự Hình Thành Hệ Phái Khất Sĩ và Ảnh Hưởng Đến Phật Giáo

Sự hình thành hệ phái Khất Sĩ (Minh Đăng Quang) tại Hà Tiên là một sự kiện quan trọng trong lịch sử Phật giáo Nam Bộ. Hệ phái này kết hợp giữa Phật giáo Tiểu thừa và Phật giáo Đại thừa, đồng thời chú trọng đến việc tu tập và hành đạo. Sự ra đời của hệ phái Khất Sĩ đã góp phần làm phong phú thêm đời sống tâm linh của người dân Hà Tiên.

III. Tín Ngưỡng Bản Địa Hà Tiên Đặc Điểm và Biểu Hiện

Tín ngưỡng bản địa Hà Tiên rất đa dạng, phản ánh đời sống văn hóa và tâm linh của người dân. Từ thờ cúng tổ tiên, thần linh địa phương đến các vị anh hùng có công với đất nước, tín ngưỡng đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì và phát huy các giá trị truyền thống. Các lễ hội, nghi lễ là dịp để người dân thể hiện lòng thành kính, cầu mong sự bình an, may mắn. Điểm đáng chú ý là ngôi đình thành hoàng làng Hà Tiên thờ cả ba ông cháu gồm Mạc Cửu, Mạc Thiên Tích và Mạc Tử Sanh; nhà nào cũng có ban thờ thông thiên bên ngoài và thờ tổ tiên, thần tài, thổ địa, ông táo bên trong; trên phương tiện lớn thường có bàn thờ các vị thần phù trợ tránh tai họa.

3.1. Các Loại Hình Tín Ngưỡng Phổ Biến Tại Hà Tiên

Các loại hình tín ngưỡng phổ biến tại Hà Tiên bao gồm thờ cúng tổ tiên, thờ Thành Hoàng, thờ Bà Chúa Xứ, thờ Thần Nông, thờ Cá Ông. Mỗi loại hình tín ngưỡng có những đặc điểm riêng, phản ánh đời sống kinh tế, xã hội và văn hóa của người dân. Ví dụ, tín ngưỡng thờ Bà Chúa Xứ thể hiện lòng biết ơn đối với người có công khai khẩn đất đai, bảo vệ cuộc sống.

3.2. Vai Trò Của Đình Miếu Trong Đời Sống Tín Ngưỡng

Đình miếu là trung tâm tín ngưỡng của cộng đồng, nơi diễn ra các lễ hội, nghi lễ quan trọng. Đình thờ Thành Hoàng, miếu thờ các vị thần linh địa phương. Các hoạt động tại đình miếu không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là dịp để người dân giao lưu, gắn kết cộng đồng. Trong khuông khổ đề tài luận văn này, là người hoạt động hành chính, xin dùng khái niệm được trích trong Luật Tín ngưỡng tôn giáo được thể hiện tại Khoản 5, Điều 2, Chương I như sau: “Tôn giáo là niềm tin của con người tồn tại với hệ thống quan niệm và hoạt động bao gồm đối tượng tôn thờ, giáo lý, giáo luật, lễ nghi và tổ chức.

3.3. Ảnh Hưởng Của Tín Ngưỡng Đến Phong Tục Tập Quán

Tín ngưỡng có ảnh hưởng sâu sắc đến phong tục tập quán của người dân Hà Tiên. Các nghi lễ trong đám cưới, đám tang, lễ hội đều mang đậm yếu tố tín ngưỡng. Ví dụ, tục thờ cúng tổ tiên trong gia đình thể hiện lòng hiếu thảo, biết ơn đối với người đã khuất. Các lễ hội như lễ hội Nghinh Ông, lễ hội Bà Chúa Xứ là dịp để người dân cầu mong sự bình an, may mắn cho gia đình và cộng đồng.

IV. Cách Dung Hợp Phật Giáo và Tín Ngưỡng Bản Địa Tại Hà Tiên

Sự dung hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng bản địa tại Hà Tiên thể hiện qua nhiều khía cạnh, từ kiến trúc, bài trí tượng thờ đến các nghi lễ, lễ hội. Các chùa chiền thường kết hợp yếu tố Phật giáo và tín ngưỡng dân gian, tạo nên không gian tâm linh hài hòa, gần gũi với người dân. Các nghi lễ Phật giáo cũng có sự ảnh hưởng của tín ngưỡng bản địa, thể hiện qua các hình thức cúng tế, cầu an.

4.1. Biểu Hiện Qua Kiến Trúc và Bài Trí Tượng Thờ

Kiến trúc và bài trí tượng thờ trong các chùa chiền tại Hà Tiên thường kết hợp yếu tố Phật giáo và tín ngưỡng dân gian. Bên cạnh tượng Phật, các chùa còn thờ các vị thần linh địa phương, các vị anh hùng có công với đất nước. Sự kết hợp này tạo nên không gian tâm linh đa dạng, phản ánh sự dung hòa giữa các hệ tín ngưỡng.

4.2. Sự Dung Thông Trong Các Nghi Lễ Phật Giáo

Các nghi lễ Phật giáo tại Hà Tiên cũng có sự ảnh hưởng của tín ngưỡng bản địa. Ví dụ, trong các lễ cầu an, người dân thường cúng tế các vị thần linh địa phương, cầu mong sự bình an, may mắn. Sự kết hợp này thể hiện sự dung hòa giữa Phật giáo và tín ngưỡng dân gian, tạo nên những nghi lễ độc đáo, phù hợp với đời sống tâm linh của người dân.

4.3. Ảnh Hưởng Đến Lễ Hội Truyền Thống Tại Hà Tiên

Các lễ hội truyền thống tại Hà Tiên cũng có sự ảnh hưởng của cả Phật giáo và tín ngưỡng bản địa. Ví dụ, lễ hội Nghinh Ông không chỉ là dịp để người dân tưởng nhớ công ơn của Cá Ông mà còn là dịp để cầu mong sự bình an, may mắn cho ngư dân. Các hoạt động trong lễ hội thường kết hợp yếu tố Phật giáo và tín ngưỡng dân gian, tạo nên không khí vui tươi, náo nhiệt.

V. Giá Trị và Thách Thức Của Sự Dung Hợp Tôn Giáo Hà Tiên

Sự dung hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng bản địa mang lại nhiều giá trị văn hóa, tâm linh cho người dân Hà Tiên. Tuy nhiên, cũng đặt ra những thách thức trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống. Cần có những giải pháp phù hợp để duy trì sự hài hòa giữa các hệ tín ngưỡng, đồng thời phát huy những giá trị tốt đẹp của văn hóa Hà Tiên.

5.1. Giá Trị Văn Hóa và Tâm Linh Của Sự Dung Hợp

Sự dung hợp giữa Phật giáo và tín ngưỡng bản địa tạo nên một bức tranh văn hóa tâm linh độc đáo, phong phú. Các giá trị truyền thống được bảo tồn và phát huy, đời sống tâm linh của người dân được nâng cao. Sự dung hòa giữa các hệ tín ngưỡng cũng góp phần tạo nên sự đoàn kết, gắn bó trong cộng đồng.

5.2. Thách Thức Trong Bảo Tồn và Phát Huy Giá Trị

Việc bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống trong bối cảnh hiện đại đặt ra nhiều thách thức. Cần có những giải pháp phù hợp để duy trì sự hài hòa giữa các hệ tín ngưỡng, tránh những xung đột, mâu thuẫn. Đồng thời, cần phát huy những giá trị tốt đẹp của văn hóa Hà Tiên, góp phần xây dựng một xã hội văn minh, giàu đẹp.

5.3. Giải Pháp Phát Huy Giá Trị Dung Hợp Tôn Giáo Hà Tiên

Một số giải pháp nhằm phát huy những giá trị sự dung hợp của Phật giáo và tín ngưỡng bản địa ở thị xã Hà Tiên, tỉnh Kiên Giang hiện nay. Cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục về giá trị văn hóa, tâm linh của sự dung hợp. Đồng thời, cần có những chính sách hỗ trợ, khuyến khích các hoạt động bảo tồn, phát huy các giá trị truyền thống. Cần tạo điều kiện cho các tổ chức tôn giáo, tín ngưỡng hoạt động lành mạnh, góp phần xây dựng xã hội.

VI. Du Lịch Tâm Linh Hà Tiên Tiềm Năng và Phát Triển Bền Vững

Du lịch tâm linh là một tiềm năng lớn của Hà Tiên, với nhiều địa điểm tâm linh nổi tiếng như chùa Tam Bảo, chùa Phù Dung, miếu Bà Chúa Xứ. Phát triển du lịch tâm linh một cách bền vững sẽ góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, tâm linh của vùng đất này, đồng thời mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng.

6.1. Các Địa Điểm Du Lịch Tâm Linh Nổi Tiếng Tại Hà Tiên

Các địa điểm du lịch tâm linh nổi tiếng tại Hà Tiên bao gồm chùa Tam Bảo, chùa Phù Dung, miếu Bà Chúa Xứ, lăng Mạc Cửu. Các địa điểm này không chỉ thu hút du khách bởi kiến trúc độc đáo, cảnh quan đẹp mà còn bởi giá trị văn hóa, tâm linh sâu sắc. Du khách đến đây không chỉ để tham quan, chiêm bái mà còn để tìm hiểu về lịch sử, văn hóa của vùng đất Hà Tiên.

6.2. Tiềm Năng Phát Triển Du Lịch Tâm Linh Bền Vững

Du lịch tâm linh có tiềm năng phát triển bền vững tại Hà Tiên. Tuy nhiên, cần có những giải pháp phù hợp để khai thác tiềm năng này một cách hiệu quả, đồng thời bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, tâm linh. Cần chú trọng đến việc nâng cao chất lượng dịch vụ, bảo vệ môi trường, tạo điều kiện cho cộng đồng tham gia vào hoạt động du lịch.

6.3. Giải Pháp Phát Triển Du Lịch Tâm Linh Hà Tiên

Cần có những giải pháp đồng bộ để phát triển du lịch tâm linh tại Hà Tiên. Cần tăng cường công tác quảng bá, giới thiệu về các địa điểm du lịch tâm linh. Đồng thời, cần có những chính sách hỗ trợ, khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực du lịch tâm linh. Cần tạo điều kiện cho cộng đồng tham gia vào hoạt động du lịch, góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, tâm linh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I như sau: “Tôn giáo là niềm tin của con người tồn tại với hệ thống quan niệm và hoạt động bao gồm đối tượng tôn thờ, giáo lý, giáo luật, lễ nghi và tổ chức. Với nhận thức như vậy, luận văn khái lược chung về Phật Giáo ở Hà Tiên như sau. Khái lược về vùng Hà Tiên trong lịch sử Như đã biết, vùng Hà Tiên xưa kia là một phần của các vương quốc cổ, nằm về phía Đông của các vương quốc này, trong vùng biển Vịnh Thái Lan nhiều rừng núi, hải đảo và sản vật quí. Theo sách Lịch sử thế giới trung đại (quyển II) nêu rõ: “Người dân xưa đã có điều kiện để sinh sống bằng lượm hái, săn bắn, đánh cá, trồng trọt, do đó mà không ngừng tiến triển.

Đây là một 9 trong những quốc gia đóng góp tích cực vào nền văn hóa lâu đời, vào vận mệnh lịch sử ở Đông Nam Á” [18, tr.219] nói chung, mảnh đất Hà Tiên xưa nói riêng. Vào thế kỷ I sau công nguyên, Hà Tiên là vùng hạ của tiểu quốc Ba Nam xưa, đây là một trong những tiểu quốc lớn mạnh và quan trọng của vương quốc Phù Nam vào thế kỷ I. Ba Nam là tên một quả núi (thực ra là một gò núi nhỏ ở bờ trái hạ lưu sông Mê Kông), còn gọi là Ba Phnom (Nam hay Phnom là núi; Ba hay là dmâk, dalmâk (đặc mục) là người đi săn), về sau gọi theo chữ Phạn trong các bi ký, Vyâdhapura, cũng chỉ là sự dịch nghĩa: Xứ sở của những người đi săn [18, tr. Tên Phù Nam (hay Bạt Nam) là chuyển âm - Đây chắc là nơi sinh sống thuận tiện, nên dân cư sớm tập trung đông đúc.

Tiểu quốc Ba Nam sớm hình thành, phát triển nhanh, mạnh nên khiến cho các tiểu quốc khác (vốn có quan hệ thân tộc) càng phải kết thân và thần phục. Ba Nam trở nên có địa vị lãnh đạo, tiêu biểu cho các tiểu quốc khác, mà tên của nó là đại diện cho sự thống nhất của các quốc gia sơ kỳ của người Khmer: Quốc gia Phù Nam. [18] Những nhà nước hình thành trên lãnh thổ, trong đó có vùng đất này đã được các tài liệu cổ gọi bằng những tên gọi khác nhau, từ Phù Nam, Thủy Chân Lạp, cho đến Việt Nam ngày nay, đã phản ảnh những bước phát triển trong quan hệ xã hội, chính trị của các tộc người anh em. Tên gọi Phù Nam xứng đáng là tên chính thức của vương quốc bởi vì thường được nhắc tới trong văn bia của các đời vua và từ một câu chuyện thần thoại truyền thống, phản ánh tính chất phát triển liên tục của lịch sử vùng này.

“… Ở phía nam quận Nhật Nam, trên bờ phía tây đại dương, rộng 3.000 lý, có một con sông từ phía tây chạy ra bể. Vua nước ấy là một nữ hoàng, tên là Liễu Diệp. Sau có một ngýời ở cõi ngoài tên là Hỗn Điền đêm mộng thấy thần ban cho cái cung và bảo đi thuyền ra bể. Sáng sớm, Hỗn Điền đến đền thờ thần, bắt được một 10 cái cung ở gốc cây, rồi đi thuyền đến nước Phù Nam.

Liễu Diệp đem quân ra đánh. Hỗn Điền giương cao cái cung, từ xa bắn một phát, xuyên qua vỏ thuyền, thẳng tới trúng phải một người. Liễu Diệp cả sợ, xin hàng. Hỗn Điền bắt làm vợ.

Rồi ông ta cai trị nước, truyền cho con cháu…”.222] “Quốc gia Phù Nam duy trì đến năm 550 thì suy lụi dần rồi bị vua Chen-la (Thủy Chân Lạp) đánh bại lên nắm bá quyền, chuyển sang một thời kỳ mới, “Tài liệu xưa ghi chép lại như sau: “Chân Lạp ở phía tây Lâm Ấp. Nguyên trước đây là thuộc quốc của Phù Nam…”, “Tổ tiên đã dần dần làm cho nước trở nên hùng cường. Chi-tơ-ra-sê-na chiếm được Phù Nam và bắt thần phục. Ông ta mất, con là I-sa-na-sê-na nối nghiệp…”.226] Đánh dấu khởi đầu cho thời kỳ Ăng-co là khi ”Campuchia lâm vào tình trạng chia rẽ và ngưng trệ do chế độ thống trị của người Gia-va gây nên.

Trong nước có nhu cầu khôi phục sự thống nhất và tự chủ. Giay-a-vác-man II, vốn thuộc hoàng tộc Cam-pu-chia, đã phải bỏ chạy sang Gia-va khi nước nhà có tranh chấp nội bộ và ngoại xâm, đã nhân cơ hội này trở về nước, tập hợp lực lượng đấu tranh và lên ngôi vua năm (năm 802).230-231], đánh dấu một thời kỳ huy hoàng trong giai đoạn lịch sử kéo dài từ năm 802 đến năm 1. “Từ nữa thế kỷ XV, Cam-pu-chia bước vào thời kỳ suy thoái nhanh chóng. Vương quốc của người Thái - Thống nhất vào giữa thế kỷ XIV - đã mạnh lên, dồn dập tấn công, cướp phá và lấn đất của Cam-pu-chia trong nữa sau thế kỷ XV và suốt thế kỷ XVI.246] “Đầu thế kỷ XVII, trước sự uy hiếp dữ dội của người Thái, Cam-pu- chia hướng tới kết thân và dựa vào người Việt.622, vua Campuchia tăng thêm quan hệ hòa hiếu và kết hôn với một công chúa người Việt.

Tuy nhiên, chỉ yên ổn hơn 30 năm thì nội bộ quý tộc lại tranh giành gây mâu thuẫn trong hoàng gia, một bên theo Xiêm, một bên theo Việt. Trong quyển Chế độ Công đền công thổ trong lịch sử khẩn hoang lập ấp ở Nam kỳ lục tỉnh, Nguyễn Đình Đầu đã dẫn lại bài Mạc Cửu và Chúa Nguyễn ở Hà Tiên của Trần Kinh Hòa, trong tạp chí Văn hóa Á Châu, Và Phan Khoang, sđd, tr.423: “Nguyên Mạc Cửu là người châu Lôi tỉnh Quảng Đông, trước làm chủ thuyền buôn, kinh doanh lớn, thường lui tới Lữ Tống (đảo Lu-Zon của Phi-lip-pin), Chà Và (đảo Java của In-đô-nê-xi-a), Chân Lạp (Cam-pu-chia và Nam bộ ngày nay). Khi thấy nhà Minh hết hy vọng phục hưng đất nước từ tay thống trị người Mãn Thanh, Mạc Cửu sang ở hẵn Chân Lạp, khoảng năm 1680, và được nhận làm quan tại triều. Song chính quyền Chân Lạp lúc đó thường chia rẽ cạnh tranh nhau và bị nước Xiêm can thiệp dòm ngó, nên Mạc Cửu xin tới lập nghiệp trên cửa biển Pe1am (tức Phương Thành) thuộc tỉnh Kham (ta gọi là Màng Khảm).

Nơi đây thường có người buôn bán ngoại quốc tụ họp và chung quanh đã có lưu dân lác đác tới khẩn hoang. Mạc Cửu mở một sòng bạc để lấy sâu, mở phố xá, xây thành trên bờ biển và chiêu tập thêm lưu dân tới ở các nơi Phú Quốc, Lũng Kỳ (còn gọi Trũng Kè, Lũng Cả, Réam), Cần Bột (Campốt), Rạch Giá, Luống Cày, Hương Úc (tức Vũng Thơm hay Kompong-som) và Cà mau để lập thành 7 xã thôn. Tương truyền rằng ở Phương Thành có tiên thường hiện ra trên sông, nên mới đặt tên là Hà Tiên" [8], sau này có ý kiến cho rằng Mạc Cửu đặt tên Hà Tiên là do nổi nhớ mong quê hương mà thành. Nguyễn Đình Đầu cũng dẫn ở đoạn tiếp theo từ Hoàng Việt Giáp Tý niên biểu, Nguyễn Bá Trác phụng biên tập, Khải Định năm thứ 10 (1925) ấn hành, Bửu Cầm.

Trương Bửu Lâm phiên địch, Sài Gòn 1963, tr.303: “Tuy nhiên bọn cướp biển và chính quyền Xiêm thường tới đốt phá và quấy nhiễu Hà Tiên, nên muốn được sinh tồn, Mạc Cửu xin thần phục Chúa Nguyễn. 12 Chúa Nguyễn Phúc Chu chấp thuận, trao cho Mạc Cửu chức Tổng binh và ấn thụ để tiếp tục cai quản Hà Tiên. Từ đó, tức năm 1708, Hà Tiên thuộc bản đồ Việt Nam, tuy ruộng đất thì đã do lưu dân khẩn hoang từ lâu trước nữa".[8] Mặc dù có nhiều biến cố tan tóc do quân Xiêm xâm lược gây nên vào thời đại dòng họ Mạc cai quản (1718, 1771 và 1833), nhưng các dân tộc anh em gồm Kinh, Hoa, Khmer, Philippin ở Hà Tiên vẫn tái lập, duy trì và phát triển vững bền cho đến ngày nay. Sự du nhập và phát triển của Phật giáo ở Hà Tiên - Sự du nhập và phát triển ".

người Ấn Độ - có lẽ đã đến đây từ đầu công nguyên - đã tham gia một phần tích cực vào sự phát triển kinh tế, văn hóa và chính trị của các quốc gia Phù Nam. Những người Ấn này có thể với những lý do và thời gian khác nhau, nhưng đa số chắc là thương nhân, những người tu hành, đã đến đây làm ăn sinh sống, truyền bá tôn giáo, đã gắn bó và đồng hóa với dân địa phương [18, tr. Về tôn giáo, nếu thời kỳ này chưa ăn sâu trong xã hội, thì ít nhất triều đình Phù Nam cũng đã tin theo đạo Phật. Bia Võ Cảnh đã nói lên điều đó [18, tr.

Sau thời kỳ kết tập kinh điển lần đầu vào thế kỷ IV, Phật giáo mới thật sự khởi sắc phát triển mạnh mẽ, Hệ phái Phật giáo Nam tông chính thức truyền thừa từ Ấn Độ sang, nhiều người kể từ đây vừa tin theo tín ngưỡng vừa tin theo đạo Phật. Đến thế kỷ XVII bắt đầu có sự bám rễ của hệ phái Phật giáo Bắc tông. Nhiều tư liệu chứng minh rằng, có nhiều vị sứ giả, nhà nghiên cứu phía Bắc đã đi qua đây và để lại nhiều tư liệu lịch sử có giá trị, rất tiếc không ai ở lại xây dựng niềm tin tôn giáo của mình ở nơi đây. Mạc Cửu là người đã dừng chân lập trấn và mang theo tín ngưỡng Trung Quốc và Phật giáo Bắc tông vào nơi này.

Cũng cùng thời kỳ này, có tài liệu minh chứng sự có mặt của một linh mục Công giáo đã có mặt tại đây nhưng không rõ đã làm gì và không có 13 dấu tích để lại, Công giáo chỉ khởi sắc từ những năm 1960 về sau. Đến đầu thế kỷ XX dần xuất hiện các tôn giáo nội sinh là Phật giáo Hòa Hảo, Cao đài, Phật đường Nam tông Minh sư đạo, Tịnh độ cư sĩ. Riêng Phật giáo, các di tích để lại từ thời cận đại đến nay cho thấy Phật giáo ở Hà Tiên trong thế kỷ XVII có thể hình thành hai chùa, đó là chùa Thiên Trúc và chùa Phù Dung. Sang thế kỷ XVIII xuất hiện hai chùa, là chùa Tam Bảo và Tiên Sơn.

Từ thế kỷ XX xuất hiện đông đảo các chùa khác và các tôn giáo khác. Ở ngôi Thiên Trúc Tự, vào những năm 1960-1963, dưới thời trụ trì Pháp Kiên, trong lúc trùng tu lại ngôi chùa đã tìm thấy một số viên gạch ghi ký tự Khmer số 1616 dưới Bồ Đoàn, nơi pho tượng Phật lớn ngồi. Tượng Phật Lớn bên trong ngôi Chính điện là Phật Thích Ca ngồi trên Bồ Đoàn có gương mặt, dáng ngồi giống như các tượng Phật của Thái Lan được bảo tồn trong viện Bảo tàng tại Bangkok. Những người hiểu biết cho hay: Thời Mạc Thiên Tích có hai vị hoàng tử Xiêm lưu vong tại Việt Nam, lưu ở xứ Hà Tiên một thời gian rồi trở về nước phục vị.