Đối Chiếu Ẩn Dụ Ý Niệm Về “Vui Mừng” Và “Tức Giận” Trong Tiếng Nhật Và Tiếng Việt

Khám phá sự tương đồng và khác biệt trong ẩn dụ về vui mừng và tức giận giữa tiếng Nhật và tiếng Việt. Tìm hiểu ngôn ngữ và văn hóa.

• Tác giả: Nghiêm Hồng Vân
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Văn Hiệp
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu
• Đề tài: Đối Chiếu Ẩn Dụ Ý Niệm Về “Vui Mừng” Và “Tức Giận” Trong Tiếng Nhật Và Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan về đề tài nghiên cứu
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm
• 1.3. Tình hình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm biểu đạt cảm xúc
• 1.4. Cơ sở lí thuyết liên quan đến đề tài
• 1.5. Một số khái niệm liên quan
• 1.6. Những vấn đề về ẩn dụ ý niệm
• 1.7. Khái quát về phạm trù tình cảm, cảm xúc
• 2. ĐỐI CHIẾU ẨN DỤ Ý NIỆM BIỂU ĐẠT CẢM XÚC “VUI MỪNG” TRONG TIẾNG NHẬT VÀ TIẾNG VIỆT
• 2.1. Miền nguồn thông dụng trong các biểu thức ẩn dụ biểu đạt cảm xúc “vui mừng” trong tiếng Nhật và tiếng Việt
• 2.1.1. Miền nguồn “phƣơng hƣớng”
• 2.1.2. Miền nguồn “ánh sáng”
• 2.1.3. Miền nguồn “bộ phận cơ thể ngƣời”
• 2.1.4. Miền nguồn “chất lỏng”
• 2.1.5. Miền nguồn “hoa”
• 2.1.6. Miền nguồn “thời tiết, khí hậu”
• 2.1.7. Các miền nguồn khác
• 2.2. Ẩn dụ định hƣớng biểu đạt cảm xúc “vui mừng” trong tiếng Nhật và tiếng Việt
• 2.2.1. Ẩn dụ cơ sở “VUI MỪNG là HƢỚNG LÊN / Ở MỘT VỊ TRÍ CAO”
• 2.2.2. Ẩn dụ thứ cấp “VUI MỪNG là BAY / RỜI KHỎI MẶT ĐẤT”
• 2.2.3. Ẩn dụ thứ cấp “VUI MỪNG là CHUYỂN ĐỘNG”
• 2.2.4. Ẩn dụ “VUI MỪNG là ÁNH SÁNG”
• 2.3. Ẩn dụ cấu trúc biểu đạt cảm xúc “vui mừng” trong tiếng Nhật và tiếng Việt
• 2.3.1. Ẩn dụ “VUI MỪNG là HOA”
• 2.3.2. Ẩn dụ “VUI MỪNG là CHẤT LỎNG TRONG VẬT CHỨA”
• 2.4. Ẩn dụ bản thể biểu đạt cảm xúc “vui mừng” trong tiếng Nhật và tiếng Việt
• 2.4.1. Ẩn dụ “BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƢỜI là VẬT CHỨA CẢM XÚC VUI MỪNG”
• 2.4.2. Ẩn dụ “VUI MỪNG là TRỜI QUANG ĐÃNG / GIÓ MÁT” và ẩn dụ “VUI MỪNG là ẤM ÁP”
• 3. ĐỐI CHIẾU ẨN DỤ Ý NIỆM BIỂU ĐẠT CẢM XÚC “TỨC GIẬN” TRONG TIẾNG NHẬT VÀ TIẾNG VIỆT
• 3.1. Miền nguồn thông dụng trong các biểu thức ẩn dụ biểu đạt cảm xúc “tức giận” trong tiếng Nhật và tiếng Việt
• 3.1.1. Miền nguồn “nhiệt”
• 3.1.2. Miền nguồn “bộ phận cơ thể ngƣời”
• 3.1.3. Miền nguồn “động, thực vật”
• 3.1.4. Miền nguồn “hiện tƣợng tự nhiên”
• 3.2. Ẩn dụ cấu trúc biểu đạt cảm xúc “tức giận” trong tiếng Nhật và tiếng Việt
• 3.2.1. Ẩn dụ “TỨC GIẬN là NHIỆT”
• 3.2.2. Ẩn dụ “TỨC GIẬN là MẤT KIỂM SOÁT”
• 3.3. Ẩn dụ bản thể biểu đạt cảm xúc “tức giận” trong tiếng Nhật và tiếng Việt
• 3.3.1. Ẩn dụ “BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƢỜI là VẬT CHỨA CẢM XÚC TỨC GIẬN”
• 3.3.2. Ẩn dụ “TỨC GIẬN là CON THÚ BỊ NHỐT (BỊ THƢƠNG)” và ẩn dụ “TỨC GIẬN là ĐỘNG (THỰC VẬT) GÂY HẠI”
• 3.3.3. Ẩn dụ “TỨC GIẬN là SỨC MẠNH THIÊN NHIÊN”
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1: Ngữ liệu ẩn dụ ý niệm chỉ cảm xúc “vui mừng” trong tiếng Việt
• Phụ lục 2: Ngữ liệu ẩn dụ ý niệm chỉ cảm xúc “vui mừng” trong tiếng Nhật
• Phụ lục 3: Ngữ liệu ẩn dụ ý niệm chỉ cảm xúc “tức giận” trong tiếng Việt
• Phụ lục 4: Ngữ liệu ẩn dụ ý niệm chỉ cảm xúc “tức giận” trong tiếng Nhật
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO VÀ NGUỒN NGỮ LIỆU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Ẩn Dụ Ý Niệm Cảm Xúc Tiếng Nhật Việt

Trong 20 năm trở lại đây, ý niệm và phạm trù cảm xúc được chú ý nghiên cứu trong tâm lý học và ngôn ngữ học tri nhận. Các nhà khoa học chỉ ra rằng, cảm xúc không hoàn toàn vô hình. Chúng ta có thể tìm hiểu nội dung cụ thể của các trạng thái cảm xúc thông qua mô hình văn hóa chung được biểu hiện qua ngôn ngữ. Khi nói về một trạng thái cảm xúc, hoàn toàn có thể liên hệ với mô hình văn hóa – ngôn ngữ này và dựa vào nó để lí giải về cơ chế biểu đạt của cảm xúc ấy. Gần đây, các nghiên cứu về phạm trù tình cảm và cảm xúc được biểu thị, mã hóa ra sao trong các ngôn ngữ khác nhau từ bình diện ngôn ngữ học tri nhận, từ đó đối chiếu và so sánh sự tương đồng và khác biệt giữa các ngôn ngữ với nhau. Luận án tập trung khảo sát các thành ngữ và biểu thức ngôn ngữ diễn đạt cảm xúc “vui mừng” và “tức giận” trong truyện ngắn của các nhà văn Việt Nam và Nhật Bản nhằm xác định các miền nguồn thông dụng và cơ chế ánh xạ các miền nguồn vào miền đích “vui mừng” và “tức giận”.

1.1. Tình Hình Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ý Niệm Biểu Đạt Cảm Xúc

Các nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm biểu đạt cảm xúc ngày càng được quan tâm. Các nhà nghiên cứu tập trung vào cách các ngôn ngữ khác nhau mã hóa và biểu thị cảm xúc. Điều này giúp hiểu rõ hơn về sự tương đồng và khác biệt giữa các nền văn hóa trong việc diễn đạt cảm xúc. Nghiên cứu này góp phần vào sự phát triển của ngôn ngữ học tri nhận và ứng dụng trong giảng dạy, học tập ngôn ngữ.

1.2. Cơ Sở Lý Thuyết Về Ẩn Dụ Ý Niệm và Cảm Xúc

Luận án dựa trên cơ sở lý thuyết về ẩn dụ ý niệm và phạm trù cảm xúc. Ẩn dụ ý niệm là cách chúng ta hiểu và diễn đạt các khái niệm trừu tượng thông qua các khái niệm cụ thể hơn. Cảm xúc được xem là một phạm trù phức tạp, chịu ảnh hưởng bởi văn hóa và ngôn ngữ. Nghiên cứu này khám phá cách ẩn dụ ý niệm được sử dụng để biểu đạt cảm xúc trong tiếng Nhật và tiếng Việt.

II. Vấn Đề Biểu Đạt Cảm Xúc Thách Thức Ngôn Ngữ và Văn Hóa

Biểu đạt cảm xúc là một thách thức lớn trong giao tiếp đa văn hóa. Sự khác biệt về văn hóa và ngôn ngữ có thể dẫn đến hiểu lầm và khó khăn trong việc truyền tải cảm xúc một cách chính xác. Nghiên cứu này tập trung vào việc so sánh cách tiếng Nhật và tiếng Việt sử dụng ẩn dụ để biểu đạt cảm xúc, từ đó làm sáng tỏ những khác biệt văn hóa tiềm ẩn. Việc hiểu rõ những khác biệt này có thể giúp cải thiện giao tiếp và tăng cường sự hiểu biết giữa các nền văn hóa.

2.1. Sự Khác Biệt Văn Hóa Trong Biểu Đạt Cảm Xúc

Văn hóa đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành cách chúng ta cảm nhận và biểu đạt cảm xúc. Một số văn hóa có xu hướng biểu lộ cảm xúc một cách cởi mở, trong khi những văn hóa khác lại khuyến khích sự kiềm chế. Sự khác biệt này có thể ảnh hưởng đến cách ẩn dụ được sử dụng để diễn đạt cảm xúc trong các ngôn ngữ khác nhau.

2.2. Ngôn Ngữ và Tính Biểu Cảm Của Cảm Xúc

Ngôn ngữ không chỉ là công cụ giao tiếp mà còn là phương tiện để biểu đạt cảm xúc. Mỗi ngôn ngữ có những cách diễn đạt riêng biệt để thể hiện các trạng thái cảm xúc khác nhau. Nghiên cứu này khám phá tính biểu cảm của cảm xúc trong tiếng Nhật và tiếng Việt thông qua việc phân tích ẩn dụ.

2.3. Tương Đồng và Khác Biệt trong Biểu Đạt Cảm Xúc

Mặc dù có những khác biệt văn hóa và ngôn ngữ, vẫn có những điểm tương đồng trong cách con người biểu đạt cảm xúc. Các ẩn dụ cơ bản như “VUI MỪNG LÀ HƯỚNG LÊN” có thể xuất hiện trong nhiều ngôn ngữ khác nhau. Nghiên cứu này tìm kiếm cả những điểm tương đồng và khác biệt trong biểu đạt cảm xúc giữa tiếng Nhật và tiếng Việt.

III. So Sánh Ẩn Dụ Ý Niệm Về Vui Mừng Trong Tiếng Nhật Việt

Luận án tập trung vào so sánh ẩn dụ ý niệm về “vui mừng” trong tiếng Nhật và tiếng Việt. Các miền nguồn thông dụng như “phương hướng”, “ánh sáng”, “bộ phận cơ thể người”, “chất lỏng”, “hoa”, và “thời tiết, khí hậu” được phân tích để hiểu cách chúng được sử dụng để biểu đạt cảm xúc “vui mừng”. Ẩn dụ định hướng, ẩn dụ cấu trúc và ẩn dụ bản thể cũng được xem xét để làm rõ sự khác biệt và tương đồng trong cách hai ngôn ngữ này diễn đạt cảm xúc tích cực.

3.1. Miền Nguồn Thông Dụng Biểu Đạt Cảm Xúc Vui Mừng

Các miền nguồn như “phương hướng”, “ánh sáng”, và “hoa” thường được sử dụng để biểu đạt cảm xúc “vui mừng”. Ví dụ, “vui như trẩy hội” (tiếng Việt) và “心が晴れる” (kokoro ga hareru - lòng dạ quang đãng, tiếng Nhật) đều sử dụng hình ảnh tích cực để diễn tả niềm vui.

3.2. Ẩn Dụ Định Hướng VUI MỪNG Là HƯỚNG LÊN Ở VỊ TRÍ CAO

Ẩn dụ “VUI MỪNG LÀ HƯỚNG LÊN” phổ biến trong cả tiếng Nhật và tiếng Việt. Ví dụ, “mặt mày hớn hở” (tiếng Việt) và “有頂天になる” (uchouten ni naru - lên đến tận trời, tiếng Nhật) đều diễn tả niềm vui bằng cách liên hệ với vị trí cao.

3.3. Ẩn Dụ Cấu Trúc VUI MỪNG Là HOA CHẤT LỎNG TRONG VẬT CHỨA

Ẩn dụ “VUI MỪNG LÀ HOA” và “VUI MỪNG LÀ CHẤT LỎNG TRONG VẬT CHỨA” cũng được tìm thấy trong cả hai ngôn ngữ. Ví dụ, “nở mày nở mặt” (tiếng Việt) và “顔がほころぶ” (kao ga hokorobu - khuôn mặt nở ra, tiếng Nhật) liên hệ niềm vui với hình ảnh hoa nở.

IV. So Sánh Ẩn Dụ Ý Niệm Về Tức Giận Trong Tiếng Nhật Việt

Luận án tiếp tục so sánh ẩn dụ ý niệm về “tức giận” trong tiếng Nhật và tiếng Việt. Các miền nguồn thông dụng như “nhiệt”, “bộ phận cơ thể người”, “động, thực vật”, và “hiện tượng tự nhiên” được phân tích. Ẩn dụ cấu trúc và ẩn dụ bản thể cũng được xem xét để hiểu cách hai ngôn ngữ này diễn đạt cảm xúc tiêu cực. Nghiên cứu này giúp làm sáng tỏ những khác biệt văn hóa trong cách hai dân tộc này cảm nhận và biểu đạt sự tức giận.

4.1. Miền Nguồn Thông Dụng Biểu Đạt Cảm Xúc Tức Giận

Các miền nguồn như “nhiệt” và “động vật” thường được sử dụng để biểu đạt cảm xúc “tức giận”. Ví dụ, “giận sôi máu” (tiếng Việt) và “頭に血が上る” (atama ni chi ga agaru - máu dồn lên não, tiếng Nhật) đều sử dụng hình ảnh nhiệt độ cao để diễn tả sự tức giận.

4.2. Ẩn Dụ Cấu Trúc TỨC GIẬN Là NHIỆT MẤT KIỂM SOÁT

Ẩn dụ “TỨC GIẬN LÀ NHIỆT” và “TỨC GIẬN LÀ MẤT KIỂM SOÁT” phổ biến trong cả tiếng Nhật và tiếng Việt. Ví dụ, “nóng nảy” (tiếng Việt) và “かっとなる” (katto naru - bốc hỏa, tiếng Nhật) đều liên hệ sự tức giận với nhiệt độ cao và mất kiểm soát.

4.3. Ẩn Dụ Bản Thể BỘ PHẬN CƠ THỂ Là VẬT CHỨA CẢM XÚC

Ẩn dụ “BỘ PHẬN CƠ THỂ NGƯỜI LÀ VẬT CHỨA CẢM XÚC TỨC GIẬN” cũng được tìm thấy trong cả hai ngôn ngữ. Ví dụ, “tức anh ách” (tiếng Việt) và “腹が立つ” (hara ga tatsu - bụng nổi giận, tiếng Nhật) đều liên hệ sự tức giận với các bộ phận cơ thể.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Hiểu Rõ Hơn Văn Hóa Nhật Việt

Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc hiểu rõ hơn về văn hóa Nhật Bản và Việt Nam thông qua ngôn ngữ. Việc so sánh ẩn dụ ý niệm về cảm xúc giúp làm sáng tỏ những giá trị văn hóa, lịch sử và tư duy dân tộc ẩn sau cách hai dân tộc này cảm nhận và biểu đạt cảm xúc. Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong giảng dạy ngôn ngữ, dịch thuật và giao tiếp đa văn hóa.

5.1. Ý Nghĩa Văn Hóa Trong Biểu Đạt Cảm Xúc

Cách chúng ta biểu đạt cảm xúc phản ánh những giá trị văn hóa sâu sắc. Ví dụ, sự kiềm chế cảm xúc có thể được coi trọng trong một số nền văn hóa, trong khi sự biểu lộ cảm xúc một cách cởi mở có thể được đánh giá cao ở những nền văn hóa khác.

5.2. Ứng Dụng Trong Giảng Dạy và Học Tập Ngôn Ngữ

Hiểu rõ ẩn dụ ý niệm về cảm xúc có thể giúp người học ngôn ngữ nắm bắt ý nghĩa sâu sắc của các biểu thức ngôn ngữ và tránh những hiểu lầm văn hóa. Điều này đặc biệt quan trọng trong việc học tiếng Nhật và tiếng Việt, hai ngôn ngữ có nhiều sắc thái văn hóa tinh tế.

5.3. Giao Tiếp Đa Văn Hóa Hiệu Quả Hơn

Nghiên cứu này cung cấp những hiểu biết quan trọng để cải thiện giao tiếp đa văn hóa. Bằng cách nhận thức được những khác biệt văn hóa trong biểu đạt cảm xúc, chúng ta có thể giao tiếp một cách hiệu quả hơn và xây dựng mối quan hệ tốt đẹp hơn với người từ các nền văn hóa khác nhau.

VI. Kết Luận Tương Lai Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ý Niệm Cảm Xúc

Nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm biểu đạt cảm xúc trong tiếng Nhật và tiếng Việt là một lĩnh vực đầy tiềm năng. Trong tương lai, các nghiên cứu có thể tập trung vào các cảm xúc khác như “buồn bã”, “sợ hãi” và “yêu thương”. Việc sử dụng các phương pháp nghiên cứu định lượng và phân tích dữ liệu lớn cũng có thể mang lại những hiểu biết sâu sắc hơn về cách cảm xúc được biểu đạt trong ngôn ngữ.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Mở Rộng Về Các Cảm Xúc Khác

Ngoài “vui mừng” và “tức giận”, các cảm xúc khác như “buồn bã”, “sợ hãi” và “yêu thương” cũng là những chủ đề nghiên cứu thú vị. Việc so sánh ẩn dụ ý niệm về các cảm xúc này trong các ngôn ngữ khác nhau có thể mang lại những hiểu biết sâu sắc hơn về bản chất của cảm xúc và vai trò của văn hóa trong việc hình thành cách chúng ta cảm nhận và biểu đạt chúng.

6.2. Ứng Dụng Phương Pháp Nghiên Cứu Định Lượng

Việc sử dụng các phương pháp nghiên cứu định lượng và phân tích dữ liệu lớn có thể giúp xác định các mẫu ẩn dụ phổ biến và khám phá mối quan hệ giữa ẩn dụ và các yếu tố văn hóa, xã hội. Điều này có thể mang lại những hiểu biết sâu sắc hơn về cách cảm xúc được biểu đạt trong ngôn ngữ.

6.3. Góp Phần Phát Triển Ngôn Ngữ Học Tri Nhận

Nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm biểu đạt cảm xúc góp phần vào sự phát triển của ngôn ngữ học tri nhận bằng cách cung cấp những bằng chứng thực nghiệm về cách tư duy và ngôn ngữ tương tác với nhau. Điều này có thể giúp chúng ta hiểu rõ hơn về bản chất của ngôn ngữ và vai trò của nó trong việc hình thành nhận thức và trải nghiệm của con người.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu đối chiếu ngôn ngữ trên bình diện tri nhận là một trong những trào lưu học thuật tiên phong của ngôn ngữ học hiện đại đầu thế kỷ XXI, đánh dấu bước chuyển dịch từ việc miêu tả cấu trúc bề mặt hình thức thuần túy sang giải mã các cơ chế tri giác, ý niệm hóa và mô hình hóa thế giới tinh thần của con người. Luận án tiến sĩ mang tên "Đối chiếu ẩn dụ ý niệm về 'vui mừng' và 'tức giận' trong tiếng Nhật và tiếng Việt" của nghiên cứu sinh Nghiêm Hồng Vân, do GS. Nguyễn Văn Hiệp hướng dẫn khoa học tại Học viện Khoa học Xã hội (Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, 2018), chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh – đối chiếu (mã số: 9222024), đại diện cho một công trình nghiên cứu quy chuẩn và toàn diện về ngữ nghĩa học tri nhận đối chiếu liên văn hóa.

Về mặt bối cảnh khoa học, dù lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (Conceptual Metaphor Theory - CMT) do George Lakoff và Mark Johnson khởi xướng từ năm 1980 đã phát triển mạnh mẽ trên thế giới, nhưng phần lớn các công trình đối chiếu cảm xúc tại Việt Nam và Đông Á thời điểm trước 2018 chỉ giới hạn ở việc so sánh song ngữ Anh - Việt, Anh - Nhật hoặc Hán - Nhật trên ngữ liệu thành ngữ trích xuất đơn lẻ từ từ điển. Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất hiện ở ba bình diện:

1. Thiếu vắng một công trình đối chiếu liên ngôn ngữ trực tiếp giữa tiếng Nhật (ngôn ngữ chắp dính) và tiếng Việt (ngôn ngữ đơn lập) về hệ thống ẩn dụ cảm xúc dưới khung lý thuyết tri nhận nghiệm thân (embodied cognition).
2. Sự giới hạn ngữ liệu của các nghiên cứu tiền nhiệm vốn chỉ dựa vào thành ngữ (idioms) tĩnh lập trong từ điển, bỏ qua tính sinh động của các biểu thức ẩn dụ lâm thời (metaphorical expressions) trong diễn ngôn nghệ thuật đương đại.
3. Thiếu một mô hình giải thích thấu đáo về sự tương tác giữa cơ sở sinh lý học phổ quát (universal physiological bases) và các mô hình văn hóa - tư duy đặc thù (cultural cognitive models) chế ước cơ chế ánh xạ ý niệm.

Để giải quyết triệt để khoảng trống này, luận án xác lập hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu tường minh:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Các miền nguồn (source domains) phổ biến nào được tiếng Nhật và tiếng Việt huy động để tri nhận hóa miền đích (target domains) "vui mừng" và "tức giận"?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Cơ chế ánh xạ ý niệm (conceptual mapping mechanism) từ miền nguồn sang miền đích của hai cảm xúc này diễn ra theo những quy luật bản thể, cấu trúc hay định hướng nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những nét tương đồng mang tính phổ quát nhân loại và những dị biệt mang tính đặc thù văn hóa - tri nhận giữa hai dân tộc được quy định bởi những tiền đề thể chất, triết học và xã hội nào?

Hệ giả thuyết tương ứng khẳng định:

• Giả thuyết 1 (H1): Sự tương đồng trong ẩn dụ hóa cảm xúc ở tiếng Nhật và tiếng Việt bắt nguồn từ cơ sở sinh lý nghiệm thân phổ quát của loài người (như phản ứng thân nhiệt, huyết áp, biến đổi sắc diện).
• Giả thuyết 2 (H2): Dị biệt trong lựa chọn miền nguồn cụ thể và phân bố tần suất biểu thức ngôn ngữ là kết quả của sự khúc xạ qua mô hình văn hóa bản địa (văn hóa duy cảm, trọng tĩnh, triết lý âm dương ngũ hành và quy chuẩn kìm nén/bộc lộ cảm xúc xã hội).

Về mặt phạm vi và quy mô (scope), luận án tiến hành khảo sát đồng đại trên dung lượng ngữ liệu thực nghiệm quy chuẩn gồm 226 thành ngữ đối chiếu từ 8 bộ đại từ điển uy tín và 945 biểu thức ngôn ngữ trích xuất từ 21 tác phẩm văn học hiện đại của 7 tác giả tiêu biểu (Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Hồn Nhiên, Nguyễn Hoàng Hải cho tiếng Việt; Ikeido Jun, Hosoda Mamoru, Makoto Shinkai cho tiếng Nhật). Đóng góp mang tính đột phá của công trình là thiết lập hệ thống phân loại đa tầng bậc cho 2 miền cảm xúc cốt lõi, cung cấp một ma trận đối chiếu ngữ nghĩa tri nhận quy mô lớn chưa từng có giữa hai ngôn ngữ thuộc hai loại hình hình thái học hoàn toàn khác biệt.

---

Literature Review và Positioning

Khảo cứu lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ học tri nhận chỉ ra rằng ẩn dụ đã vượt thoát khỏi ranh giới của một biện pháp tu từ học (rhetorical device) thuần túy để trở thành công cụ của hệ thống tư duy. Cội nguồn triết học của lý thuyết này bắt nguồn từ quan niệm của Immanuel Kant [125] về tính biểu tượng gián tiếp của trực giác cảm xúc, Hans Blumenberg [122] với khái niệm "ẩn dụ nền" (background metaphor), và Harald Weinrich [123] với lý thuyết "trường hình ảnh" (metaphorical fields) định hình mối quan hệ giữa thể "cho hình ảnh" (image donor) và thể "nhận hình ảnh" (image recipient). Bước ngoặt kinh điển diễn ra khi George Lakoff và Mark Johnson (1980) công bố tác phẩm Metaphors We Live By, tuyên bố:

"Chúng tôi nhận thấy rằng ẩn dụ tỏa khắp đời sống hàng ngày, không chỉ trong ngôn ngữ mà cả trong tư tưởng và hành động. Xét về cách chúng ta suy nghĩ và hành động, hệ thống khái niệm thông thường của chúng ta về bản chất mang tính ẩn dụ."

Trong nghiên cứu ẩn dụ cảm xúc, Zoltán Kövecses (1986, 2000, 2005) cùng George Lakoff (1987) đã xây dựng mô hình mẫu chuẩn về cảm xúc giận dữ (ANGER IS HEAT / ANGER IS A HOT FLUID IN A CONTAINER) dựa trên tri thức dân gian về sinh lý học. Các cuộc tranh luận học thuật quốc tế tập trung vào tính phổ quát (universality) đối lập với tính đặc thù văn hóa (cultural specificity) của ẩn dụ.

Điểm qua các công trình nghiên cứu tại Nhật Bản, Oishi (2006) [147] đã phân loại các miền nguồn của cảm xúc tiếng Nhật (như tình cảm là vật sở hữu, nước, lửa, nhiệt, thực thể sống) nhưng chỉ dừng lại ở miêu tả nội bộ đơn ngữ, bỏ sót nhiều cấu trúc quan trọng như TỨC GIẬN là CHẤT LỎNG TRONG VẬT CHỨA hay TỨC GIẬN là MẤT KIỂM SOÁT. Fang Xiaoyun (2004) [153] và Han Tao (2007) [155] mở rộng đối chiếu Nhật - Hán, chỉ ra sự phân hóa quan trọng: người Hán ưu tiên sử dụng "khí" (ANGER IS HOT GAS IN A CONTAINER) dựa trên thuyết khí hóa ngũ hành, trong khi người Nhật nghiêng về "chất lỏng nóng" (ANGER IS HOT LIQUID). Về phía cảm xúc vui mừng, Guan Wei (2009) [154: 73] bước đầu nhận định tính nghiệm thân:

"Một lần nữa qua các ẩn dụ đã phân tích ta thấy trải nghiệm thân thể của con người được biểu hiện qua các ngôn từ. Khi một người vui sướng hay hạnh phúc, làn da, đôi mắt có màu sắc sáng lên, tỏa ra từ năng lượng bên trong cơ thể…"

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Lý Toàn Thắng (2009) [93] về tri nhận không gian theo nguyên lý "dĩ nhân vi trung", Trần Văn Cơ (2007) [11] về khảo luận ẩn dụ tri nhận, và Phan Thế Hưng (2008) [53: 12] đã định hình nền tảng vững chắc. Phan Thế Hưng khẳng định:

"Ẩn dụ không đơn giản là phép so sánh ngầm mà chính là câu bao hàm xếp loại thuộc cấu trúc bề sâu của tư duy. Nói cách khác, hiểu sự so sánh không phải là trung tâm của việc hiểu ẩn dụ, mà chính là hiểu được việc xếp loại."

Tiếp đó, các luận án của Trần Bá Tiến (2012) [Anh - Việt], Vi Trường Phúc (2012) [Hán], Ly Lan (2012) [Anh - Việt], Nguyễn Thị Bích Hạnh (2014) [Ca từ Trịnh Công Sơn], và Nguyễn Thu Quỳnh (2015) [Truyện Kiều] đã khảo sát từng khía cạnh cảm xúc đơn lẻ.

Vị thế học thuật của luận án Nghiêm Hồng Vân (2018): Luận án đã định vị chính xác điểm giao thoa chưa từng được khai phá giữa Nhật ngữ học và Việt ngữ học tri nhận. So với công trình của Oishi [147] và Fang [153], luận án vượt trội về tính hệ thống và dung lượng ngữ liệu thực tế. So với nghiên cứu của Ly Lan (2012) và Trần Bá Tiến (2012), công trình của Nghiêm Hồng Vân phân tích sâu sắc các chiều kích văn hóa phương Đông đồng đại, làm rõ sự tương tác phức hợp giữa triết lý Phật giáo, Thần đạo (Shinto), Nho giáo và cấu trúc tư duy nông nghiệp lúa nước tác động đến cơ chế tri nhận cảm xúc.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án củng cố, mở rộng và kiểm chứng thực nghiệm học thuyết "Trí tuệ nhập thân" (Embodied Cognition) và Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm của Lakoff, Johnson và Kövecses trên cứ liệu hai ngôn ngữ phương Đông. Công trình chứng minh rằng các trải nghiệm thể chất phổ quát (như huyết áp tăng, nhiệt độ cơ thể biến đổi khi giận; tư thế vươn cao, cảm giác nhẹ bẫng khi vui) là nền móng trực tiếp sản sinh ra các ẩn dụ cơ sở (primary metaphors).

Đồng thời, luận án thách thức quan điểm đơn giản hóa xem ánh xạ ý niệm là cơ chế một chiều cố định bằng cách chứng minh sự tham gia của các lăng kính văn hóa xã hội (socio-cultural filters). Cụ thể, luận án làm sáng tỏ định nghĩa của Lý Toàn Thắng [93: 285]:

"Ý niệm trước hết không phải và không chỉ là kết quả của quá trình tư duy, quá trình phản ánh thế giới khách quan vào đầu óc con người; mà nó là sản phẩm của hoạt động tri nhận, nó là cái chứa đựng tri thức hay sự hiểu biết của con người về thế giới trên cơ sở kinh nghiệm từ đời này qua đời khác, nó vừa mang tính nhân loại phổ quát vừa mang tính đặc thù dân tộc."

Hệ thống đóng góp lý thuyết được cụ thể hóa qua 4 luận điểm trung tâm:

1. Luận điểm 1: Ẩn dụ cảm xúc vận hành theo hệ thống đẳng cấp từ ẩn dụ định hướng, ẩn dụ cấu trúc đến ẩn dụ bản thể, trong đó các sơ đồ hình ảnh (image schemas) đóng vai trò khung xương định hình.
2. Luận điểm 2: Sự ánh xạ từ miền nguồn sang miền đích bao gồm đồng thời ánh xạ bản thể (ontological correspondences) và ánh xạ tri thức (epistemic correspondences), cho phép con người thực hiện các suy luận logic về cảm xúc dựa trên đặc tính vật lý của miền nguồn.
3. Luận điểm 3: Tính quy định của các bộ phận cơ thể đóng vai trò "vật chứa" mang tính định hình văn hóa: Người Việt tập trung cao độ vào vùng "Bụng" (lòng, dạ, ruột, gan, mật), trong khi người Nhật tập trung vào Hara (bụng), Ki (khí/tâm trạng), Atama (đầu), I (dạ dày) và Mune (ngực).
4. Luận điểm 4: Thuyết pha trộn ý niệm (Conceptual Blending Theory của Gilles Fauconnier & Mark Turner, 2002) giải thích thỏa đáng các biểu thức ẩn dụ phức hợp đương đại khi miền cảm xúc kết hợp đa không gian (không gian nguồn 1: thiên nhiên; không gian nguồn 2: công nghệ/đời sống đô thị).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành 4 trụ cột lý thuyết:

1. Lý thuyết Ẩn dụ Ý niệm (CMT) của Lakoff & Johnson (1980).
2. Thuyết Điển mẫu và Phạm trù hóa (Prototype Theory) của Eleanor Rosch (1973, 1978) [135] và William Labov (1973) [127].
3. Hệ thống Sơ đồ hình ảnh (Image Schemas) của Lakoff (1987) [131], bao gồm:
   • Sơ đồ BỘ PHẬN - CHỈNH THỂ (The PART - WHOLE Schema)
   • Sơ đồ TÂM - BIÊN (The CENTER - PERIPHERY Schema)
   • Sơ đồ GỐC - LỘ TRÌNH - ĐÍCH (The SOURCE - PATH - GOAL Schema)
   • Sơ đồ VẬT CHỨA (CONTAINER Schema) và Sơ đồ LỰC (FORCE Schema)
4. Mô hình tri nhận văn hóa (Cultural Cognitive Models) kết hợp thuyết Âm Dương Ngũ Hành và nhân học văn hóa Đông Á.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: tập trung vào khảo sát các biểu thức ngôn ngữ ở bình diện đồng đại trong tiếng Nhật và tiếng Việt chuẩn mực, không bao hàm các biến thể phương ngữ cổ xưa hoặc tiếng lóng biến dị lệch chuẩn.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường nhận thức luận kinh nghiệm tri nhận (experientialist epistemology), kết hợp phương pháp luận diễn giải có kiểm soát bằng định lượng (mixed-methods design). Thiết kế đối chiếu đa tầng (multi-level comparative design) được cấu trúc chặt chẽ qua 3 bước:

• Tầng 1 (Hình thái - Ngữ nghĩa): Nhận diện các đơn vị từ vựng, ngữ đoạn mang nghĩa biểu trưng cảm xúc.
• Tầng 2 (Tri nhận): Tách chiết miền nguồn, miền đích, dựng lập cơ chế ánh xạ bản thể và tri thức.
• Tầng 3 (Văn hóa - Xã hội): Quy chiếu cấu trúc tri nhận vào hệ thống giá trị văn hóa bản địa.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý ngữ liệu tuân thủ các tiêu chuẩn khoa học nghiêm ngặt:

• Tiêu chí lựa chọn từ điển: Khảo sát các cuốn đại từ điển có độ bảo chứng học thuật cao nhất trong tiếng Việt (Từ điển tiếng Việt - Hoàng Phê [81], Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam - Nguyễn Lân [64], Từ điển giải thích thành ngữ tiếng Việt [113], Đại từ điển tiếng Việt - Nguyễn Như Ý [114]) và tiếng Nhật (例解慣用句辞典 - Reikai kanjooku jiten [144], 比喩表現辞典 - Hiyu hyoogenn jiten [163], 日本国語大辞典 - Nihon kokugo daijiten [165], 日本語慣用句の辞典 - Nihongo Kanjooku no jiten [180]).
• Tiêu chí lựa chọn văn bản văn học: Lựa chọn tác phẩm của các nhà văn đương đại có cùng độ tuổi, thế hệ, cùng phân khúc đề tài thanh thiếu niên/đời sống hiện đại và ít chịu ảnh hưởng ngoại dịch:
  • Việt Nam: Nguyễn Nhật Ánh (4 tác phẩm: Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh, Bảy bước tới mùa hè, Cô gái đến từ hôm qua, Chuyện cổ tích dành cho người lớn); Nguyễn Thị Thu Huệ (37 truyện ngắn); Phan Hồn Nhiên (Công ty, Mắt bão, Những đôi mắt lạnh hợp soạn cùng Phan Vũ Linh); Nguyễn Hoàng Hải (Cuộc sống rất giống cuộc đời).
  • Nhật Bản: Ikeido Jun (5 tác phẩm: Shitamachi rocket, Oretachi baburu nyuugyougumi, Kabanya no souzoku, Oretachi hana no baburugumi, Nanatsu no kaigi); Hosoda Mamoru (3 tác phẩm: Summer Wars, Ookamikodomo no ame to yuki, Toki wo kakeru shoujo); Makoto Shinkai (4 tác phẩm: Kimi no na wa?, Koto no ha no niwa, Byousoku 5 centimeters, Kanojo to kanojo no neko).
• Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp kiểm chứng chéo giữa ngữ liệu từ điển chuẩn tắc (tính ổn định cao) và ngữ liệu tác phẩm văn học đương đại (tính cập nhật, lâm thời).

Data và phân tích

Hạng mục khảo sát	Tiếng Việt	Tiếng Nhật	Tổng cộng
Thành ngữ từ điển	128	98	226
Biểu thức ngôn ngữ tác phẩm văn học	512	433	945
- Biểu thức cảm xúc "Vui mừng"	241	198	439
- Biểu thức cảm xúc "Tức giận"	271	235	506
Tổng số đơn vị ngữ liệu phân tích	640	531	1.171

Dữ liệu được bóc tách và phân loại định lượng theo các bảng biểu chuẩn mực:

• Bảng 2.1 & 3.1: Thống kê tần suất các miền nguồn thông dụng biểu đạt "vui mừng" và "tức giận".
• Bảng 2.3 & 3.3: Mô tả ánh xạ tương ứng giữa hai miền nguồn - đích trong ẩn dụ VUI MỪNG là CHẤT LỎNG TRONG BÌNH CHỨA và TỨC GIẬN là LỬA.
• Bảng 3.4 & 3.5: Đối chiếu chi tiết tương ứng bản thể và tương ứng tri thức trong biểu thức ẩn dụ TỨC GIẬN là CHẤT LỎNG (KHÍ) NÓNG TRONG VẬT CHỨA.
• Bảng 3.6 - 3.9: Hệ thống hóa sự đối lập Âm - Dương, Ngũ hành gắn với các bộ phận cơ thể phần đầu và nội tạng.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Qua phân tích đối chiếu 1.171 đơn vị ngữ liệu, luận án xác lập 5 cụm phát hiện khoa học mang tính đột phá:

1. Tính phổ quát của Ẩn dụ Định hướng và Ẩn dụ Nhiệt: Cả hai ngôn ngữ đều chia sẻ mô hình VUI MỪNG là HƯỚNG LÊN / Ở MỘT VỊ TRÍ CAO (mở cờ trong bụng, sướng nhảy cẫng lên / 飛び上がるほど喜ぶ - tobiagaru hodo yorokobu) và TỨC GIẬN là NHIỆT / LỬA (nổi trận lôi đình, bốc hỏa / 怒りの火を燃やす - ikari no hi wo moyasu). Điều này chứng minh giả thuyết về trải nghiệm thể chất phổ quát của nhân loại.
2. Sự dị biệt trong cơ chế "Vật chứa" (Container Schema):
   • Trong tiếng Việt, cảm xúc tức giận thường có xu hướng ngoại hóa, vượt thoát khỏi vật chứa tạo nên sự phá vỡ giới hạn kiểm soát (tức nổ ruột, giận sôi máu, tức nước vỡ bờ).
   • Trong tiếng Nhật, cảm xúc giận dữ bị chế ước bởi quy chuẩn giao tiếp kìm nén nội tâm (Gaman, Enryo), do đó biểu thức tiếng Nhật thường tập trung miêu tả áp lực chất lỏng/nhiệt lượng bị dồn nén bên trong nội tạng (腹が立つ - hara ga tatsu [dựng bụng], 腸が煮え繰り返る - cho ga niekurikaeru [ruột sôi ùng ục], 怒りを腹に納める - ikari wo hara ni osameru [nén giận vào bụng]).
3. Sự phân bố bộ phận cơ thể người (BPCTN): Tiếng Việt sử dụng toàn diện hệ thống định danh nội tạng vùng bụng với tần suất áp đảo: lòng (vui mở rộng lòng, giận thắt lòng), dạ (mở cờ trong dạ), ruột (mát ruột, tức lộn ruột), gan (tím gan tím ruột), mật (giận bầm gan tím mật). Ngược lại, tiếng Nhật phân hóa thành 2 cực rõ rệt: trục Hara (bụng) - biểu tượng cho ý chí, bản lĩnh kiềm chế, và trục Atama (đầu) / Ki (khí) (頭に来る - atama ni kuru [xung lên đầu], 気を失う - ki wo ushinau).
4. Miền nguồn thiên nhiên và sinh thái nông nghiệp: Tiếng Việt khai thác đậm đặc các hình ảnh mưa bão, thời tiết nhiệt đới gió mùa (giận như sấm sét, mặt như đám mây đen) và cây cỏ mộc mạc; trong khi tiếng Nhật mang đậm mỹ cảm tự nhiên tinh tế của khí hậu ôn đới 4 mùa (Vui mừng là trời quang đãng, gió mát / 晴れ晴れとした気持ち - harebare to shita kimochi; 怒りの嵐 - ikari no arashi [bão táp cơn giận]).
5. Hiện tượng pha trộn ý niệm trong tiểu thuyết đương đại: Các tác phẩm hiện đại của Phan Hồn Nhiên hay Ikeido Jun xuất hiện hàng loạt biểu thức ẩn dụ mới mẻ chịu sự tác động của cơ chế kinh tế thị trường và công nghệ (áp lực đè nặng ổ cứng não bộ, cảm xúc đóng băng như thị trường bất động sản), minh chứng cho tính động của hệ thống ý niệm.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp mô hình phân tích đối chiếu ngữ nghĩa tri nhận hoàn chỉnh cho các cặp ngôn ngữ Đông Á có sự tương đồng về văn hóa nhưng dị biệt về loại hình học ngôn ngữ (đơn lập vs chắp dính).
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình kết hợp định tính - định lượng giữa ngữ liệu tĩnh (từ điển) và ngữ liệu động (diễn ngôn văn học đương đại).
• Về mặt giáo dục và dịch thuật: Ứng dụng trực tiếp vào phương pháp giảng dạy tiếng Nhật cho người Việt và tiếng Việt cho người Nhật. Người học không chỉ học thuộc lòng ngữ nghĩa bề mặt của thành ngữ/từ vựng mà còn nắm bắt được cấu trúc tri nhận nền tảng, giúp giải mã chính xác các hàm ngôn văn hóa và chuyển dịch tương đương ngữ dụng trong biên - phiên dịch.

---

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 3 giới hạn nghiên cứu có tính quy ước:

1. Giới hạn phạm vi cảm xúc: Đề tài giới hạn khảo sát 2 cảm xúc cốt lõi là "vui mừng" và "tức giận", chưa thể mở rộng sang các phạm trù cảm xúc phức hợp khác như "buồn bã", "lo sợ", "ghen ghét" hay "tình yêu".
2. Giới hạn thể loại ngữ liệu: Ngữ liệu khảo sát mới tập trung vào văn bản văn học viết (truyện ngắn đương đại) và từ điển giải thích, chưa bao quát được diễn ngôn hội thoại khẩu ngữ tự nhiên và diễn ngôn trên mạng xã hội số.
3. Khía cạnh lịch sử - lịch đại: Đề tài tiếp cận thuần túy theo trục đồng đại, chưa đi sâu phục dựng tiến trình biến đổi lịch đại của các biểu thức ẩn dụ chữ Nôm và chữ Hán/Kanji cổ.

Định hướng nghiên cứu tương lai:

• Mở rộng khung phân tích sang mô hình cảm xúc toàn diện (Emotion Spectrum Analysis) bao gồm cả các cảm xúc thứ cấp.
• Áp dụng ngôn ngữ học ngữ liệu điện toán (Corpus Linguistics) với các bộ ngữ liệu quy mô hàng trăm triệu từ (như BCCWJ của tiếng Nhật và VNC của tiếng Việt) và phân tích định lượng bằng phần mềm chuyên dụng (AntConc, Sketch Engine).
• Ứng dụng công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) để xây dựng ontology ngữ nghĩa tri nhận phục vụ dịch máy và phân tích sắc thái cảm xúc (Sentiment Analysis).

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng tại các cơ sở đào tạo sau đại học chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu, Việt ngữ học và Nhật Bản học tại Việt Nam và khu vực. Dự báo tiềm năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu liên ngành Ngôn ngữ học Tri nhận - Nhân học Văn hóa.
• Tác động sư phạm: Cung cấp cơ sở khoa học để tái cấu trúc giáo trình giảng dạy thành ngữ và từ vựng tiếng Nhật nâng cao tại Khoa Tiếng Nhật - Trường Đại học Hà Nội cùng các trường đại học chuyên ngữ trên toàn quốc.
• Giao lưu văn hóa quốc tế: Thúc đẩy sự hiểu biết sâu sắc về tâm lý dân tộc, quy chuẩn ứng xử và tư duy liên văn hóa Việt - Nhật trong bối cảnh đối tác chiến lược sâu rộng giữa hai quốc gia.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học Ngôn ngữ học: Tiếp cận khung phương pháp luận đối chiếu tri nhận mẫu mực, hệ thống thuật ngữ chuẩn hóa và nguồn ngữ liệu trích dẫn đã được phân loại logic.
• Giảng viên và chuyên gia phát triển chương trình ngoại ngữ: Sở hữu nguồn ngữ liệu thực chứng phong phú để thiết kế bài giảng giảng dạy thành ngữ - ẩn dụ theo phương pháp tri nhận (Cognitive Pedagogical Grammar).
• Biên - phiên dịch viên song ngữ Nhật - Việt: Nâng cao năng lực giải mã các biểu thức ẩn dụ phức hợp, lựa chọn phương án dịch tương đương về mặt hình ảnh và hiệu quả giao tiếp.
• Nhà nghiên cứu văn hóa và tâm lý học Đông Á: Khai thác bức tranh so sánh đối chiếu tư duy nông nghiệp lúa nước - duy cảm của người Việt và tư duy võ sĩ đạo - Thần đạo - kìm nén của người Nhật qua lăng kính ngôn từ.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng thuyết Ẩn dụ Ý niệm của Lakoff & Kövecses bằng việc chỉ ra tính chế ước mang tính hệ thống của Triết lý Âm Dương Ngũ Hành và Chuẩn mực ức chế cảm xúc xã hội lên cơ chế chọn lọc miền nguồn. Luận án chứng minh rằng nghiệm thân không chỉ là phản ứng sinh học cơ học thuần túy mà là một quá trình "nghiệm thân văn hóa hóa" (culturally embodied cognition).

2. Đột phá phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền nhiệm quốc tế?

Khác với Oishi (2006) chỉ khảo sát đơn ngữ Nhật hay Fang Xiaoyun (2004) chỉ giới hạn ở thành ngữ từ điển, luận án đã tiên phong thiết lập phương pháp đối chiếu tam giác đạc kết hợp song song 226 thành ngữ từ điển với 945 biểu thức ẩn dụ lâm thời trong 21 tác phẩm văn học đương đại của 7 tác giả có sự tương đương thế hệ, giải quyết triệt để bài toán về tính sinh động của ngôn ngữ sống.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất về mặt dữ liệu thực nghiệm?

Sự đối lập sâu sắc trong cấu trúc "Vật chứa nội tạng": Người Việt ý niệm hóa toàn diện khoang bụng thông qua các từ đơn tố cụ thể (lòng, dạ, ruột, gan, mật) với xu hướng bộc phát ngoại hóa dữ dội (tức lộn ruột, giận bầm gan tím mật), trong khi người Nhật quy tụ gần như tuyệt đối vào ý niệm Hara (腹) - nơi vừa chứa đựng sự tức giận tột cùng (ruột sôi ùng ục) nhưng đồng thời là trung tâm của bản lĩnh kìm nén và kiểm soát (nén giận vào bụng).

4. Khả năng tái lập và kiểm chứng quy trình nghiên cứu (Replication Protocol)?

Luận án cung cấp phụ lục tường minh gồm 4 danh mục ngữ liệu chi tiết (Phụ lục 1 đến 4), ghi rõ xuất xứ từng ngữ cảnh, ký hiệu hóa tác phẩm và bảng đối chiếu mã hóa ngữ nghĩa, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng kiểm chứng chéo và tái lập quy trình trên các tập ngữ liệu mở rộng.

5. Lộ trình phát triển học thuật dài hạn được vạch ra?

Thiết lập chương trình nghiên cứu 10 năm chuyển đổi số ngữ liệu: xây dựng cơ sở dữ liệu đối chiếu ẩn dụ cảm xúc Nhật - Việt đa phương thức (Multimodal Metaphor Corpus), tích hợp ngữ liệu văn bản, âm thanh và biểu cảm khuôn mặt phục vụ phát triển trí tuệ nhân tạo nhận diện cảm xúc.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nghiêm Hồng Vân (2018) xác lập 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện: Nhận diện và phân loại chi tiết 1.171 đơn vị biểu thức ẩn dụ biểu đạt "vui mừng" và "tức giận" trong tiếng Nhật và tiếng Việt theo 3 mô hình lớn: ẩn dụ định hướng, ẩn dụ cấu trúc và ẩn dụ bản thể.
2. Giải mã cơ chế ánh xạ: Xác lập chi tiết các ánh xạ bản thể và tri thức từ các miền nguồn (nhiệt, ánh sáng, vật chứa, hoa, phương hướng, động thực vật, thiên nhiên) sang hai miền cảm xúc đích.
3. Chứng minh lưỡng tính tri nhận: Làm sáng tỏ tính phổ quát bắt nguồn từ cơ sở sinh lý nghiệm thân của loài người song hành cùng tính đặc thù quy định bởi mô hình văn hóa, địa lý và tâm lý dân tộc.
4. Định vị trục nội tạng văn hóa: Phát hiện sự phân hóa độc đáo giữa hệ thống "Bụng đa tầng" (lòng/dạ/ruột/gan/mật) trong tiếng Việt và cấu trúc nhị phân "Hara - Ki" trong tiếng Nhật.
5. Ứng dụng thực tiễn vượt trội: Cung cấp cơ sở ngữ liệu và phương pháp luận sắc bén cho công tác giảng dạy ngôn ngữ, biên phiên dịch học và nghiên cứu văn hóa đối chiếu Việt - Nhật trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu và phần Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, luận án đƣợc kết cấu thành 3 chƣơng với các nội dung chính nhƣ sau: Chƣơng 1 : Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết Ở chƣơng này, ngoài phần tổng quan tình hình nghiên cứu ngoài nƣớc và trong nƣớc liên quan đến đề tài, luận án tập trung trình bày và thảo luận một số vấn đề có liên quan trực tiếp đến đề tài nghiên cứu, thảo luận các khái niệm then chốt, đồng thời đƣa ra quan điểm lựa chọn làm cơ sở cho luận án nhƣ vấn đề ý niệm và ý niệm hóa, khái niệm ẩn dụ ý niệm, đặc điểm và phân loại ẩn dụ ý niệm, ánh xạ, cơ chế ánh xạ và sơ đồ ánh xạ. Ngoài ra, cũng ở chƣơng này, luận án còn trình bày một số quan niệm về tình cảm và cảm xúc, sự giống và khác nhau giữa hai phạm trù này theo quan điểm của các nhà tâm lí học và ngôn ngữ học, từ đó đề cập đến các quan niệm và định nghĩa về hai phạm trù cảm xúc cơ bản là “vui mừng” và “tức giận”, đối tƣợng nghiên cứu chính của luận án. 8 Chƣơng 2 : Đối chiếu ẩn dụ ý niệm biểu đạt cảm xúc “vui mừng” trong tiếng Nhật và tiếng Việt Trong chƣơng 2, luận án trình bày thống kê về các biểu thức ngôn ngữ chứa ẩn dụ ý niệm biểu đạt cảm xúc “vui mừng” qua kết quả thu thập đƣợc, các miền nguồn thông dụng trong các biểu thức ẩn dụ về “vui mừng” ở cả hai ngôn ngữ cũng nhƣ các miền nguồn đặc thù chỉ có riêng trong mỗi ngôn ngữ. Ngoài ra, cũng tại chƣơng này, luận án đề cập đến cơ chế ánh xạ miền nguồn vào miền đích “vui mừng” ở hai ngôn ngữ và bƣớc đầu làm sáng tỏ vấn đề cơ chế này có hoàn toàn giống nhau ở hai ngôn ngữ hay không trong bối cảnh cả Nhật Bản và Việt Nam đều là các nƣớc ở khu vực Châu Á, có phong tục và lối suy nghĩ gần nhau; luận giải nguyên nhân dẫn đến những khác biệt (nếu có) trong cơ chế ánh xạ miền nguồn vào miền đích ở các biểu thức ẩn dụ loại này ở hai thứ tiếng.

Chƣơng 3 : Đối chiếu ẩn dụ ý niệm biểu đạt cảm xúc “tức giận” trong tiếng Nhật và tiếng Việt Chƣơng 3 đƣợc triển khai theo cách thức giống chƣơng 2. Ngoài ra, luận án còn có phần Phụ lục là danh mục các truyện ngắn đƣợc sử dụng làm ngữ liệu khảo sát, hệ thống biểu thức ngôn ngữ có chứa ẩn dụ ý niệm biểu đạt cảm xúc “vui mừng” và “tức giận” đƣợc sử dụng để phân tích trong luận án (phụ lục từ 1 đến 4). 9 NỘI DUNG Chƣơng 1 : TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT Cuối thế kỉ XX, đầu thế kỷ XXI đã xuất hiện một khuynh hƣớng nghiên cứu ngôn ngữ mới thu hút sự tham gia đông đảo của giới ngôn ngữ học, đó là chuyển từ khảo sát ngữ liệu của những miền có thể quan sát trực tiếp sang nghiên cứu những miền trừu tƣợng hơn, với những vấn đề không quan sát đƣợc của con ngƣời nhƣ cảm xúc, trí tuệ, văn hóa, tri thức, niềm tin, tín ngƣỡng. và mối liên hệ giữa hai miền này.

Xu thể nghiên cứu ngôn ngữ này đƣợc đặt tên là Ngôn ngữ học tri nhận. Trong ngôn ngữ học tri nhận, ẩn dụ không còn đƣợc coi nhƣ là một sản phẩm đơn thuần của ngôn ngữ, mà đƣợc coi là một hiện tƣợng của tri nhận, là một phƣơng thức tƣ duy và hành động của con ngƣời đƣợc thể hiện qua ngôn ngữ. Cùng với hoán dụ, ẩn dụ đóng vai trò hết sức quan trọng trong quá trình tri nhận của con ngƣời, đồng thời cũng ảnh hƣởng đến tƣ duy và hành động của con ngƣời. Lakoff từng chỉ ra ẩn dụ “nằm ở vị trí hạt nhân của giao tiếp và tri nhận”, ẩn dụ là quá trình tri nhận của con ngƣời mƣợn sự trải nghiệm về một lĩnh vực nào đó của thế giới khách quan để thuyết giải hoặc lý giải một lĩnh vực khác, lĩnh vực của các khái niệm trừu tƣợng nhƣ những ý niệm cảm xúc, lĩnh vực tinh thần.

Từ trƣớc đến nay đã có rất nhiều tác giả trong và ngoài nƣớc quan tâm nghiên cứu mảng đề tài này dƣới nhiều góc độ khác nhau. Sau đây, chúng tôi sẽ điểm lại và phác họa bức tranh tổng quát về tình hình nghiên cứu ẩn dụ ý niệm nói chung và ẩn dụ biểu đạt cảm xúc nói riêng trên thế giới và ở Việt Nam, từ đó xác định cơ sở lí luận có tính đƣờng hƣớng cho đề tài. Tổng quan về đề tài nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm Ẩn dụ là một hiện tƣợng phổ biến trong ngôn ngữ, luôn thu hút sự quan tâm của các học giả trong nhiều lĩnh vực khác nhau nhƣ ngôn ngữ học, tâm lý học, phong cách học, nghiên cứu văn học… Ngôn ngữ học tri nhận cho rằng: ẩn dụ nằm trong hệ thống tƣ duy, thể hiện tƣ duy của con ngƣời.

Ẩn dụ là một phần của ngôn ngữ và là một phần của tri nhận. Chính các ẩn dụ ngôn ngữ sẽ phối hợp với nhau, tạo nên ẩn dụ ý niệm. Trong hơn 300 năm qua, các nhà triết học và ngôn ngữ học Châu Âu đã bƣớc đầu đƣa ra đƣợc những nguyên lý và một số kết quả nghiên cứu về lý thuyết ẩn dụ tri nhận. Trong số những học giả có thể xem nhƣ là tổ tiên của phƣơng pháp tri nhận về ẩn dụ có thể nêu ba tên tuổi tiêu biểu là: Kant, Blumenberg và Weinrich.

Quan điểm của ba nhà nghiên cứu này về mối quan hệ giữa ẩn dụ và tri nhận đã tạo nền tảng cho lý thuyết ẩn dụ ý niệm sau này. Kant [125] là ngƣời đầu tiên nghiên cứu khá cụ thể về thuyết tri nhận ẩn dụ. Kant đã xác định hai cội nguồn của tri thức: hiểu biết qua khái niệm và trực giác qua cảm xúc. Chỉ khi hai yếu tố này kết hợp với nhau thì mới có đƣợc tri thức thật sự.

Trực giác là một thành tố hết sức quan trọng của tri thức. Có những khái niệm không gắn liền trực tiếp với trực giác cảm xúc và những khái niệm này cần phải đƣợc gián tiếp “cảm xúc hóa”. Theo Kant, đây chính là chức năng tri nhận của ẩn dụ dù trong công trình của mình, ông không nhắc tới từ ẩn dụ (metaphor) mà đề cập tới biểu tượng (symbol). Để phản ánh một khái niệm trừu tƣợng nhƣ NHÀ NƢỚC, con ngƣời sử dụng nhiều cách so sánh (qua sự giống nhau) tạo nên cảm xúc gián tiếp hay tiền đề cho ẩn dụ.

Theo Kant, sự tƣơng tự (do trực giác, trải nghiệm mà có đƣợc) đƣa đến việc chúng ta biết ứng dụng khái niệm vào một sự vật có đƣợc từ trực giác cảm xúc, rồi ứng dụng quy luật phản ánh với trực giác vào một sự vật hoàn toàn khác, trong đó sự vật trƣớc chỉ là biểu tƣợng. Nhƣ vậy, tùy theo đƣờng lối, luật lệ sử dụng để cai trị mà một nhà nƣớc quân chủ sẽ đƣợc ý niệm hóa là một sinh vật, còn một nhà nƣớc chuyên 11 quyền đƣợc ý niệm hóa là một cỗ máy (cối xay). Kant cho rằng, ý niệm đầu tiên để chỉ cơ cấu có quyền hành tuyệt đối của nhà nƣớc quân chủ, còn ý niệm thứ hai để chỉ các mặt dân chủ của một nhà nƣớc. Điều đáng ca ngợi nhất trong công trình của Kant là ông khẳng định không có sự tƣơng tự giữa nhà nƣớc chuyên quyền và một cối xay nhƣng có sự giống nhau giữa quy luật phản ánh trong cả hai trƣờng hợp và thiệt hại mà cả hai đem lại, phản ánh qua ẩn dụ khái niệm tạo nên những điểm giống nhau nhờ những quan hệ tƣơng cận giữa các yếu tố và những liên kết chức năng của hai sự vật.

Có thể thấy, mặc dù không rõ ràng nhƣng quá trình “cảm xúc hóa hình tƣợng” của Kant dựa vào sự tƣơng tự đã xác lập đƣợc những nguyên lý quan trọng nhất của thuyết ẩn dụ sau này. Blumenberg [122] đề cập đến “ẩn dụ nền” (background metaphor), là “sự sử dụng ẩn dụ có hàm ý”. Những ẩn dụ nền này hầu nhƣ tƣơng đƣơng với những ẩn dụ ý niệm. Nhiều ẩn dụ mà Blumenberg đƣa ra làm chúng ta liên hệ tới các ẩn dụ ý niệm đƣợc ngôn ngữ học tri nhận phân tích nhƣ : “SỰ THẬT là ÁNH SÁNG”, “THẾ GIỚI là MỘT SINH VẬT / CÁI ĐỒNG HỒ / CON TÀU / RẠP HÁT hay là CUỐN SÁCH”, “LỊCH SỬ là MỘT CÂU CHUYỆN”, “CUỘC ĐỜI là MỘT CHUYẾN ĐI BIỂN”.

Những thí dụ này của Blumenberg phần nào xác định phƣơng hƣớng của việc chuyển đổi ẩn dụ từ phạm trù này (miền nguồn) sang phạm trù khác (miền đích). Dù những ví dụ này của ông đƣợc dẫn chủ yếu từ các tác phẩm cổ điển về triết học, văn học, khoa học nhƣng chúng ta phải thừa nhận ông đã có những đóng góp tiên phong về thuyết ẩn dụ ý niệm, về mối quan hệ giữa ẩn dụ ngôn ngữ và mô hình văn hóa cũng nhƣ sự phân tích về chức năng của ẩn dụ. Nhà ngôn ngữ học Đức Harald Weinrich trình bày thuyết ẩn dụ của mình trong một số bài viết xuất bản từ năm 1958 đến 1976. Weinrich [123] trình bày hiểu biết về ẩn dụ theo ý niệm, phân tích ẩn dụ ngôn ngữ không phải biệt lập mà theo trƣờng hình ảnh tƣơng tự nhƣ ẩn dụ ý niệm ngày nay.

Để giải thích cho những thí dụ ngôn ngữ, ông nêu ra trƣờng hình ảnh TỪ - TIỀN (WORD - CURRENCY), mà sau này theo 12 Lakoff và Johnson (1980) chúng ta có “TỪ là ĐỒNG XU (WORD are COINS)” hay “NGÔN NGỮ là TIỀN BẠC (LANGUAGE as FINANCE)”. Nhìn chung, mỗi trƣờng hình ảnh của Weinrich có thể diễn dịch thành ẩn dụ ý niệm theo mẫu “A là / nhƣ B” và ngƣợc lại. Nhƣ thế một số trƣờng hình ảnh của Weinrich có mẫu : CUỘC ĐỜI - HÀNH TRÌNH, THẾ GIỚI - RẠP HÁT, HÔN NHÂN - CHUYẾN XE, TÌNH YÊU - CHIẾN TRANH, CHIẾN TRANH - NGÔN TỪ. Theo Weinrich, trƣờng hình ảnh này không cần phải tạo nên vì nó có sẵn từ vô số các nguồn khác nhau, trƣờng hình ảnh có thể đƣợc hiểu nhƣ là sự nối kết của hai phạm trù ngữ nghĩa bao gồm thể “cho hình ảnh (image donor)” và thể “nhận hình ảnh (image recipient)”.

Thuật ngữ này của ông cũng giống nhƣ “phạm trù nguồn (source domain)” và “phạm trù đích (target domain)” trong ngôn ngữ học tri nhận ngày nay.