Chương 1. Cơ sở lý luận Chương 2. Phân biệt từ đồng nghĩa động từ tiếng Hán và tiếng Việt Chương 3. Phân biệt từ đồng nghĩa phó từ và danh từ tiếng Hán và tiếng Việt Chương 4.
Ứng dụng vào việc dạy tiếng Việt cho học viên Trung Quốc 11 Chƣơng 1.1 Từ đồng nghĩa 1.1 Khái niệm của từ đồng nghĩa 1.1 Khái niệm của từ đồng nghĩa trong tiếng Hán Về định nghĩa của từ đồng nghĩa, chủ yếu có ba loại quan điểm: a) Từ đồng nghĩa là những từ có ý nghĩa đồng nhất, tức chúng là những từ đồng nghĩa tuyệt đối. Chẳng hạn, từ đồng nghĩa là hai từ hoặc hai từ trở lên có ý nghĩa đồng nhất. 19])； theo Lưu Thúc Tân (刘叔新), trong từ vựng của tất cả các ngôn ngữ, từ đồng nghĩa là những từ có ý nghĩa đồng nhất hoặc gần như đồng nhất nhưng từ vựng xây dựng nên chúng là khác nhau. 1]; Cát Bản Di (葛本仪) cho rằng chỉ có những từ với ý nghĩa đồng nhất mới là từ đồng nghĩa, ý nghĩa đồng nhất là bản chất của từ đồng nghĩa, sự giống nhau hoàn toàn của ý nghĩa từ vựng, ý nghĩa ngữ pháp và tính đối ứng về nghĩa biểu niệm là cái căn bản dùng để xác định dãy từ đồng nghĩa.
b) Từ đồng nghĩa là những từ có ý nghĩa gần gũi, tức là ý nghĩa của các từ trên đại khái là giống nhau, nhưng cách dùng hoặc là phong cách khác nhau. Các tác giả ủng hộ quan điểm này khá là ít, như Cao Minh Khải (高明凯), Thạch An Thạch (石安石), Hồ Minh Dương (胡明扬) chẳng hạn. Do khuôn khổ của luận văn, chúng tôi sẽ không bàn nhiều về quan điểm này. c) Từ đồng nghĩa là những từ có ý nghĩa đồng nhất hoặc gần gũi.
Có nhiều nhà ngôn ngữ học Trung Quốc ủng hộ quan điểm này. Chẳng hạn, theo nhận xét của tác giả Tôn Thường Tự (孙常叙)，từ đồng nghĩa là những từ có thể thay thể cho nhau ở trong cùng một câu hoặc ở trong văn cảnh có ý nghĩa giống nhau để 12 diễn đạt cùng một khái niệm mà không làm thay đổi ý nghĩa của câu hoặc văn cảnh đó[52, tr. 228]; theo Trương Vĩnh Ngôn (张永言), từ đồng nghĩa tức là những từ có một từ hoặc hơn một từ trở lên có ý nghĩa đồng nhất hoặc gần gũi với nó, thông thường từ đồng nghĩa thuộc về cùng một từ loại [64, tr. 105-108]; nhìn từ quan hệ của từ, từ đồng nghĩa là một nhóm từ có nét nghĩa đồng nhất hoặc gần gũi về ý nghĩa cơ bản và ý nghĩa thường dùng, nhìn từ quan hệ của các nét nghĩa, nghĩa biểu niệm rất giống nhau, nhưng đối tượng thích hợp của từ có sự khác nhau, hoặc là ý nghĩa phụ là khác nhau, cũng hoặc là đặc điểm ngữ pháp là khác nhau.
Từ có nghĩa biểu niệm và ý nghĩa phụ. từ đồng nghĩa phải là những từ có nghĩa biểu niệm đồng nhất hoặc gần gũi, định nghĩa này là do tác giả Phù Hoài Thanh (符淮青) nêu ra [31, tr. Trong luận văn này, chúng tôi dựa trên quan điểm c) để phân tích và so sánh các từ đồng nghĩa trong tiếng Hán.2 Khái niệm của từ đồng nghĩa trong tiếng Việt Đỗ hữu châu cho rằng: ―Hiện tượng đồng nghĩa là hiện tượng có nhiều mức độ tùy theo số lượng các nét nghĩa chung trong các từ. Mức độ đồng nghĩa thấp nhất khi các từ ngữ có chung một nét nghĩa chung (nét nghĩa phạm trù).
Số lượng các nét nghĩa đồng nhất tăng lên thì từ càng đồng nghĩa với nhau. Mức độ đồng nghĩa cao nhất xảy ra khi các từ đã có tất cả các nét nghĩa hoặc đại bộ phận các nét nghĩa trùng nhau, chỉ khác ở một hoặc một vài nét nghĩa cụ thể nào đó‖[2, tr. Nguyễn Văn Tu đã định nghĩa từ đồng nghĩa như sau: ―Thực ra những từ đồng nghĩa là những từ của một thứ tiếng có nghĩa biểu đạt (chỉ sự vật, hiện tượng, tính chất …) giống nhau hoặc gần nhau, có thể thay thế cho nhau trong một số ngữ cảnh nhất định nhưng có khác nhau về sắc thái tình 13 cảm, về giá trị gợi cảm, về phong cách, phạm vi sử dụng v. Đó là những từ khác nhau cùng chỉ một sự vật, một đặc tính, một hành động nào đó.
Đó là những tên khác nhau của một hiện tượng. Những từ này có điểm chung về chức năng định danh. Nói rộng ra, những từ đồng nghĩa là những từ cùng chỉ một khái niệm‖[15, tr. Trong cuốn sách Từ vựng học tiếng Việt của Nguyễn Thiện Giáp, tác giả đựa ra quan niệm của mình về từ đồng nghĩa: ―Trong hệ thống ngôn ngữ, nói đến hiện tượng đồng nghĩa là phải nói đến sự giống nhau của các nghĩa sở biểu.
Vì vậy, chúng tôi tán thành quan niệm cho ―từ đồng nghĩa là những từ gần nhau về nghĩa, khác nhau về âm thanh, biểu thị các sắc thái của một khái niệm‖[10, 222] Nguyễn Đức Tồn đã đưa ra định nghĩa về từ đồng nghĩa như sau: ―Hai đơn vị từ vựng/từ được gọi là đồng nghĩa khi chúng có vỏ ngữ âm khác nhau biểu thị các biểu vật hoặc/và biểu niệm giống nhau và: a) Nếu chúng có thể xuất hiện trong kết cấu ―A là B‖ và đảo lại được ―B là A‖ mà không cần phải chỉnh lí bằng cách thêm bớt nét nghĩa gì vào một trong hai đơn vị/từ thì đó là những đơn vị từ vựng/ từ cùng nghĩa; b) Nếu như để chúng có thể xuất hiện được trong kết cấu ―A là B‖ và đảo lại được ―B là A‖ cần có sự chỉnh lí, thêm bớt nét nghĩa nào đó vào một trong hai đơn vị/ từ thì đó là những đơn vị từ vựng/ từ gần nghĩa.‖ ―Định nghĩa này chủ yếu dựa vào sự vật, khái niệm mà từ biểu thị. Ngoài ra, còn có sắc thái biểu cảm – phong cách, phạm vi sử dụng. Và các ―từ đồng nghĩa tuyệt đối‖ phải có nghĩa biểu vật hoặc nghĩa biểu niệm, hoặc cả hai cùng sắc thái biểu cảm – phong cách, phạm vi sử dụng hoàn toàn đồng nhất. Nhưng đơn vị như vậy, trong ngôn ngữ cực kỳ hiếm hoi.
Đối với các từ cùng nghĩa thì chỉ cần chúng có biểu vật hoặc/ và biểu niệm giống nhau, còn sắc thái biểu cảm – phong cách, phạm vi 14 sử dụng có thể khác nhau‖ [9, tr. Tóm lại, từ đồng nghĩa là những từ tương đồng với nhau về nghĩa, khác nhau về âm thanh và có phân biệt với nhau về một vài sắc thái ngữ nghĩa hoặc sắc thái phong cách,. nào đó, hoặc đồng thời cả hai. Các dãy từ đồng nghĩa không nhất thiết phải tương đương với nhau về số lượng nghĩa, tức là các từ trong một nhóm đồng nghĩa không nhất thiết phải có dung lượng nghĩa bằng nhau: Từ này có thể có một hoặc hai nghĩa, nhưng từ kia có thể có tới dăm bảy nghĩa.
Thông thường, các từ chỉ đồng nghĩa ở một nghĩa nào đó. Chính vì thế nên một từ đa nghĩa có thể tham gia vào nhiều nhóm đồng nghĩa khác nhau: ở nhóm này nó tham gia với nghĩa này, ở nhóm khác nó tham gia với nghĩa khác.2 Phân loại từ đồng nghĩa Điểm xuất phát của phân loại là gì? Vì sao phân loại theo kiểu này hoặc kiểu kia? Đây là những vấn đề cần phải chú ý khi phân loại các từ đồng nghĩa. Đối với việc dạy ngôn ngữ thứ hai, chúng ta cần đưa ra những cách phân loại có tác dụng đối với việc giảng dạy, đối với việc nghiên cứu thụ đắc ngôn ngữ thứ hai cũng như việc nghiên cứu phương pháp giảng dạy.1 Phân loại từ đồng nghĩa trong tiếng Hán Về việc phân loại từ đồng nghĩa tiếng Hán, trong giới ngôn ngữ học Trung Quốc tồn tại hai quan điểm chính, cụ thể như sau: 1)Ý nghĩa và cách dùng là căn cứ chính để phân loại từ đồng nghĩa Dựa trên kinh nghiệm dạy tiếng Hán cho người Việt Nam, khi học viên học và sử dụng từ đồng nghĩa tiếng Hán, họ không những cần phải biết ý nghĩa của một nhóm từ đồng nghĩa có những sự giống nhau và có những sự khác biệt gì mà còn phải biết nhóm từ đồng nghĩa như vậy có thể thay thế cho nhau trong những 15 trường hợp nào, hay nói cách khác, khi dạy tiếng Hán cho người nước ngoài bên cạnh quan tâm ý nghĩa của các từ đồng nghĩa cũng nên quan tâm đến cách dùng của chúng. Căn cứ vào tiêu chuẩn phân loại này, từ đồng nghĩa tiếng Hán được chia thành bốn loại: a) Ý nghĩa và cách dùng của từ giống nhau, loại từ đồng nghĩa này được gọi những từ đồng nghĩa hoàn toàn (không phân biệt nhau về sắc thái nghĩa).
Số lượng của loại từ đồng nghĩa này tương đối ít, đa số là từ đơn nghĩa. Ví dụ như: 出租车-的士(taxi)，吉他-六弦琴(guitar)，斧头-斧子(rìu) … b) Ý nghĩa của từ gần nhau, nhưng cách dùng khác nhau. Khái niệm mà các từ này biểu đạt là giống nhau, nhưng cách dùng các từ này khác nhau, không được thay thế cho nhau. Ví dụ như: 改正(sửa chữa)-纠正(đính chính)，办理(làm)-处理 (sử lý)，抱歉(có lỗi)-道歉(xin lỗi) … c) Ý nghĩa giống nhau, cách dùng của từ có khi giống nhau có khi khác nhau.
Nghĩa của loại từ này là hoàn toàn giống nhau, nhưng các từ này lúc thì có thể thay thế cho nhau, lúc thì không được. Ví dụ như:害怕(sợ hãi) -怕(sợ)，好像 (hình như) -仿佛(gần như)，差别(khác biệt) -差异(sai biệt)… d) Ý nghĩa của loại từ đồng nghĩa này gần nhau, cách dùng của chúng có khi giống nhau có khi khác nhau. Ví dụ như: 爱(yêu) -热爱(nhiệt tình)，安排(sắp xếp) -布置(xếp đặt)，低(thấp) -矮(lùn)… 2) Hình vị, âm tiết, từ loại, kiểu cấu trúc với tƣ cách là những căn cứ để phân loại từ đồng nghĩa Ngoài ý nghĩa và cách dùng của từ, việc thụ đắc từ đồng nghĩa tiếng Hán của những học viên nước ngoài cũng chịu sự ảnh hưởng của các đặc trưng về hình vị, âm tiết, từ loại và cấu trúc của từ, vì thế chúng tôi cho rằng cũng cần xét những 16 yếu tố này trong việc phân loại từ đồng nghĩa.