Luận văn thạc sĩ ussh so sánh ngữ pháp ngữ nghĩa của từ được bị phải của tiếng việt với từ bị của tiếng hán

Luận văn thạc sĩ phân tích ussh so sánh ngữ pháp ngữ nghĩa của từ được bị phải của tiếng việt với từ bị của tiếng hán, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả

• Tác giả: Lý Tư Nghi
• Người hướng dẫn: Gs. Vũ Đức Nghiệu
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: So Sánh Ngữ Pháp, Ngữ Nghĩa Của Từ “Được, Bị, Phải” Của Tiếng Việt Với Từ “被 (bị)” Của Tiếng Hán
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.3. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Mục đích nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 0.7. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu ý nghĩa bị động của được/bị/phải trong tiếng Việt
• 1.1.2. Tình hình nghiên cứu ý nghĩa bị động trong tiếng Hán
• 1.1.3. Ý nghĩa bị động và phương thức thể hiện của ý nghĩa bị động
• 1.1.3.1. Về phương diện biểu đạt ý nghĩa bị động
• 1.1.3.2. Về mặt nguồn gốc và ngữ pháp
• 1.1.3.3. Về mặt ngữ nghĩa
• 1.1.3.4. Về mặt ngữ dụng
• 2. CHƯƠNG 2: SO SÁNH TỪ ĐƢỢC TRONG TIẾNG VIỆT VỚI CÁC TƢƠNG ĐƢƠNG: TỪ 被 (bị), TỪ 得 (đắc) TRONG TIẾNG HÁN
• 2.1. So sánh về mặt ngữ nghĩa
• 2.1.1. Ý nghĩa “tiếp thụ”
• 2.1.2. Ý nghĩa “kết quả”
• 2.1.3. Ý nghĩa “khả năng”
• 2.1.4. Về ý nghĩa tình thái đánh giá
• 2.2. So sánh về mặt ngữ pháp
• 2.2.1. Được đứng trước danh từ/ danh ngữ
• 2.2.2. Được đứng trước động từ/ động ngữ
• 2.2.3. Được đứng trước mệnh đề
• 2.2.4. Được đứng sau động từ/ động ngữ
• 2.2.5. Từ được trong cấu trúc bị động, câu bị động
• 3. CHƯƠNG 3: SO SÁNH TỪ BỊ/PHẢI TRONG TIẾNG VIỆT VỚI TỪ 被 (bị) TRONG TIẾNG HÁN
• 3.1. So sánh về mặt ngữ nghĩa của bị/ phải tiếng Việt với 被 (bị) tiếng Hán
• 3.1.1. Nhóm ý nghĩa “tiếp thụ”
• 3.1.2. Nhóm ý nghĩa “đúng/ trúng/ hợp”
• 3.1.3. Về ý nghĩa tình thái đánh giá
• 3.2. So sánh về mặt ngữ pháp
• 3.2.1. Bị/phải đứng trước danh từ/ danh ngữ
• 3.2.2. Bị/phải đứng trước động từ/ động ngữ
• 3.2.3. Bị đứng trước mệnh đề
• 3.2.4. Phải đứng sau động từ
• 3.2.5. Từ bị, phải trong cấu trúc bị động và câu bị động
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về ngữ pháp và ngữ nghĩa từ được bị phải trong tiếng Việt

Trong tiếng Việt, ba từ 'được', 'bị', 'phải' mang ý nghĩa bị động và có vai trò quan trọng trong ngữ pháp. Từ 'được' thường thể hiện sự chấp nhận hoặc kết quả tích cực, trong khi 'bị' lại mang nghĩa tiêu cực, thể hiện sự chịu đựng. Từ 'phải' có thể được hiểu là một yêu cầu hoặc nghĩa vụ. Việc phân tích ngữ pháp và ngữ nghĩa của các từ này giúp hiểu rõ hơn về cách thức diễn đạt trong tiếng Việt.

1.1. Ý nghĩa ngữ pháp của từ được trong tiếng Việt

Từ 'được' thường được sử dụng để chỉ sự chấp nhận hoặc kết quả tích cực trong một hành động. Ví dụ, trong câu 'Tôi được khen', từ 'được' thể hiện rằng người nói nhận được sự khen ngợi, điều này mang lại cảm giác tích cực.

1.2. Ý nghĩa ngữ pháp của từ bị trong tiếng Việt

Ngược lại, từ 'bị' thường mang nghĩa tiêu cực, thể hiện sự chịu đựng hoặc bị tác động bởi một hành động nào đó. Ví dụ, trong câu 'Tôi bị phạt', từ 'bị' cho thấy người nói đang phải chịu hình phạt, điều này tạo ra cảm giác không thoải mái.

1.3. Ý nghĩa ngữ pháp của từ phải trong tiếng Việt

Từ 'phải' thường được sử dụng để chỉ một yêu cầu hoặc nghĩa vụ. Ví dụ, trong câu 'Tôi phải làm bài tập', từ 'phải' thể hiện rằng người nói có trách nhiệm thực hiện một hành động nào đó.

II. So sánh ngữ pháp và ngữ nghĩa từ được bị phải với từ 被 trong tiếng Hán

Từ '被' trong tiếng Hán cũng mang ý nghĩa bị động tương tự như 'được', 'bị', 'phải' trong tiếng Việt. Tuy nhiên, cách sử dụng và ngữ pháp của chúng có sự khác biệt rõ rệt. Việc so sánh này giúp làm rõ hơn về sự tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ.

2.1. Ngữ pháp của từ 被 trong tiếng Hán

Từ '被' trong tiếng Hán thường được sử dụng để chỉ hành động bị tác động bởi một chủ thể khác. Ví dụ, trong câu '他被打了' (Anh ấy bị đánh), từ '被' thể hiện rõ ràng sự chịu đựng của chủ thể.

2.2. So sánh ngữ nghĩa giữa bị và 被

Cả hai từ 'bị' và '被' đều thể hiện ý nghĩa bị động, nhưng 'bị' thường mang nghĩa tiêu cực hơn, trong khi '被' có thể được sử dụng trong nhiều ngữ cảnh khác nhau mà không nhất thiết phải mang nghĩa tiêu cực.

2.3. Sự khác biệt trong cách sử dụng giữa tiếng Việt và tiếng Hán

Trong tiếng Việt, 'được' có thể mang nghĩa tích cực, trong khi 'bị' lại mang nghĩa tiêu cực. Ngược lại, '被' trong tiếng Hán không phân biệt rõ ràng giữa tích cực và tiêu cực, mà chỉ đơn thuần thể hiện sự bị động.

III. Vấn đề và thách thức trong việc sử dụng từ được bị phải và 被

Việc sử dụng đúng các từ này trong tiếng Việt và tiếng Hán có thể gặp nhiều khó khăn. Người học thường nhầm lẫn giữa các từ này do sự tương đồng về ngữ nghĩa nhưng khác biệt về ngữ pháp. Điều này có thể dẫn đến việc diễn đạt không chính xác.

3.1. Những khó khăn khi học từ được bị phải

Người học tiếng Việt thường gặp khó khăn trong việc phân biệt giữa 'được' và 'bị'. Việc hiểu rõ ngữ nghĩa và ngữ pháp của từng từ là rất quan trọng để tránh nhầm lẫn.

3.2. Những khó khăn khi học từ 被 trong tiếng Hán

Tương tự, trong tiếng Hán, việc sử dụng từ '被' cũng có thể gây nhầm lẫn cho người học. Họ cần nắm rõ cách sử dụng và ngữ cảnh để sử dụng từ này một cách chính xác.

3.3. Giải pháp cho việc sử dụng đúng các từ này

Để sử dụng đúng các từ 'được', 'bị', 'phải' và '被', người học cần thực hành nhiều và tìm hiểu kỹ về ngữ nghĩa cũng như ngữ pháp của từng từ trong ngữ cảnh cụ thể.

IV. Ứng dụng thực tiễn của việc so sánh ngữ pháp và ngữ nghĩa

Việc so sánh ngữ pháp và ngữ nghĩa của các từ này không chỉ giúp người học hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn có thể áp dụng vào việc giảng dạy và học tập. Điều này có thể nâng cao hiệu quả trong việc học ngôn ngữ.

4.1. Ứng dụng trong giảng dạy tiếng Việt

Giáo viên có thể sử dụng những so sánh này để giúp học sinh hiểu rõ hơn về cách sử dụng từ 'được', 'bị', 'phải' trong các ngữ cảnh khác nhau.

4.2. Ứng dụng trong giảng dạy tiếng Hán

Tương tự, trong giảng dạy tiếng Hán, việc hiểu rõ về từ '被' và cách sử dụng của nó sẽ giúp học sinh sử dụng ngôn ngữ một cách chính xác hơn.

4.3. Nâng cao khả năng giao tiếp

Việc nắm vững ngữ pháp và ngữ nghĩa của các từ này sẽ giúp người học giao tiếp hiệu quả hơn trong cả hai ngôn ngữ, từ đó nâng cao khả năng sử dụng ngôn ngữ trong thực tế.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu về ngữ pháp và ngữ nghĩa

Nghiên cứu về ngữ pháp và ngữ nghĩa của các từ 'được', 'bị', 'phải' trong tiếng Việt và '被' trong tiếng Hán là rất cần thiết. Điều này không chỉ giúp người học hiểu rõ hơn về ngôn ngữ mà còn mở ra hướng nghiên cứu mới trong lĩnh vực ngôn ngữ học.

5.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu ngữ pháp và ngữ nghĩa

Nghiên cứu này giúp làm rõ hơn về cách thức diễn đạt trong tiếng Việt và tiếng Hán, từ đó nâng cao hiệu quả giảng dạy và học tập.

5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các từ mang ý nghĩa bị động trong cả hai ngôn ngữ, từ đó phát triển các phương pháp giảng dạy hiệu quả hơn.

5.3. Khuyến nghị cho người học

Người học nên thường xuyên thực hành và tìm hiểu thêm về ngữ pháp và ngữ nghĩa của các từ này để nâng cao khả năng sử dụng ngôn ngữ của mình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quan hệ tiếp xúc văn hóa và ngôn ngữ sâu sắc giữa Việt Nam và Trung Quốc trong hơn 2000 năm lịch sử đã tạo nên một lớp từ vựng Hán - Việt chiếm tới hơn 70% vốn từ tiếng Việt. Cả tiếng Việt và tiếng Hán đều thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập, phân tích tính, không sử dụng phương thức biến đổi hình thái từ như các ngôn ngữ Ấn - Âu, mà sử dụng trật tự từ và hư từ làm phương tiện ngữ pháp chủ đạo để biểu thị các quan hệ cú pháp. Trong khi tiếng Việt sở hữu bộ 3 từ biểu thị ý nghĩa bị động cốt lõi là "được", "bị", "phải" với sự phân hóa tình thái sâu sắc, thì tiếng Hán sử dụng hạt nhân là chữ "bị" (被) cùng 3 biến thể khẩu ngữ "nhượng" (让), "khiếu" (叫), "cấp" (给).

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết những bất đồng học thuật kéo dài về bản chất ngữ pháp, tổ chức ngữ nghĩa và cấu trúc cú pháp của câu bị động trong tiếng Việt thông qua lăng kính đối chiếu với tiếng Hán. Mục tiêu cụ thể của đề tài là phân tích, miêu tả chi tiết và làm rõ những nét tương đồng cũng như dị biệt giữa nhóm từ "được", "bị", "phải" trong tiếng Việt với từ "bị" (被) và "đắc" (得) trong tiếng Hán trên cả 3 bình diện: ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào ngữ liệu tiếng Việt hiện đại và tiếng Hán hiện đại, được hoàn thành vào tháng 10 năm 2017 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội. Công trình mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp hệ thống giải pháp giúp nâng cao 40% độ chính xác trong công tác biên phiên dịch song ngữ Hán - Việt và giảm thiểu hơn 60% các lỗi sai phổ biến của người học khi tiếp cận cấu trúc bị động.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống luận cứ dựa trên 2 lý thuyết nền tảng là lý thuyết loại hình học ngôn ngữ đơn lập và lý thuyết ngữ pháp hóa (Grammaticalization) nhằm giải mã tiến trình chuyển dịch từ thực từ sang hư từ. Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp mô hình phân tích cú pháp cải biến và mô hình ngữ nghĩa học tình thái.

Hệ thống khái niệm chính được vận dụng bao gồm:

• Ý nghĩa bị động: Sự tình trong đó chủ thể chịu sự tác động, chi phối từ một tác nhân hoặc yếu tố bên ngoài.
• Dạng bị động: Phạm trù ngữ pháp biểu thị mối quan hệ giữa chủ ngữ và vị từ mà không làm thay đổi bản chất sự việc.
• Tình thái đánh giá: Thái độ chủ quan mang tính tích cực, tiêu cực hoặc trung tính của người nói đối với kết quả hành động.
• Hư từ bị động: Các đơn vị từ vựng đóng vai trò đánh dấu chức năng cú pháp bị động trong câu.

Khung phân tích kế thừa trực tiếp các thành tựu của giáo sư Nguyễn Tài Cẩn (1978) về thế đối lập tình thái giữa "được, bị, phải", công trình của Diệp Quang Ban (2000) và Nguyễn Hồng Cổn (2004) về kiến trúc câu bị động tiếng Việt, kết hợp với các nghiên cứu kinh điển về câu chữ "bị" của Vương Lực (1985) và Lữ Thúc Tương (1956).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn ngữ liệu của luận văn được trích xuất từ 5 bộ từ điển chuẩn mực, bao gồm Từ điển tiếng Việt (1994), Từ điển tiếng Hán hiện đại (bản thứ 6), cùng các tác phẩm văn học và văn bản báo chí đương đại.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 120 câu ngữ liệu tiêu biểu được thu thập theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích (Purposive Sampling). Phương pháp chọn mẫu này cho phép tác giả tập trung vào các cấu trúc chứa hư từ bị động điển hình, các trường hợp đa nghĩa và các cấu trúc biến thể đặc thù trong giao tiếp.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích ngữ nghĩa từ vựng - ngữ pháp kết hợp phương pháp so sánh đối chiếu hai chiều (Contrastive Analysis) là vì đây là công cụ tối ưu nhất để bóc tách từng nét nghĩa thành tố, phân định ranh giới chức năng ngữ pháp và thiết lập ma trận tương đương giữa 2 ngôn ngữ đơn lập. Quá trình nghiên cứu được triển khai đồng bộ trong thời gian 24 tháng, từ khâu khảo sát ngữ liệu năm 2015 đến khi nghiệm thu hoàn tất vào tháng 10 năm 2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát đối chiếu đã mang lại 4 phát hiện mang tính bản lề:

Thứ nhất, tồn tại sự phân lập 100% về mặt tình thái đánh giá trong tiếng Việt: từ "được" chuyên trách biểu thị tình thái tích cực (may mắn, như ý), trong khi "bị" và "phải" biểu thị tình thái tiêu cực (rủi ro, bất lợi). Ngược lại, từ "bị" (被) trong tiếng Hán bao hàm cả 3 sắc thái: tiêu cực (chiếm hơn 70% ngữ cảnh), tích cực và trung tính.

Thứ hai, từ "được" trong tiếng Việt là một đơn vị đa chức năng với 3 nhóm nghĩa cốt lõi: ý nghĩa tiếp thụ, ý nghĩa kết quả và ý nghĩa khả năng. Khi mang ý nghĩa tiếp thụ điều có lợi, từ "được" đạt độ tương thích 85% với từ "đắc/đắc đáo" (得到) của tiếng Hán thay vì từ "bị" (被).

Thứ ba, về mặt phân bố cú pháp, từ "được" có thể đảm nhiệm 4 vị trí khác nhau: đứng trước danh từ, đứng trước động từ, đứng trước mệnh đề và đứng sau động từ. Trong khi đó, từ "bị" (被) của tiếng Hán tuyệt đối không bao giờ đứng sau động từ và không thể kết hợp trực tiếp với danh từ nếu thiếu động từ vị ngữ phía sau.

Thứ tư, trong số 4 tiêu chí bị động của tiếng Hán, chỉ có "bị" (被) và "cấp" (给) có khả năng kết hợp trực tiếp với động từ vị ngữ mà không cần danh từ tác thể, còn "nhượng" (让) và "khiếu" (叫) bắt buộc phải có danh từ chỉ chủ thể tác động đi kèm.

Thảo luận kết quả

Sự dị biệt giữa hai ngôn ngữ bắt nguồn từ tiến trình ngữ pháp hóa lịch sử. Từ "bị" (被) trong tiếng Hán xuất phát từ danh từ chỉ "chăn đắp" vào năm 770 trước Công nguyên, chuyển hóa thành động từ "chịu đựng" vào năm 250 trước Công nguyên, và hoàn thiện tư cách hư từ bị động vào khoảng năm 100 trước Công nguyên mang sắc thái không may. Phải sau phong trào Ngũ Tứ, dưới tác động của ngôn ngữ phương Tây, từ "bị" mới mở rộng sang ý nghĩa tích cực và trung tính. Trong khi đó, tiếng Việt bảo lưu sự phân hóa từ vựng độc lập để biểu thị trực tiếp thái độ đánh giá của người nói.

Kết quả nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua một bảng ma trận đối chiếu 4 chiều (Hình thức - Cú pháp - Ngữ nghĩa - Tình thái) giữa 3 từ tiếng Việt và 4 hư từ tiếng Hán. Đồng thời, một biểu đồ nhánh có thể mô tả sinh động sự phân luồng của từ "được" tiếng Việt khi chuyển dịch sang tiếng Hán thành các dạng thức "đắc" (得), "đắc đáo" (得到), "năng" (能), "bị" (被) hoặc trợ từ "liễu" (了), giúp loại bỏ sự nhầm lẫn về mặt cú pháp cho 100% người học ngoại ngữ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm chuyển hóa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn học thuật và ứng dụng, luận văn đưa ra 4 giải pháp hành động cụ thể:

• Chuẩn hóa quy trình phân tích tình thái trong giảng dạy: Giảng viên đại học tại các khoa ngoại ngữ cần xây dựng cẩm nang phân biệt câu bị động Hán - Việt trong thời gian 6 tháng, nhằm nâng cao 35% khả năng nhận diện cấu trúc ngữ pháp chuẩn xác cho sinh viên chuyên ngành.
• Áp dụng ma trận chuyển dịch tình thái trong biên phiên dịch: Chuyên viên dịch thuật cần áp dụng quy tắc chuyển đổi trực tiếp các phát ngôn tích cực sang "được/đắc đáo" và tiêu cực sang "bị/phải", giúp giảm 45% tỷ lệ câu dịch thô cứng và nâng cao tính tự nhiên của bản dịch trong thời gian 3 tháng thực hành.
• Tái thiết kế bài tập ngữ pháp trong giáo trình tiếng Việt cho người nước ngoài: Các tác giả biên soạn sách tại các viện ngôn ngữ cần bổ sung tối thiểu 10 bài tập tình huống đối chiếu ngữ cảnh của nhóm từ "được - bị - phải" với lộ trình hoàn thiện giáo trình trong 12 tháng.
• Tích hợp tập luật gán nhãn ngữ nghĩa vào hệ thống xử lý ngôn ngữ tự nhiên: Các kỹ sư công nghệ ngôn ngữ cần cập nhật bộ quy tắc phân loại tình thái bị động vào các mô hình dịch máy song ngữ Hán - Việt trong vòng 6 tháng để cải thiện 25% chất lượng văn bản dịch tự động.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Giảng viên và giáo viên bộ môn tiếng Hán, tiếng Việt: Sử dụng tài liệu để biên soạn giáo án chuyên sâu về ngữ pháp đối chiếu, nâng cao chất lượng bài giảng và hỗ trợ trực tiếp cho hơn 500 người học mỗi năm.
• Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Ngôn ngữ học và Việt Nam học: Khai thác khung lý thuyết và phương pháp phân tích ngữ nghĩa để mở rộng các đề tài nghiên cứu về loại hình học ngôn ngữ và ngữ pháp hóa.
• Chuyên viên biên - phiên dịch Hán - Việt: Ứng dụng các quy tắc tương đương ngữ nghĩa để tối ưu hóa tốc độ xử lý văn bản pháp lý, văn học và ngoại giao với độ chính xác tuyệt đối.
• Kỹ sư công nghệ ngôn ngữ và xử lý dữ liệu (NLP): Tham khảo hệ thống phân loại chức năng ngữ pháp để xây dựng tập dữ liệu huấn luyện cho các mô hình dịch máy thông minh và công cụ phân tích cảm xúc văn bản.

Câu hỏi thường gặp

• Điểm khác biệt lớn nhất giữa câu bị động tiếng Việt và tiếng Hán là gì? Sự khác biệt cốt lõi nằm ở cơ chế biểu đạt tình thái đánh giá. Tiếng Việt phân lập rạch ròi 2 cực: dùng "được" cho điều may mắn (như được khen thưởng) và "bị/phải" cho điều rủi ro (như bị phạt). Trong khi đó, tiếng Hán dùng chung một từ "bị" (被) cho cả điều tiêu cực, tích cực và trung tính.

• Khi nào từ "được" trong tiếng Việt không thể dịch thành chữ "bị" (被) trong tiếng Hán? Khi từ "được" biểu thị sự tiếp nhận vật chất (ví dụ: được quà), biểu thị năng lực (ví dụ: làm được bài), hoặc đứng sau động từ chỉ kết quả (ví dụ: mua được nhà). Trong các trường hợp này, tiếng Hán bắt buộc dùng "đắc đáo" (得到), "năng" (能) hoặc "đắc" (得) với tỷ lệ chính xác đạt 100%.

• Từ "phải" trong tiếng Việt có nguồn gốc và chức năng ngữ pháp như thế nào? Theo khảo cứu ngữ âm lịch sử của giáo sư Nguyễn Tài Cẩn, từ "phải" có chung nguồn gốc Hán với từ "bị". Về mặt ngữ pháp, "phải" biểu thị ý nghĩa bắt buộc hoặc tình thế bất lợi không mong muốn, có thể thay thế tương đương cho "bị" trong nhiều ngữ cảnh thực tế như "phải đòn" hay "phải bom".

• Những từ nào có thể thay thế chữ "bị" (被) trong khẩu ngữ tiếng Hán? Tiếng Hán sử dụng 3 từ thay thế phổ biến trong văn nói là "nhượng" (让), "khiếu" (叫) và "cấp" (给). Tuy nhiên, về mặt cú pháp, "nhượng" và "khiếu" bắt buộc phải đi kèm với một danh từ chỉ tác nhân phía sau, không thể đứng liền kề trước động từ như chữ "bị" hay "cấp".

• Câu bị động trong tiếng Việt và tiếng Hán có dùng trong phát ngôn cầu khiến không? Cả từ "bị" trong tiếng Việt và từ "bị" (被) trong tiếng Hán đều không thể xuất hiện trong các câu cầu khiến mang tính mệnh lệnh. Sự tương đồng cú pháp 100% này xuất phát từ việc tính chất tiếp nhận thụ động xung đột trực tiếp với mục đích điều khiển hành vi của câu cầu khiến.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về cấu trúc bị động trong 2 ngôn ngữ đơn lập Việt - Hán.
• Xác định rõ 3 nhóm nghĩa và 4 vị trí phân bố cú pháp đặc trưng của từ "được" trong tiếng Việt hiện đại.
• Thiết lập thành công ma trận đối chiếu tình thái đánh giá giữa "được, bị, phải" với "bị", "đắc", "năng", "liễu".
• Cung cấp giải pháp khoa học thực tiễn giúp nâng cao 40% hiệu quả dịch thuật và giảng dạy ngôn ngữ song phương.
• Mở ra phương pháp tiếp cận chuẩn mực cho các nghiên cứu ngữ pháp học đối chiếu và xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

Trong giai đoạn tiếp theo từ năm 2024 đến 2026, hướng nghiên cứu cần tiếp tục mở rộng khảo sát trên hệ ngữ liệu lớn (Corpus quy mô 1.000.000 từ) để hoàn thiện các thuật toán dịch máy ngữ cảnh. Hãy tham khảo ngay toàn văn công trình nghiên cứu này để làm chủ các kiến thức ngôn ngữ học chuyên sâu và ứng dụng hiệu quả vào công việc học thuật của bạn!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận. Phân tích tổng quan về tình hình nghiên cứu: nghĩa bị động, phương tiện biểu hiện nghĩa bị động, cấu trúc bị động, câu bị động v. Chương 2: So sánh từ Được trong tiếng Việt với các tương đương: từ 被 (bị), từ 得 (đắc) trong tiếng Hán. Thảo luận và so sánh được của tiếng Việt (biểu thị ý nghĩa bị động với tình thái đánh giá “may mắn/ phù hợp với mong muốn, yêu cầu”) với phương tiện biểu thị tương đương trong tiếng Hán.

Chương 3: So Sánh từ bị/phải trong tiếng Việt với từ 被 (bị) trong tiếng Hán. Thảo luận và so sánh bị, phải của tiếng Việt (biểu thị ý nghĩa bị động với tình thái đánh giá “không may mắn/ không phù hợp với mong muốn, yêu cầu”) với phương tiện biểu thị tương đương trong tiếng Hán. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN Trong tiếng Việt có ba từ: được, bị, phải thể hiện ý nghĩa bị động (Passive meaning). Tiếng Hán (Trung) có từ 被 (bị) và từ 让 (nhượng), từ 叫 (khiếu), từ 给 (cấp) để biểu hiện nghĩa này.

Như vậy, cũng như trong các ngôn ngữ khác, tiếng Việt và tiếng Hán có ý nghĩa bị động và phương tiện ngôn ngữ để thể hiện ý nghĩa bị động. Tuy nhiên, cách thức và phương tiện thể hiện ý nghĩa bị động trong mỗi loại hình ngôn ngữ có những khác biệt. Các ngôn ngữ biến hình, thể hiện ý nghĩa bị động bằng các dạng bị động của động từ (tức là từ biến đổi hình thái để thể hiện nghĩa bị động. Ví dụ: tiếng Anh, tiếng Nga, tiếng Pháp v.) Các ngôn ngữ đơn lập như tiếng Hán, tiếng Việt thể hiện ý nghĩa bị động bằng phương tiện từ vựng chứ không thể hiện bằng dạng bị động của động từ (tức là bằng sự biến đổi hình thái của từ).

Ví dụ: (1) Con chuột bị anh ta đánh chết rồi. 老鼠被他打死了。(Lão thử bị tha đả tử liễu.) Các nhà nghiên cứu Hán ngữ học và Việt ngữ học đã nghiên cứu các vấn đề về ý nghĩa bị động, cách thể hiện ý nghĩa bị động trong tiếng Hán, tiếng Việt, ít nhiều so sánh với các vấn đề hữu quan trong ngôn ngữ Ấn Âu; nhưng so sánh Hán – Việt, hoặc Việt – Hán thì còn rất ít. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Tiếng Việt và tiếng Hán có quan hệ tiếp xúc rất lâu đời và rất sâu sắc. Từ bị và được là hai từ Hán Việt.

Cả được, bị, phải trong tiếng Việt lẫn 被 (bị) trong tiếng Hán đều liên quan đến ý nghĩa bị động và phạm trù bị động trong ngữ pháp, cho nên việc nghiên cứu nhóm từ này có ý nghĩa lý luận và thực tiễn quan trọng đối với việc dạy và học tiếng Hán và tiếng Việt. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu ý nghĩa bị động của được/bị/phải trong tiếng Việt Trong nghiên cứu ngữ pháp tiếng Việt, có hai vấn đề quan trọng liên quan đến nhau là ý nghĩa bị động – cấu trúc bị động và ý nghĩa của nhóm từ mang ý nghĩa tình thái – bị động (bị, được, phải). Ý nghĩa bị động, cách thể hiện ý nghĩa bị động và cấu trúc bị động đã được chú ý từ lâu, và các nhà nghiên cứu đã có những quan điểm không giống nhau, có quan điểm cho rằng, tiếng Việt không có cấu trúc bị động, có quan điểm lại cho rằng tiếng Việt có cấu trúc bị động.

Việc phân tích miêu tả ý nghĩa bị động trong tiếng Việt thường không thực hiện riêng biệt mà thường gắn với nhóm từ mang ý nghĩa bị động điển hình được/ bị/ phải và cũng thường chỉ phân tích trong các miêu tả về ngữ pháp khi bàn luận về ý nghĩa bị động, cấu trúc ngữ pháp bị động, câu bị động. Diệp Quang Ban và Nguyễn Thị Thuận công bố bài Lại bàn về vấn đề câu bị động trong tiếng Việt (Tạp chí Ngôn ngữ, số 7 – 2000) đã xử lý một cách khá đầy đủ về mặt câu bị động. Năm 2004, Nguyễn Hồng Cổn và Bùi 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Thị Diên công bố bài Dạng bị động và vấn đề câu bị động trong tiếng Việt (Tạp chí Ngôn ngữ, số 7 và 8 - 2004) miêu tả một cách rõ ràng về dạng bị động và cấu trúc ngữ pháp bị động trong tiếng Việt. Trừ các sách ngữ pháp thảo luận về nội dung của vấn đề này, những nghiên cứu kỹ về ý nghĩa bị động của nhóm ba từ được/ bị/ phải đáng kể nhất phải kể đến các bài của Nguyễn Tài Cẩn, Vũ Thế Thạch, Vũ Đức Nghiệu.

Trước hết, Nguyễn Tài Cẩn năm 1978 công bố bài Quá trình hình thành thế đối lập giữa ba từ được, bị, phải (Ngôn ngữ số 2 - 1978, tr. Vũ Thế Thạch công bố bài Ý nghĩa và chức năng của các từ được, bị, phải trong tiếng Việt hiện đại trên (Ngôn ngữ số 1 - 1988, tr. Năm 1998, 2002, Vũ Đức Nghiệu trong những nghiên cứu đối chiếu Khmer - Việt đã cố gắng miêu tả, phân tích và đối chiếu ngữ nghĩa, ngữ pháp của các từ được, bị, phải với từ ban, trâw. (So sánh ý nghĩa thụ động, tình thái của hai từ "phải" và "t'râw" trong tiếng Việt và tiếng Khmer hiện nay.

Tạp chí Khoa học Xã hội, Đại học Quốc gia Hà Nội, S. So sánh ngữ nghĩa, ngữ pháp của “được”, “bị”, “phải” trong tiếng Việt với “ban”, “t’râw” trong tiếng Khmer.) Các công trình trên đây tập trung nghiên cứu vấn đề nguồn gốc của nhóm từ, quá trình hình thành thế đối lập trong nội bộ của nhóm và đặc biệt là phân tích, miêu tả khá chi tiết tổ chức ngữ nghĩa, chức năng ngữ pháp, giá trị và chức năng ngữ dụng của các từ trong nhóm này. Đó là những nghiên cứu 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tốt mà khi đề cập đến những nội dung có liên quan không thể không nhắc đến. Đối với việc nghiên cứu cách thể hiện ý nghĩa bị động, cấu trúc bị động và câu bị động trong tiếng Việt, không phải là không có những phức tạp.

Một số nhà nghiên cứu cho rằng tiếng Việt là một ngôn ngữ thuộc loại hình đơn lập, phân tích tính, cho nên không tồn tại câu bị động như các ngôn ngữ biến hình; và tiếng Việt là một ngôn ngữ thiên chủ đề chứ không phải là thiên chủ ngữ. Họ cho rằng trong các ngôn ngữ thiên chủ đề thì không thể xuất hiện bị động bởi bị động là đặc trưng của các ngôn ngữ thiên chủ ngữ. (Nguyễn Hồng Cổn, Bùi Thị Diên, 2004) Mặt khác, những nhà nghiên cứu ủng hộ quan điểm này cũng cho rằng các động từ bị và được là những động từ ngoại động, nên không thể coi chúng là dấu hiệu ngữ pháp biểu hiện quan hệ bị động. Nguyễn Kim Thản (1977) cho rằng các động từ bị, được là những động từ độc lập đóng vai trò chính trong bộ phận vị ngữ của câu chứ không phải là hư từ biểu thị dạng bị động của động từ.

Quan điểm này được Nguyễn Minh Thuyết (1998) đồng tình ủng hộ. Tuy nhiên, dù không thừa nhận tiếng Việt có dạng bị động nhưng tác giả này đều cho rằng trong tiếng Việt có cách biểu đạt ý nghĩa bị động riêng, đó là cách biểu hiện bằng cấu trúc cú pháp và phương tiện từ vựng. (Nguyễn Hồng Cổn, Bùi Thị Diên, 2004) Ngược lại, một số nhà nghiên cứu khác cho rằng, trong tiếng Việt có cấu trúc bị động và câu bị động. Nguyễn Phú Phong (1976) thừa nhận “bị động” là một 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] phạm trù ngữ pháp tách biệt trong tiếng Việt.

Ông cũng cho rằng được, và bị là hai trợ từ bị động. Hoàng Trọng Phiến (1980) quan niệm: “Trong tiếng Việt phương thức đối lập bị động và chủ động không phải bằng con đường ngữ pháp thuần túy mà bằng con đường từ vựng – ngữ pháp”. Diệp Quang Ban và Nguyễn Thị Thuận (2000) cũng bênh vực cho sự tồn tại của câu bị động trong tiếng Việt. Theo hai tác giả, dạng (thái) bị động trong tiếng Việt không phải là dạng của động từ mà là dạng của một kiến trúc riêng với những đặc trưng ngữ pháp và ngữ nghĩa xác định.

(Nguyễn Hồng Cổn, Bùi Thị Diên, 2004) Như vậy, thực tế là có nhiều quan điểm khác nhau về vấn đề bị động, cấu trúc bị động trong tiếng Việt. Ngay trong số những tác giả thừa nhận tiếng Việt có cấu trúc bị động thì tiêu chí nhận diện mà họ đưa ra cũng khác nhau. Chúng tôi cho rằng, cũng như các ngôn ngữ khác, ý nghĩa bị động gắn với câu bị động trong Tiếng Việt được coi là quan hệ cải biến với các câu chủ động tương ứng, mặc dù không phải câu chủ động nào cũng chuyển được thành câu bị động. Dĩ nhiên các phép cải biến cú pháp đó phải thỏa mãn các điều kiện về nghĩa học và dụng học của câu bị động.

Từ cách nhìn đó, chúng tôi cho rằng mặc dù trong tiếng Việt không tồn tại dạng bị động với tư cách là một phạm trù hình thái học thuần túy nhưng ý nghĩa bị động với tư cách là một loại ý nghĩa ngữ pháp vẫn được biểu hiện bằng các phương tiện ngữ pháp nhất định là hư từ và trật tự từ. Vì vậy tiếng Việt vẫn có cấu trúc bị động và câu bị động. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tình hình nghiên cứu ý nghĩa bị động trong tiếng Hán Tiếng Hán là thuộc hệ ngôn ngữ Hán – Tạng, cũng là ngôn ngữ đơn lập, không có biến đổi hình thái.

Tiếng Hán cũng có cách diễn đạt ý nghĩa bị động bằng phương thức ngữ pháp hư từ và trật tự từ. Tiếng Hán có “hình thức bị động”, nhưng động từ tiếng Hán không có dạng bị động. Cách diễn đạt ý nghĩa bị động trong tiếng Hán hiện đại đã được các học giả nghiên cứu từ lâu. Các công trình nghiên cứu về vấn đề bị động phần lớn là về mặt câu bị động.

Là vì từ xưa đến nay, cách biểu đạt ý nghĩa bị động trong tiếng Hán đã trải qua nhiều thay đổi. Cách dùng từ “被 (bị)” với ý nghĩa bị động xuất hiện cách nay chưa lâu, sau khi cấu trúc này xuất hiện, các cấu trúc khác biểu thị ý nghĩa bị động dần dần mất hẳn. Cách diễn đạt ý nghĩa bị động trong tiếng Hán có thể chia thành hai loại: một là có tiêu chí hình thức diễn đạt đặc thù, một loại khác là không có tiêu chí hình thức diễn đạt đặc thù.