Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé N«ng nghiÖp vµ PTNT Trêng ®¹i häc l©m nghiÖp Huúnh Kim T©n X¸c lËp c¬ së khoa häc cho viÖc sö dông ®Êt bÒn v÷ng cã sù tham gia trªn ®Þa bµn huyÖn Kr«ng buk-®¾c l¾c LuËn v¨n th¹c sÜ khoa häc l©m nghiÖp T©y Nguyªn, 2002 c Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé N«ng nghiÖp vµ PTNT Trêng ®¹i häc l©m nghiÖp Huúnh Kim T©n X¸c lËp c¬ së khoa häc cho viÖc sö dông ®Êt bÒn v÷ng cã sù tham gia trªn ®Þa bµn huyÖn Kr«ng buk-®¾c l¾c LuËn v¨n th¹c sÜ khoa häc l©m nghiÖp Ngêi híng dÉn khoa häc: TS. Hµ quang kh¶i T©y Nguyªn - 2002 c §Æt vÊn ®Ò. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, viÖc sö dông tµi nguyªn ®Êt mét c¸ch tuú tiÖn ®· mang l¹i nh÷ng hËu qu¶ kh«ng lêng, kh«ng chØ cho s¶n xuÊt n«ng l©m nghiÖp mµ cßn cho c¸c ho¹t ®éng kh¸c trong cuéc sèng. Sù tån t¹i cña hµnh tinh chóng ta phô thuéc rÊt nhiÒu vµo líp ®Êt máng ®îc dïng ®Ó s¶n xuÊt phÇn lín v¶i sîi, gç, lîng thùc.
TÇng ®Êt máng cña tr¸i ®Êt (chØ kho¶ng 1-2m) cung cÊp chÊt dinh dìng cho c©y trång, b»ng c¸ch ®ã trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp cung cÊp l¬ng thùc thùc phÈm vµ c¸c ho¹t ®éng kh¸c ®Ó tån t¹i sù sèng vµ søc khoÎ. NÕu môc ®Ých sö dông ®óng ®¾n vµ qu¶n lý tèt, ®Êt cã thÓ tiÕp tôc s¶n xuÊt vµ cung cÊp cho nhu cÇu cña chóng ta kh«ng biÕt bao giê. Nhng nÕu sö dông sai tr¸i vµ qu¶n lý yÕu kÐm ®Êt sÏ nhanh chãng xuèng cÊp, gi¶m ®é mµu mì vµ kh«ng cßn kh¶ n¨ng cung cÊp cho con ngêi nh÷ng thø cÇn thiÕt. Tæng diÖn tÝch ®Êt tù nhiªn cña hµnh tinh chóng ta lµ 148 triÖu km 2, trong ®ã cã nh÷ng lo¹i ®Êt tèt thÝch hîp cho s¶n xuÊt n«ng nghiÖp nh: §Êt phï sa, ®Êt ®en.
chØ chiÕm 12,6%, cßn l¹i nh÷ng lo¹i ®Êt xÊu nh: tuyÕt, b¨ng hµ, hoang m¹c, ®Êt nói. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y tµi nguyªn ®Êt bÞ gi¶m ®i vÒ sè lîng vµ chÊt lîng mét c¸ch nghiªm träng do mét sè nguyªn nh©n sau: §Êt n«ng nghiÖp mÊt ®i do chuyÓn sang sö dông cho môc ®Ých kh¸c mµ chñ yÕu lµ ®Êt x©y dùng. Tr×nh ®é x· héi ngµy cµng cao, nhu cÇu cµng lín, cÇn ph¶i ph¸t triÓn nhu cÇu v¨n ho¸, thªm vµo ®ã lîng d©n sè thÕ giíi t¨ng nhanh cÇn ph¶i gi¶i quyÕt x©y dùng nhµ ë, trêng häc vµ bÖnh viÖn. Ngoµi ra, ®Êt cßn bÞ mÊt do nhiÒu lý do kh¸c nh: Xãi mßn, nhiÔm mÆn, nhiÔm phÌn, « nhiÔm.[1] Vïng cao ®åi nói ë §«ng Nam ¸ t¬ng ph¶n víi vïng ®ång b»ng.
Vïng ®Êt ®åi nói víi ®é dèc cao vµ ®Êt ®ai thêng nghÌo nµn. Vïng nói cao chiÕm mét diÖn tÝch quan träng cña mét sè quèc gia trong vïng. Nã chiÕm ®Õn 80% ®Êt ®ai cña In®«nªsia, 70% ®Êt ®ai cña Trung Quèc, 72% ®Êt ®ai cña ViÖt Nam. D©n sè sèng ë vïng cao thêng Ýt h¬n so víi ®ång b»ng trï phó [34].
ViÖt Nam cã tæng diÖn tÝch ®Êt ®ai tù nhiªn lµ 33 triÖu ha ®øng hµng thø 58 so víi c¸c níc trªn thÕ giíi. Nhng v× d©n sè ®«ng ®øng thø 13 trong c¸c níc 1 c trªn thÕ giíi nªn diÖn tÝch ®Êt ®ai trªn ®Çu ngêi rÊt thÊp chØ vµo kho¶ng 0,56ha. Trong ®ã diÖn tÝch ®Êt n«ng nghiÖp cã kho¶ng 6,9 triÖu ha chiÕm 21% so víi ®Êt tù nhiªn, nªn diÖn tÝch ®Êt n«ng nghiÖp trªn ®Çu ngêi rÊt thÊp cã kho¶ng 0,4ha [1]. MÆt kh¸c, ViÖt Nam n»m trong khu vùc khÝ hËu nhiÖt ®íi giã mïa, nãng Èm ma nhiÒu, lîng ma trung b×nh tõ 1500-3000mm/n¨m.
Sù ph©n bè ma kh«ng ®ång ®Òu, víi cêng ®é l¹i lín, cïng víi sù khai th¸c bõa b·i, ph¸ rõng lµm n¬ng rÉy vµ sö dông ph¬ng thøc canh t¸c kh«ng hîp lý ®· lµm cho hiÖn tîng xãi mßn x¶y ra hÕt søc nghiªm träng. §ã lµ mét trong nh÷ng nguyªn nh©n chÝnh lµm cho tû lÖ ®Êt trèng ®åi nói träc t¨ng nhanh.000ha ®Êt ®á vµng chiÕm 86,5% tæng diÖn tÝch toµn vïng [14]. §©y lµ nhãm ®Êt cã nguån gèc ®Þa chÊt phøc t¹p, ®Þa h×nh thêng dèc, bÞ chia c¾t bëi thung lòng vµ hîp thñy. KhÝ hËu nhiÖt ®íi giã mïa, ma nhiÒu tËp trung theo mïa cïng víi nh÷ng ph¬ng thøc canh t¸c kh«ng hîp lý ®· lµm cho hiÖn tîng xãi mßn x¶y ra hÕt søc nghiªm träng tÇng ®Êt canh t¸c tríc hÕt lµ sù bµo mßn tÇng ®Êt mÆt.
MÆt kh¸c, T©y Nguyªn lµ vïng ®Êt cã nhiÒu thµnh phÇn d©n téc cïng sinh sèng. HÇu hÕt c¸c d©n téc thiÓu sè nh: £®ª, Mêng, GiaRai.cã tr×nh ®é d©n trÝ thÊp nªn viÖc sö dông ®Êt cßn rÊt nhiÒu vÊn ®Ò cÇn ®îc gi¶i quyÕt. Víi quan ®iÓm “kh«ng cho ®Êt nghØ”, ngêi sö dông ®Êt ®· tÝch cùc khai th¸c, bãc lét ®Êt mµ cha nghÜ tíi viÖc c¶i t¹o, phôc håi vµ b¶o vÖ ®Êt. Nh÷ng ho¹t ®éng qu¶n lý ®Êt ®ai vµ s¶n xuÊt n«ng l©m nghiÖp phÇn lín cßn mang tÝnh chÊt kinh nghiÖm, cha mang tÝnh hÖ thèng phÇn nµo lµm ph¸ vì tÝnh bÒn v÷ng trong s¶n xuÊt vµ t¹o ra sù mÊt c©n b»ng trong tù nhiªn.
VËy nªn, mét m« h×nh sö dông ®Êt cã lîi vÒ mÆt kinh tÕ cha h¼n ®· ®îc ®¸nh gi¸ cao mµ cÇn thiÕt ph¶i xem xÐt toµn diÖn trªn c¸c mÆt x· héi, m«i trêng sinh th¸i vµ tÝnh ®a d¹ng bÒn v÷ng cña nã. Do søc Ðp vÒ d©n sè vµ tr×nh ®é d©n trÝ cña ngêi d©n cßn cha cao nªn viÖc sö dông ®Êt cßn nhiÒu vÊn ®Ò cÇn ph¶i gi¶i quyÕt. Kh¸i niÖm vÒ sö dông ®Êt 2 c bÒn v÷ng, cã hÖ thèng cha ®îc hiÓu ®óng nghÜa, cßn m¬ hå vµ ®ang lµ míi mÎ, bëi thÕ chØ míi lµ ®iÓm khëi ®Çu. PhÇn lín cßn ®ang tån t¹i trong sù suy nghÜ, ý tëng cña nh÷ng nhµ khoa häc, nhµ qu¶n lý chø cha ®i vµo thùc tÕ.
Canh t¸c n¬ng rÉy cña céng ®ång c¸c d©n téc §¾c L¾c thùc chÊt mang tÝnh céng ®ång, víi chu kú khÐp kÝn (Du canh lu©n håi) lµ mét kiÓu canh t¸c truyÒn thèng chøa ®ùng nhiÒu kinh nghiÖm canh t¸c bÒn v÷ng. Trong ®ã, Rõng- §Êt ®îc phôc håi tèt theo chu kú bá ho¸, bëi vËy s¶n xuÊt n«ng nghiÖp theo quan ®iÓm cæ truyÒn lµ bÒn v÷ng, nhng kh«ng thÓ sö dông hÖ thèng ®ã ®Ó lµm mÉu mùc cho hiÖn t¹i vµ t¬ng lai. Lý do lµ d©n sè ngµy cµng t¨ng kÐo theo nhu cÇu vÒ ®Êt ®ai cµng nhiÒu ®Ó trång c©y l¬ng thùc, trång rõng vµ c©y c«ng nghiÖp, trong khi ®ã nhiÒu khu rõng cÊm ®îc khoanh gi÷ l¹i ®Ó phßng hé vµ b¶o tån. v× vËy viÖc më mang c¸c diÖn tÝch ®Êt ë vµ canh t¸c kh«ng thùc hiÖn ®îc n÷a.
§iÒu nµy gîi cho chóng ta cã suy nghÜ lµm thÕ nµo ®Ó ®a ra ®îc mét ph¬ng thøc s¶n xuÊt n«ng nghiÖp mang tÝnh hÖ thèng, hîp lý vµ bÒn v÷ng. §· ®Õn lóc cÇn nghiªm tóc xem xÐt ®Õn vÊn ®Ò qu¶n lý vµ sö dông ®Êt mang tÝnh bÒn v÷ng, dµi l©u. §¾c L¾c lµ tØnh cã tû lÖ t¨ng d©n sè c¬ häc lín nhÊt so víi 61 tØnh, thµnh cña c¶ níc. Tû lÖ t¨ng d©n sè b×nh qu©n hµng n¨m 4% [14].
Nguyªn nh©n chñ yÕu lµ d©n di c tù do vµo §¾c L¾c qu¸ ®«ng, ®Æc biÖt trong giai ®o¹n tõ 1990- 1995 lµ thêi ®iÓm gi¸ c¶ mét sè mÆt hµng n«ng s¶n chñ lùc nh cµ phª, tiªu, ®iÒu. t¨ng lªn tét ®Ønh, sù kiÖn nµy ®· khÝch lÖ d©n di c tù do vµo §¾c L¾c ngµy cµng nhiÒu víi kú väng më mang diÖn tÝch vµ lµm giµu b»ng trång nh÷ng lo¹i c©y nµy. Tõ ®©y ®· lµm xuÊt hiÖn vÊn ®Ò sang, chuyÓn nhîng ®Êt trë nªn v« cïng phøc t¹p vµ kh«ng thÓ kiÓm so¸t næi. MÆt kh¸c, do tËp qu¸n canh t¸c cña ®ång bµo d©n téc t¹i chç cha thÝch øng kÞp ®îc víi nh÷ng thay ®æi nhanh chãng cña c¸c ®iÒu kiÖn nh: X· héi, kinh tÕ thÞ trêng, søc Ðp gia t¨ng d©n sè c¶ vÒ c¬ häc lÉn tù nhiªn trong khu vùc, trong khi ®ã c¸c ngµnh nghÒ cha ph¸t triÓn, ®a phÇn ®ång bµo cã møc sèng thÊp, ®êi sèng khã kh¨n.
v« h×nh chung ®· t¹o ra søc Ðp m¹nh mÏ trong viÖc qu¶n lý vµ sö dông ®Êt. VÊn ®Ò tranh chÊp ®Êt ®ai thùc sù ®· diÔn ra ë c¸c vïng ®ång bµo d©n téc thiÓu sè b¶n ®Þa T©y Nguyªn khi cã d©n di c tù do ®Õn c tró, sinh sèng. Nh÷ng 3 c vïng ®Êt bá hoang cña hä bÞ xem lµ v« chñ vµ t¹o ®iÒu kiÖn cho nh÷ng ngêi nhËp c tõ bªn ngoµi sö dông tù do, ®iÒu nµy ®· kÐo theo nh÷ng ¶nh hëng trong viÖc qu¶n lý vµ sö dông ®Êt bÒn v÷ng theo kiÓu truyÒn thèng cña céng ®ång. Cïng víi ¸p lùc d©n sè lµ ¸p lùc thÞ trêng ®· lµm cho c¶ hai ®èi tîng ngêi b¶n ®Þa vµ nhËp c sö dông ®Êt trë nªn kÐm bÒn v÷ng vµ kÐm hiÖu qu¶.
Nh÷ng vÊn ®Ò cßn tån t¹i cho thÊy viÖc kh¶o s¸t, nghiªn cøu s©u nh»m ®a ra nh÷ng chiÕn lîc sö dông ®Êt mang tÝnh hÖ thèng vµ bÒn v÷ng ë c¸c ®Þa ph¬ng thuéc tØnh §¾c L¾c cã ngêi d©n di c tù do ®Õn sinh sèng lµ cÇn thiÕt vµ cÊp b¸ch, chóng t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi: "X¸c lËp c¬ së khoa häc cho viÖc sö dông ®Êt bÒn v÷ng cã sù tham gia trªn ®Þa bµn huyÖn Kr«ng Buk-§¾c L¾c". Ph¬ng híng qu¶n lý quy ho¹ch sö dông ®Êt cÇn cã sù tham gia cña c¶ hai nhãm d©n téc b¶n ®Þa vµ d©n di c tù do. §©y lµ c¬ së khoa häc vµ thùc tiÔn cho viÖc ®a ra kÕ ho¹ch qu¶n lý vµ sö dông ®Êt bÒn v÷ng. Nghiªn cøu nµy cÇn thiÕt ph¶i xem xÐt trªn ph¬ng diÖn ph¸p lý kÕt hîp ph¸t huy kÕ thõa nh÷ng mÆt tÝch cùc kiÕn thøc b¶n ®Þa trong lÜnh vùc qu¶n lý, sö dông ®Êt.
X· C NÐ, C P¬ng, Ea Dr«ng thuéc huyÖn Kr«ng Buk tØnh §¾c L¾c cã tæng diÖn tÝch tù nhiªn lµ 26.013ha lµ 3 x· miÒn nói thuéc diÖn ®Æc biÖt khã kh¨n, ho¹t ®éng s¶n xuÊt cña c¸c hé n«ng d©n g¾n víi s¶n xuÊt n«ng l©m nghiÖp. §Ó cã ®îc c¸c lo¹i s¶n phÈm ®¸p øng nhu cÇu thÞ trêng, n¨ng suÊt c©y trång cao, æn ®Þnh, phï hîp víi ®iÒu kiÖn tù nhiªn, duy tr× vµ b¶o vÖ ®é ph× nhiªu ®Êt th× c«ng t¸c qu¶n lý vµ quy ho¹ch sö dông ®Êt cã sù tham gia cña ngêi d©n ®Þa ph¬ng lµ mét viÖc lµm rÊt cÇn thiÕt. 4 c CH¦¥NG 1 TæNG QUAN VÊN §Ò NGHI£N CøU 1.1- Trªn thÕ giíi: Tæng diÖn tÝch tù nhiªn cña hµnh tinh chóng ta lµ 14,8 x 109ha, trong ®ã nh÷ng lo¹i ®Êt tèt thÝch hîp cho s¶n xuÊt n«ng nghiÖp chØ chiÕm 12,6% cßn l¹i nh÷ng lo¹i ®Êt xÊu nh: ®Êt hoang hãa, ®Êt nói chiÕm 40,5%.