Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGÀNH QUẢN LÝ VĂN HÓA Ở VIỆT NAM VÀ TRUNG QUỐC 1. Văn hóa và quản lý văn hóa - Văn hóa làkhái niệm mang nội hàm rộng với rất nhiều cách hi u khác nhau, ho đến nay, đã có hàng trăm định ngh a khác nhau về văn hóa Trong cuộc sống hằng ngày, văn hóa thường được hi u làvăn học, nghệ thuật như thơ ca, m thuật, sân khấu, điện ảnh ác "trung tâm văn hóa" có khắp nơi chính là cách hi u này. Một cách hi u thông thường khác: văn hóa làcách sống bao gồm phong cách ẩm thực, trang phục, cư xử vàcả đức tin, tri thức được tiếp nhận. Trong nhân loại học vàxãhội học, khái niệm văn hóa được đề cập đến theo một ngh a rộng nhất Văn hóa bao gồm tất cả mọi thứ vốn làmột bộ phận trong đời sống con người Văn hóa không chỉ lànhững gì liên quan đến tinh thần màcòn bao gồm cả vật chất.
Một trong những khái niệm được đề cập nhiều nhất Việt Nam là khái niệm của Hồ ChíMinh về văn hóa “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loại người mới sáng tạo vàphát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về m c, ăn, và các phương thức sủ dụng. Toàn bộ những sáng tạo vàphát minh đó tức là văn hóa”[1 tr 8] òn các trường phái khác như Văn hóa học Mác-xít, đ c biệt là văn hóa học Xôviết đã kế thừa những quan đi m tiến bộ trong văn hóa học phương Tây vào các thập kỷ 60-80 của thế kỷ XX, dựa trên cơ s của chủ ngh a biện chứng vàchủ ngh a duy vật lịch sử. Các nhàkhoa học thuộc trường phái này đã có nhiều công nh nghiên cứu sâu sắc vàtoàn diện về văn hóa với ba hướng tiếp cận chủ yếu: trì 13 Một là hướng tiếp cận giátrị xem xét văn hóa như tổng th những giátrị vật chất và tinh thần đã và đang được con người sáng tạo ra khác với tự nhiên Hai là hướng tiếp cận nhân cách xem văn hóa như một phạm trù một thuộc tí nh của nhân cách. Văn hóa hướng vào việc phát tri n những năng lực người, bộc lộ trình độ phát tri n của con người a là hướng tiếp cận hoạt động lại khẳng định hoạt động chứ không phải lànhững giátrị được coi làyếu tố cơ bản của văn hóa Như vậy, văn hóa thuộc nhân dân, mọi người đều cóquyền hư ng thụ vàcó ngh a vụ đóng góp, bảo vệ nền văn hóa dân tộc Trong quản lý văn hóa QLVH), ngoài nhà nước ra cần khuyến khí nh thức tự quản của nhân dân, các đoàn ch các hì th quần chúng, hiệp hội nghề nghiệp trong việc bảo vệ vàphát tri n văn hóa, bảo đảm tính đa dạng của văn hóa và đáp ứng nhu cầu của người dân.
Trên thực tế, người dân thực hiện các quy ước, hương ước, tham gia xây dựng làng (thôn, ấp, bản), gia đình văn hóa là đang bảo vệ vàphát tri n văn hóa Văn hóa Việt Nam là văn hóa đa dân tộc, với 54 dân tộc anh em, mỗi dân tộc mang bản sắc riêng, chính nét văn hóa dộc đáo riêng của mỗi dân tộc đã góp phần tổng hợp tạo nên một nền văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng. Chí nh vìsự đa dạng này nên ngành Văn hóa Việt Nam cần phải đ c biệt chú ý đến các biện pháp quản lýriêng biệt cho phùhợp với văn hóa của từng dân tộc, vùng miền, sao cho vẫn giữ được bản sắc văn hóa riêng trong văn hóa chung của cả dân tộc. Vìcórất nhiều khái niệm khác nhau về văn hóa, mỗi người sẽ có định ngh a riêng của mình về văn hóa làm cho bản sắc văn hóa có những định ngh a khác nhau Thế bản sắc làgì? Bản sắc là nói đến một vấn đề nào đó, một sự vật, hiện tượng có nh chất đ c biệt vàtạo thành đ c đi m riêng của sự vật, hiện tượng đó mà các sự tí vật, hiện tượng khác không có. Bản sắc làth hiện cái riêng, cái độc đáo và dộc lập của nó trước các sự vật, hiện tượng khác Khi mà nghe đến bản sắc thì ngh ngay đến một vấn đề nào đó hãy một địa đi m cụ th nào đó, nơi mà tồn tại bản sắc riêng đó[2 ] Mỗi quốc gia, mỗi dân tộc đều có văn hóa riêng mình, khi so sánh văn hóa giữa các cộng đồng lànhằm tìm thấy sự khác nhau, chứ không nên so sánh tìm sự 14 hơn kém, cao thấp.
Trong tư tư ng Hồ ChíMinh về bản sắc văn hoá, theo Người, nói giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc không đồng ngh a với dân tộc h p hòi, đóng cửa, khép kín và cũng hoàn toàn xa lạ với ki u bắt chước, học đòi, lai căng đ đánh mất đi cái độc đáo, cái đ c trưng của dân tộc mình. Phải biết kế thừa, phát huy cóchọn lọc những truyền thống văn hoá tốt đ p phùhợp với điều kiện lịch sử mới, kiên quyết phê phán vàloại bỏ những tập tục lạc hậu, cổ hủ, đủ bản l nh đ m rộng giao lưu với thế giới, tiếp thu có chọn lọc những cái hay, cái tốt đ p, tiến bộ của văn hoá nhân loại, tỉnh táo chống lại sự xâm nhập của mọi thứ văn hoá độc hại Tây phương hay Đông phương có cái gì tốt, ta học lấy đ tạo ra một nền văn hoáViệt Nam Ngh a là lấy kinh nghiệm tốt của văn hoá xưa và văn hoá nay, trau dồi cho văn hoá Việt Nam thật cótinh thần thuần tuýViệt Nam [16; tr. Vậy bản sắc văn hóa có th hi u cơ bản nólàbản chất, làmàu sắc, sắc thái, là đ c trưng nhất của một sự vật hiện tượng nào đó ản sắc văn hóa là nét đ c trưng của nền văn hóa nào đó ản sắc văn hóa th hiện nét riêng của mì nh, thông qua đó bạn cóth so sánh vàphân biệt với các bản sắc văn hóa khác ản sắc văn hóa làmột phạm vi nhỏ thuộc nền văn hóa rộng lớn của một địa phương, một vùng hãy thậm chílà một quốc gia. Bản sắc văn hóa là nét tinh hoa được hì nh thành trong quátrình lịch sử phát tri n của dân tộc đó Được con người tạo ra vàth hiện những nét riêng của dân tộc vàgắn liền với sự phát tri n kinh tế vàxãhội của một quốc gia nào đó, một địa phương nào đó ản sắc văn hóa là nói về những nét đ p trong văn hóa, những nét tinh hoa màchỉ v ng, địa đi m, hay dân tộc nào đó mới có, và nét văn hóa đ c sắc nhất trong nền văn hóa chung đ khi nhắc đến lànhớ ngay đến địa đi m cụ th nào đó, ho c dân tộc nào đó Vídụ cụ th đ bạn đễ hi u như nói đến áo dài người ta sẽ ngh đến nét văn hóa về trang phục của Việt Nam, khi nhắc đến sườn xám là ngh đến nét văn hóa về trang phục của Trung Quốc, nói đến Kimono là ngh đến nét văn hóa về trang phục của Nhật Bản, bản sắc văn hóa là th hiện nét riêng và là nét đ c trưng mà chỉ cần nhắc đến người ta sẽ ngh ngay đến một địa đi m cụ th nào đó tồn tại bản sắc văn hóa đó 15 Theo định ngh a trong Wikipedia, ản sắc văn hóa hay bản th văn hóa (tiếng Anh: cultural identity) làbản th hay cảm giác thuộc về một nhóm nào đó Nó là một phần của khái niệm về bản thân vànhận thức về bản thân của một người, và có liên quan đến quốc tịch, sắc tộc, tôn giáo, giai cấp xãhội, thế hệ, địa phương hay bất cứ loại nhóm xãhội nào cóvăn hóa riêng biệt.
Bản sắc văn hóa đ c trưng cho cả cá nhân và nhóm đồng nhất về văn hóa với các thành viên có chung bản sắc văn hóa 1. Qu lý Trước tiên chúng ta bắt đầu từ khái niệm quản lý. Theo từ đi n Bách khoa Việt Nam, quản lý khi là động từ mang ý ngh a: “Quản” là trông coi và giữ gì n theo những yêu cầu nhất định “Lý” là tổ chức và điều khi n các hoạt động theo yêu cầu nhất định[19]. Đại từ điển tiếng Việt giải thí ch, “quản lý” là việc tổ chức, điều khi n hoạt động của một số đơn vị, cơ quan việc trông coi, gì n giữ vàtheo dõi việc gì[26].
Các nhànghiên cứu khoa học quản lý đưa ra khái niệm cụ th hơn: “Quản lýlàsự tác động cótổ chức, có hướng đích của chủ th quản lýtới đối tượng quản lýnhằm đạt được mục tiêu đề ra” [17] Đ thực hiện công tác quản lýcần phải dựa vào các công cụ quản lýlàcác chính sách về luật pháp, chiến lược phát tri n, quy hoạch, đề án bảo vệ vàphát huy di sản, nguồn lực, tài chí nh, các công trì nh nghiên cứu khoa học… nhằm đạt được các mục đích đề ra. Thuật ngữ “quản lý” thường được hi u theo những cách khác nhau tùy theo góc độ khoa học khác nhau cũng như cách tiếp cận của người nghiên cứu. Theo quan niệm của ác ác: “Quản lýlàmột chức năng đ c biệt nảy sinh từ bản chất xãhội của quá trình lao động” [54; tr. Quản lý văn hóa theo cách hi u thông thường làcông việc của Nhà nước được thực hiện thông qua việc ban hành, tổ chức, thực hiện, ki m tra vàgiám sát việc thực hiện các văn bản qui phạm pháp luật trong l nh vực văn hóa, đồng thời nhằm phát tri n kinh tế, xãhội của từng địa phương nói riêng, cả nước nói chung.
Tuy nhiên, quản lý đây được hi u là quản lý nhà nước. Về cơ bản, quản lý về văn hóa là sự tác động liên tục, cótổ chức, cóchủ đích, định 16 hướng, cómục đích, có kế hoạch của chủ th quản lý đến đối tượng quản lýtrong l nh vực văn hóa đ chỉ huy, điều khi n, liên kết các yếu tố tham gia vào hoạt động thành một chỉnh th thống nhất, điều hoàhoạt động của các khâu một cách hợp quy luật nhằm đạt đến mục tiêu xác định trong điều kiện biến động của môi trường. Quản lýlàhiện tượng tồn tại trong mọi chế độ xãhội. Bất kỳ đâu, lúc nào con người cónhu cầu kết hợp với nhau đ đạt mục đích chung đều xuất hiện quản lý.
Quản lý trong xãhội nói chung làquátrình tổ chức điều hành các hoạt động nhằm đạt được những mục tiêu vàyêu cầu nhất định dựa trên những quy luật khách quan.