Luận văn thạc sĩ về sở hữu ruộng đất và kinh tế nông nghiệp châu Hàm Yên nửa đầu thế kỷ XIX

Luận văn thạc sĩ kinh tế phân tích hay sở hữu ruộng đất và kinh tế nông nghiệp châu hàm yên tuyên quang nửa đầu thế kỉ xix, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Tuấn
• Người hướng dẫn: PGS. Đàm Thị Uyên
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Sở hữu ruộng đất và kinh tế nông nghiệp châu Hàm Yên (Tuyên Quang) nửa đầu thế kỷ XIX
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ CHÂU HÀM YÊN - TỈNH TUYÊN QUANG
• 1.1. Vị trí địa lí và điều kiện tự nhiên
• 1.1.1. Vị trí địa lí
• 1.1.2. Điều kiện tự nhiên
• 1.2. Lịch sử hành chính châu Hàm Yên
• 1.3. Đặc điểm dân cư và tộc người
• 1.3.1. Dân tộc Tày
• 1.3.2. Dân tộc Kinh
• 1.3.3. Dân tộc Nùng
• 1.3.4. Dân tộc Dao
• 1.3.5. Dân tộc Mông
• 1.3.6. Dân tộc Hoa
• 1.4. Khái quát tình hình chính trị - xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: SỞ HỮU RUỘNG ĐẤT Ở CHÂU HÀM YÊN NỬA ĐẦU THẾ KỈ XIX
• 2.1. Tình hình ruộng đất theo địa bạ Minh Mệnh 21 (1840)
• 2.2. Tình hình ruộng đất
• 2.3. Tình hình sở hữu ruộng đất tư
• 2.4. Các mối quan hệ xung quanh vấn đề ruộng đất ở châu Hàm Yên nửa đầu thế kỷ XIX
• 2.4.1. Mối quan hệ giữa làng xã và nhà nước
• 2.4.2. Quan hệ giữa làng xã với vấn đề ruộng đất
• 2.4.3. Quan hệ giữa ruộng đất và tín ngưỡng tôn giáo
• 3. CHƯƠNG 3: KINH TẾ NÔNG NGHIỆP HÀM YÊN NỬA ĐẦU THẾ KỈ XIX
• 3.1. Trồng trọt và canh tác lúa nước
• 3.2. Canh tác nương rẫy
• 3.3. Kinh tế tự nhiên
• 3.4. Nghi lễ và tín ngưỡng liên quan đến trồng trọt
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC BẢN ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng quan về sở hữu ruộng đất và kinh tế nông nghiệp châu Hàm Yên thế kỷ 19

Châu Hàm Yên, thuộc tỉnh Tuyên Quang, là một vùng đất có lịch sử lâu đời với nền nông nghiệp phát triển mạnh mẽ. Vào thế kỷ 19, tình hình sở hữu ruộng đất và kinh tế nông nghiệp ở đây phản ánh rõ nét các chính sách của triều Nguyễn. Địa bạ Minh Mệnh 21 (1840) cung cấp thông tin quý giá về diện tích và hình thức sở hữu đất đai. Nông dân tại đây chủ yếu sống dựa vào nông nghiệp truyền thống, với các loại cây trồng chủ yếu là lúa nước và cây màu.

1.1. Đặc điểm địa lý và điều kiện tự nhiên của châu Hàm Yên

Châu Hàm Yên nằm trong vùng đồi núi thấp, với địa hình đa dạng và nguồn tài nguyên phong phú. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển kinh tế nông nghiệp. Các sông ngòi và đất đai màu mỡ là yếu tố quan trọng giúp nông dân khai thác hiệu quả.

1.2. Lịch sử hình thành và phát triển của châu Hàm Yên

Châu Hàm Yên đã trải qua nhiều biến động lịch sử, từ thời kỳ phong kiến đến nay. Sự thay đổi trong chính sách sở hữu ruộng đất đã ảnh hưởng lớn đến đời sống của người dân nơi đây. Các tài liệu lịch sử cho thấy sự phát triển của nền nông nghiệp gắn liền với sự ổn định của xã hội.

II. Vấn đề sở hữu ruộng đất ở châu Hàm Yên nửa đầu thế kỷ 19

Tình hình sở hữu ruộng đất ở châu Hàm Yên nửa đầu thế kỷ 19 cho thấy sự phân hóa rõ rệt trong xã hội. Các hình thức sở hữu đất đai bao gồm sở hữu tư nhân, sở hữu nhà nước và sở hữu làng xã. Địa bạ Minh Mệnh 21 (1840) đã ghi nhận sự phân bố đất đai giữa các dòng họ và cá nhân, phản ánh sự chênh lệch trong quyền sở hữu và sử dụng đất.

2.1. Tình hình sở hữu ruộng đất theo địa bạ Minh Mệnh 21

Địa bạ Minh Mệnh 21 cung cấp thông tin chi tiết về diện tích và hình thức sở hữu đất đai. Số liệu cho thấy sự tập trung đất đai vào tay một số ít gia đình, trong khi phần lớn nông dân chỉ sở hữu diện tích nhỏ. Điều này dẫn đến sự phân hóa giàu nghèo trong cộng đồng.

2.2. Các mối quan hệ xã hội xung quanh vấn đề ruộng đất

Mối quan hệ giữa làng xã và nhà nước, cũng như giữa các dòng họ, đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý và phân chia đất đai. Các chức sắc trong làng thường có quyền lực lớn trong việc quyết định việc sử dụng đất, ảnh hưởng đến đời sống nông dân.

III. Phương pháp canh tác và sản xuất nông nghiệp ở châu Hàm Yên

Nông dân châu Hàm Yên chủ yếu áp dụng các phương pháp canh tác truyền thống, với lúa nước là cây trồng chủ lực. Ngoài ra, các loại cây màu và cây ăn quả cũng được trồng để tăng thu nhập. Hệ thống canh tác và sản xuất nông nghiệp ở đây phản ánh sự thích ứng với điều kiện tự nhiên và nhu cầu thị trường.

3.1. Canh tác lúa nước và các loại cây trồng khác

Canh tác lúa nước là phương pháp chính của nông dân châu Hàm Yên. Các giống lúa địa phương được trồng phổ biến, giúp đảm bảo nguồn lương thực cho cư dân. Ngoài ra, nông dân cũng trồng thêm các loại cây màu để phục vụ nhu cầu tiêu dùng.

3.2. Ứng dụng công nghệ trong nông nghiệp truyền thống

Mặc dù chủ yếu dựa vào phương pháp truyền thống, nhưng một số công nghệ mới đã được áp dụng để cải thiện năng suất. Việc sử dụng phân bón hữu cơ và kỹ thuật tưới tiêu hiện đại đã giúp nông dân tăng sản lượng và chất lượng sản phẩm.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn từ tình hình nông nghiệp

Nghiên cứu về sở hữu ruộng đất và kinh tế nông nghiệp ở châu Hàm Yên đã chỉ ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Sự phân hóa trong sở hữu đất đai và phương pháp canh tác truyền thống cần được cải thiện để nâng cao đời sống nông dân. Các chính sách hỗ trợ từ nhà nước là cần thiết để phát triển bền vững nền nông nghiệp.

4.1. Những thách thức trong phát triển nông nghiệp

Nông dân đối mặt với nhiều thách thức như biến đổi khí hậu, giá cả thị trường không ổn định và thiếu nguồn lực đầu tư. Những vấn đề này cần được giải quyết để đảm bảo sự phát triển bền vững cho nền nông nghiệp địa phương.

4.2. Đề xuất giải pháp cho phát triển nông nghiệp bền vững

Cần có các chính sách hỗ trợ nông dân trong việc tiếp cận công nghệ mới và thị trường. Việc đào tạo kỹ năng canh tác hiện đại và quản lý tài nguyên đất đai sẽ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất và cải thiện đời sống nông dân.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nông nghiệp châu Hàm Yên

Tình hình sở hữu ruộng đất và kinh tế nông nghiệp ở châu Hàm Yên nửa đầu thế kỷ 19 đã để lại nhiều bài học quý giá cho hiện tại. Việc nghiên cứu và cải cách trong lĩnh vực này là cần thiết để phát triển bền vững nền nông nghiệp. Tương lai của nông nghiệp châu Hàm Yên phụ thuộc vào sự kết hợp giữa truyền thống và hiện đại.

5.1. Tầm quan trọng của việc bảo tồn văn hóa nông nghiệp

Bảo tồn các phương pháp canh tác truyền thống là cần thiết để duy trì bản sắc văn hóa địa phương. Điều này không chỉ giúp phát triển kinh tế mà còn bảo vệ môi trường và tài nguyên thiên nhiên.

5.2. Hướng đi mới cho phát triển nông nghiệp

Cần có sự đầu tư mạnh mẽ vào nghiên cứu và phát triển công nghệ nông nghiệp. Việc áp dụng công nghệ mới sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, đồng thời tạo ra cơ hội việc làm cho người dân.

Nội dung chính

## Tổng quan nghiên cứu

Nửa đầu thế kỷ XIX, châu Hàm Yên (Tuyên Quang) là một vùng đất có vị trí địa lý đặc biệt với diện tích khoảng 907 km², nằm trong vùng đồi núi thấp với địa hình phức tạp, bị chia cắt bởi các dãy núi và hệ thống sông ngòi. Dân cư đa dạng với nhiều dân tộc như Tày, Kinh, Dao, Nùng, Mông, Hoa, trong đó dân tộc Tày chiếm khoảng 24,33%, Kinh 39,88%, Dao 25,78%. Tình hình sở hữu ruộng đất và kinh tế nông nghiệp của châu Hàm Yên trong giai đoạn này phản ánh rõ nét cấu trúc xã hội và chính sách quản lý đất đai của triều Nguyễn.

Luận văn tập trung nghiên cứu tình hình sở hữu ruộng đất và kinh tế nông nghiệp của châu Hàm Yên qua tư liệu địa bạ niên hiệu Minh Mệnh 21 (1840), với phạm vi nghiên cứu gồm 8 tổng, 23 xã thuộc châu Hàm Yên trong nửa đầu thế kỷ XIX. Mục tiêu nhằm tái hiện bức tranh toàn diện về sở hữu ruộng đất, các hình thức sở hữu, tình trạng lưu hoang, cũng như các hoạt động kinh tế nông nghiệp đặc trưng của vùng.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc làm rõ cơ cấu sở hữu ruộng đất, mối quan hệ giữa làng xã và nhà nước, cũng như ảnh hưởng của các yếu tố văn hóa, tín ngưỡng đến kinh tế nông nghiệp. Qua đó, luận văn góp phần bổ sung kiến thức lịch sử về kinh tế - xã hội vùng miền núi phía Bắc Việt Nam thời phong kiến, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho các nghiên cứu tiếp theo về quản lý đất đai và phát triển nông nghiệp bền vững.

## Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

### Khung lý thuyết áp dụng

- **Lý thuyết sở hữu ruộng đất**: Phân tích các hình thức sở hữu ruộng đất như sở hữu tư nhân, sở hữu nhà nước, sở hữu làng xã, công điền, công thổ, và ảnh hưởng của chúng đến cấu trúc xã hội nông thôn.
- **Mô hình kinh tế nông nghiệp truyền thống**: Nghiên cứu các phương thức canh tác lúa nước, nương rẫy, kinh tế tự nhiên và vai trò của tín ngưỡng trong sản xuất nông nghiệp.
- **Khái niệm lưu hoang và khai phá đất đai**: Đánh giá tình trạng đất đai bị bỏ hoang, nguyên nhân và tác động đến phát triển kinh tế địa phương.
- **Lý thuyết về quan hệ làng xã và nhà nước**: Phân tích mối quan hệ quyền lực, quản lý đất đai và thuế khóa giữa các tầng lớp xã hội và chính quyền phong kiến.
- **Khái niệm văn hóa và tín ngưỡng trong nông nghiệp**: Vai trò của các nghi lễ, tín ngưỡng liên quan đến đất đai và sản xuất nông nghiệp.

### Phương pháp nghiên cứu

- **Nguồn dữ liệu**: Sử dụng 23 tập địa bạ niên hiệu Minh Mệnh 21 (1840) lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, kết hợp với các tài liệu lịch sử, địa chí, tư liệu thực địa và truyền miệng.
- **Phương pháp phân tích**: Áp dụng phương pháp định lượng để xử lý số liệu về diện tích ruộng đất, phân loại sở hữu, quy mô sở hữu; phương pháp lịch sử - logic để phân tích diễn biến chính sách và tác động xã hội; phương pháp so sánh đối chiếu với các địa phương khác nhằm làm rõ đặc điểm riêng của Hàm Yên.
- **Cỡ mẫu và chọn mẫu**: Toàn bộ 23 xã thuộc 8 tổng của châu Hàm Yên được nghiên cứu, đảm bảo tính toàn diện và đại diện cho vùng nghiên cứu.
- **Timeline nghiên cứu**: Tập trung vào giai đoạn nửa đầu thế kỷ XIX, đặc biệt năm 1840 với địa bạ Minh Mệnh 21 làm mốc thời gian chính.
- **Phương pháp điền dã**: Thu thập thông tin bổ sung từ các tài liệu truyền miệng, ca dao, tục ngữ địa phương để làm rõ các yếu tố văn hóa, tín ngưỡng liên quan đến đất đai và nông nghiệp.

## Kết quả nghiên cứu và thảo luận

### Những phát hiện chính

- **Tỷ lệ sở hữu ruộng đất tư nhân chiếm ưu thế**: Diện tích ruộng đất tư chiếm tới 98,94% tổng diện tích đất đai (khoảng 1439 mẫu 3 sào 7 thước 2 tấc), trong khi ruộng đất công chỉ chiếm 0,08%. Điều này cho thấy mức độ tư hữu hóa ruộng đất cao ở châu Hàm Yên.
- **Tỷ lệ đất lưu hoang cao**: Lưu hoang chiếm tới 72,27% diện tích đất, trong đó 100% là điền (ruộng), phản ánh hậu quả của các cuộc chiến tranh kéo dài và điều kiện canh tác khó khăn.
- **Quy mô sở hữu ruộng đất phân bố không đồng đều**: 55,52% xã có quy mô sở hữu dưới 50 mẫu, 26,1% xã có quy mô từ 50-100 mẫu, chỉ 17,38% xã có quy mô trên 100 mẫu, không có xã nào sở hữu trên 300 mẫu. Mức bình quân sở hữu ruộng tư nhân khoảng 4 mẫu mỗi chủ.
- **Ảnh hưởng của tầng lớp chức sắc**: Một số chủ ruộng là chức sắc địa phương sở hữu diện tích lớn, ví dụ dịch mục xã Trí Thủy sở hữu 12 mẫu ruộng, thể hiện sự phân hóa xã hội rõ rệt.
- **Kinh tế nông nghiệp đa dạng**: Canh tác lúa nước, nương rẫy, kinh tế tự nhiên và các nghi lễ tín ngưỡng liên quan đến đất đai được duy trì, phản ánh sự gắn bó mật thiết giữa con người và thiên nhiên.

### Thảo luận kết quả

Tỷ lệ sở hữu ruộng đất tư nhân cao cho thấy chính sách ruộng đất của triều Nguyễn đã thúc đẩy sự tư hữu hóa, góp phần hình thành cấu trúc xã hội phong kiến với sự phân hóa rõ rệt giữa các tầng lớp. Tuy nhiên, tỷ lệ lưu hoang đất lớn phản ánh những khó khăn về điều kiện tự nhiên, chiến tranh và quản lý đất đai chưa hiệu quả, ảnh hưởng tiêu cực đến phát triển kinh tế nông nghiệp.

So sánh với các huyện khác trong tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn, diện tích ruộng đất của Hàm Yên nhỏ hơn và mức độ tư hữu hóa cũng thấp hơn đôi chút, nhưng vẫn cao hơn mức bình quân toàn quốc, cho thấy đặc thù vùng miền núi với địa hình phức tạp và điều kiện canh tác hạn chế.

Việc một số chức sắc sở hữu diện tích lớn cho thấy sự chi phối của tầng lớp thống trị trong quản lý đất đai, đồng thời phản ánh mối quan hệ quyền lực và kinh tế trong xã hội phong kiến. Các nghi lễ và tín ngưỡng liên quan đến đất đai góp phần duy trì trật tự xã hội và thúc đẩy sản xuất nông nghiệp, thể hiện sự hòa quyện giữa văn hóa và kinh tế.

Dữ liệu có thể được trình bày qua các bảng thống kê diện tích ruộng đất theo loại hình sở hữu, tỷ lệ lưu hoang, quy mô sở hữu của các xã, cũng như biểu đồ phân bố dân tộc và các hình thức canh tác nông nghiệp.

## Đề xuất và khuyến nghị

- **Tăng cường quản lý và khai thác đất đai hiệu quả**: Áp dụng các biện pháp cải tạo đất lưu hoang, khuyến khích khai phá và sử dụng đất hợp lý nhằm nâng cao diện tích đất canh tác, giảm tỷ lệ đất bỏ hoang trong vòng 5 năm tới, do chính quyền địa phương và các cơ quan nông nghiệp thực hiện.
- **Phát triển kinh tế nông nghiệp đa dạng và bền vững**: Khuyến khích áp dụng kỹ thuật canh tác tiên tiến, kết hợp giữa lúa nước và nương rẫy, phát triển các ngành nghề phụ trợ như chế biến nông sản, thủ công mỹ nghệ trong 3-5 năm, do các tổ chức nông nghiệp và hợp tác xã địa phương chủ trì.
- **Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, tín ngưỡng truyền thống**: Tổ chức các hoạt động văn hóa, lễ hội liên quan đến đất đai và nông nghiệp nhằm tăng cường nhận thức cộng đồng về vai trò của tín ngưỡng trong sản xuất, duy trì truyền thống trong 2 năm, do các ban văn hóa và cộng đồng dân tộc thực hiện.
- **Xây dựng chính sách hỗ trợ cho các hộ nông dân nhỏ và trung bình**: Cung cấp hỗ trợ kỹ thuật, tài chính và đào tạo nhằm nâng cao năng lực sản xuất, giảm sự phân hóa xã hội về sở hữu đất đai trong 5 năm, do các cơ quan chính quyền và tổ chức phi chính phủ phối hợp thực hiện.
- **Cải thiện hệ thống thủy lợi và giao thông nông thôn**: Đầu tư xây dựng và nâng cấp hệ thống thủy lợi, đường giao thông nhằm đảm bảo nguồn nước tưới tiêu và thuận lợi cho vận chuyển nông sản, nâng cao hiệu quả sản xuất trong 3 năm, do chính quyền địa phương và các ngành liên quan đảm nhiệm.

## Đối tượng nên tham khảo luận văn

- **Nhà nghiên cứu lịch sử và kinh tế nông nghiệp**: Luận văn cung cấp dữ liệu chi tiết về sở hữu ruộng đất và kinh tế nông nghiệp vùng miền núi phía Bắc, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử kinh tế và xã hội Việt Nam.
- **Cán bộ quản lý đất đai và nông nghiệp địa phương**: Thông tin về cấu trúc sở hữu đất đai, tình trạng lưu hoang và các hình thức canh tác giúp xây dựng chính sách quản lý đất đai hiệu quả và phát triển nông nghiệp bền vững.
- **Giảng viên và sinh viên ngành lịch sử, nông nghiệp, phát triển nông thôn**: Tài liệu tham khảo quý giá cho việc giảng dạy và học tập về lịch sử kinh tế, xã hội và văn hóa vùng miền núi.
- **Các tổ chức phi chính phủ và nhà hoạch định chính sách phát triển nông thôn**: Cung cấp cơ sở khoa học để thiết kế các chương trình hỗ trợ phát triển kinh tế nông nghiệp, bảo tồn văn hóa và giảm nghèo vùng dân tộc thiểu số.

## Câu hỏi thường gặp

1. **Luận văn này nghiên cứu về vấn đề gì?**  
   Luận văn tập trung nghiên cứu tình hình sở hữu ruộng đất và kinh tế nông nghiệp của châu Hàm Yên (Tuyên Quang) trong nửa đầu thế kỷ XIX, dựa trên tư liệu địa bạ Minh Mệnh 21 (1840).

2. **Nguồn dữ liệu chính của nghiên cứu là gì?**  
   Nguồn dữ liệu chính là 23 tập địa bạ niên hiệu Minh Mệnh 21 (1840) lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, kết hợp với các tài liệu lịch sử, địa chí và tư liệu thực địa.

3. **Tỷ lệ sở hữu ruộng đất tư nhân và công cộng như thế nào?**  
   Ruộng đất tư nhân chiếm tới 98,94% tổng diện tích, trong khi ruộng đất công chỉ chiếm khoảng 0,08%, cho thấy mức độ tư hữu hóa cao.

4. **Tại sao tỷ lệ đất lưu hoang lại cao?**  
   Tỷ lệ lưu hoang cao (72,27%) do ảnh hưởng của các cuộc chiến tranh kéo dài, điều kiện địa hình khó khăn và hạn chế trong quản lý đất đai.

5. **Luận văn có đề xuất giải pháp gì cho phát triển nông nghiệp?**  
   Luận văn đề xuất các giải pháp như tăng cường quản lý đất đai, phát triển kinh tế nông nghiệp đa dạng, bảo tồn văn hóa tín ngưỡng, hỗ trợ nông dân nhỏ và cải thiện hệ thống thủy lợi, giao thông.

## Kết luận

- Luận văn đã tái hiện bức tranh toàn diện về sở hữu ruộng đất và kinh tế nông nghiệp châu Hàm Yên nửa đầu thế kỷ XIX dựa trên tư liệu địa bạ Minh Mệnh 21 (1840).  
- Tỷ lệ sở hữu ruộng đất tư nhân chiếm ưu thế với 98,94%, trong khi đất lưu hoang chiếm tới 72,27%, phản ánh đặc điểm kinh tế và xã hội vùng miền núi.  
- Quy mô sở hữu ruộng đất phân bố không đồng đều, với sự chi phối của tầng lớp chức sắc địa phương.  
- Kinh tế nông nghiệp đa dạng, gắn liền với các yếu tố văn hóa, tín ngưỡng truyền thống.  
- Đề xuất các giải pháp phát triển bền vững kinh tế nông nghiệp và quản lý đất đai phù hợp với điều kiện đặc thù của vùng.

**Hành động tiếp theo**: Khuyến khích các nhà nghiên cứu và quản lý địa phương áp dụng kết quả nghiên cứu để phát triển kinh tế nông nghiệp bền vững, đồng thời bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc tại Hàm Yên.

**Kêu gọi**: Các tổ chức, cá nhân quan tâm đến phát triển nông nghiệp và bảo tồn văn hóa vùng miền núi nên tham khảo và ứng dụng các kết quả nghiên cứu trong luận văn để góp phần phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Khái quát về châu Hàm Yên. Chương 2: Sở hữu ruộng đất ở châu Hàm Yên nửa đầu thế kỉ XIX. Chương 3: Kinh tế nông nghiệp châu Hàm Yên nửa đầu thế kỷ XIX. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] BẢN ĐỒ TỈNH TUYÊN QUANG 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng KHÁI QUÁT VỀ CHÂU HÀM YÊN - TỈNH TUYÊN QUANG 1.

Vị trí địa lí v điều kiện tự nhiên 1. Vị trí địa lí Địa giới của châu vào nửa đầu thế kỉ XIX đã được sách Đại Nam nhất thống chí chép lại như sau: Ở cách phủ 37 dặm về phía bắc, đông tây cách nhau 81 dặm, năm bắc cách nhau 62 dặm, phía đông đến địa giới châu chiêm hóa 52 dặm, phía tây đến địa giới huyện Sơn Dương tình Sơn Tây 29 dặm, phía năm đến địa giới huyện Hùng Quan tỉnh Sơn Tây 29 dặm, phía bắc đến địa giới huyện Vị Xuyên 37 dặm. Xưa là huyện Sóc Sùng. Thuộc thời Minh là huyện Vân Yên, sau gồm vào huyện Khoáng.

Thời Lê Hồng Đức gọi là Sùng Yên, sau đổi là Phúc Yên, thổ tù họ Lương nối đời quản trị. Bản triều đầu đời Gia Long vẫn theo như thế. Năm Minh Mệnh thứ 3 đổi tên hiện nay. Năm thứ 16 đổi đặt lưu quan.

Nay lãnh 10 tổng, 73 xã thôn [51, Tr. Trong sách Đồng Khánh dư địa chí có ghi: “Huyện hạt phía đông giáp châu Chiêm Hóa, phía tây giáp huyện Hùng Quan tỉnh Sơn Tây, phía nam giáp huyện Sơn Dương, phía bắc giáp Huyện Vị xuyên [22, Tr. Trải qua những biến động về lịch sử hành chính, địa giới của châu cũng có những thay đổi. Hiện nay, huyện Hàm Yên có diện tích là Diện tích 907 km2.

Huyện lị là thị trấn Tân Yên nằm trên quốc lộ 2, cách thành phố Tuyên Quang khoảng 40 km về hướng tây bắc, huyện cũng là nơi con sông Lô chảy qua và 17 xã (Các xã: Tân Thành, Minh Hương, Bình Xa, Thành Long, Nhân Mục, Bằng Cốc, Đức Ninh,Thái Sơn, Thái Hòa, Hùng Đức, Yên Phú, Yên Lâm, Phù ưu, Minh Dân, Minh Khương, Bạch Xa, Yên Thuận). Nằm trong tọa độ địa lí từ khoảng: 21o51’ - 22o23’ vĩ độ Bắc và từ 104o51’ - 105o09’ độ kinh Đông. Huyện Hàm Yên có vị trí: Phía bắc giáp huyện Bắc Quang (Hà Giang), Phía Nam giáp Huyện Yên Sơn, phía đông giáp hai huyện Chiêm Hóa và Lâm Bình, Phía tây giáp huyện Yên Bình, Lục Yên (Yên Bái). Hàm Yên có vị trí địa lý luôn giữ vai trò là vùng đất hiểm yếu của tỉnh Tuyên Quang, tạo điều kiện thuận lợi thu hút cư dân tới đây sinh sống và lập nghiệp.

Đồng thời, đây là yếu tố thuận lợi cho sự tiếp xúc, giao thoa văn hóa giữa đồng bằng và miền núi. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Điều kiện tự nhiên Địa hình Hàm Yên khá phức tạp, bị chia cắt bởi các dãy núi cao và hệ thống sông ngòi, thấp dần theo hướng Tây bắc - Đông nam. Địa hình huyện phần lớn là đồi núi thấp, độ cao trung bình từ 500 - 600m so với mực nước biển chỉ có một vài xã vùng cao.

Hàm Yên có nguồn tài nguyên đất đai phong phú bao gồm: Hàm Yên nằm trong vùng đồi núi thấp, nằm giữa hai dã núi lớn, có đỉnh núi cao nhất là núi Cham Chu có độ cao là 1.587m chạy từ Yên Thuận tới Bình Xa theo hướng Tây bắc - Đông nam, nhiều đỉnh cao từ 831m đến 1435m. Địa hình có hướng dốc dần về phía Sông Lô, tạo cho Hàm Yên có hình thế như thung lũng lòng chảo lớn mà đáy là lưu vực sông Lô với những cánh đồng lớn và các bãi soi phù sa dọc hai bên bờ. Các ngọn núi thuộc địa phận Hàm Yên như: - Núi Sâm Sơn: Ở địa phận xã Tình Húc, một dãy núi liên tiếp, đột khởi ba ngọn, hình dáng lạ đẹp, cây cối xanh tốt, là dãy đá bảo vệ phái bên trái trành tỉnh, dòng sông ô như một dải áo vắt ngang phái trước, trên núi là ngôi đền thiêng, quả là ngọn danh sơn trong bản huyện, “cách huyện Hàm Yên về phía Nam, trông ra sông cái, 3 ngọn dựng đứng, trước có trường mỏ bạc, nay bỏ. Dưới núi có đền thờ Ngọc Hân công chúa, bên cạnh có hang và khe nước thông với sông Lô, tương truyền là hang Thuồng luồng” [51, Tr.

- Núi Nghiêm Sơn: Ở địa phận xã Nghiêm Sơn, núi đồi hùng vĩ, cây cối rậm rạp, trên núi có ngôi đền thiêng, “ở cách huyện Hàm yên 10 dặm về phía Nam, hình thế chót vót, đất đá lẫn lộn cây cối xanh tốt, trên núi có đền” [51, Tr. - Núi Chân Sơn: Ở địa phận xã Chân Sơn, thế núi nhấp nhô, quanh co chạy dài 1-2 dặm đến xã Chân Sơn thì cao vọt lên. Trên núi có đền thiêng. Núi rừng Hàm Yên quả thật đã mang lại nhiều nguồn lợi cho người dân.

Nhân dân có câu: “Chốn khuất khe lưu bày măng mọc - Tùng lâm hoang vắng sẵn sa nhân”. Thiên nhiên đã ban tặng nơi đây nguồn lâm, thổ sản phong phú. Trong Đồng Khánh dư địa chí có nhắc đến các loại gỗ sắc, tre vầu, nứa, củ nâu. có nguồn tài nguyên rừng rất phong phú, có tiềm năng cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến gỗ, sản xuất bột giấy, sản xuất chế biến các sản phẩm từ nông lâm sản phụ và phát triển công nghiệp chế biến chè.

Nguồn tài nguyên rừng trong đó, có các loại cây 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] lâm nghiệp trên diện tích đất rừng trồng, các loại song, mây, giang, tre, nứa. có điều kiện để phát triển ngành nghề thủ công, mỹ nghệ. Không chỉ vậy, rừng Hàm Yên còn là nơi sinh sống của nhiều loài muông thú như: ợn lòi, khỉ, cầy, hổ, gấu, hươu sao… Hàm Yên là huyện có nhiều sông, suối. Các con sông lớn: Sông Lô, sông Khâm và sông Gầm đã được lưu trong sử sách: Sông Lô: Ở cách huyện Vĩnh Tuy 49 dặm về phía tây bắc, phát nguyên từ đông phủ Khái Hoá nước Thanh, chảy vào địa hạt Tuyên Quang, qua địa phận các châu huyện Vĩnh Tuy, Vị Xuyện, Chiêm hóa, Hàm Yên, có nước sông Yên Long và sông Gầm hợp vào, rồi chảy qua phía dông tỉnh tỉnh thành, gồm 74 dặm, 173 thác, nước chảy như tên bắn, đường thủy rất là hiểm trở, hạ lưu hợp với sông chảy rồi đổ vào ngã ba sông Bạch Hạc tỉnh Sơn Tây.

Bản triều Minh Mệnh năm thứ 17, đức cửu đỉnh, khắc hình tượng vào Anh Đỉnh. Tự đức năm thứ 3, liệt vào hàng sông lớn, chép trong đền thờ [51, Tr. Sông ô đoạn chảy qua huyện Hàm yên trên giáp xã Bình Xa huyện Vị Xuyên, dưới giáp xã Hòa Mục Huyện Hùng Quan Phủ Đoan Hùng tỉnh Sơn Tây, dài 220 dặm. Sông Khâm: Trên giáp xã Xóm Xá châu Chiêm Hóa, dưới đến ngã ba cường Nỗ chảy vào sông Lô dài 105 dặm.

Sông Gầm: Ở cách huyện Để Định 38 dặm về phía Đông bắc, có tên nữa là sông Ngô, phát nguyên từ phủ Trấn Yên tỉnh Quảng Tây nước Thanh, chảy về phía nam, vào địa phận huyện để định, đến địa phận huyện Vĩnh Điện thì chảy ngoặt sang phía Tây, qua các núi Thượng Lãm và Hạ Lãm, lại chảy ngoặt sang phía Đông qua địa phận châu Chiêm Hóa. Sông này hàng năm về mùa Hạ và mùa Thu nước đục, về mùa Đông và mùa Xuân nước trong, lòng sông nhỏ hẹp lại nhiều đá ngầm, thuyền đi qua, người tất phải lên bờ đi bộ, theo ven núi ước một hai khắc canh rồi lại xuống thuyền. đến phố Vân Quang Châu Chiêm Hóa, lại có một nguồn nước từ núi Khâu Hoắc huyện Cảm Hóa tỉnh Thái Nguyên, hợp với chi lưu hồ ba bể thành sông Công Bật, chảy đến đây mà hợp vào sông Vân Quang, lại “chảy về phía đông nam qua ngã ba Cường Nỗ thuộc huyện Hàm Yên, rồi đổ vào sông Lô. Sông này, ở địa phận huyện 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Để Định và Vĩnh Điện gọi là sông Ngô, ở địa phận châu Chiêm Hóa và Huyện Hàm Yên gọi là sông Gầm” [51, Tr.

Hiện nay, trên địa bàn huyện ngoài các con sông lớn, huyện có một hệ thống các con suối, ngòi dày đặc: Ngòi Nắc (xã Yên Lâm), ngòi Mục (thị trấn Tân Yên), ngòi Hẻ (xã Yên Phú), ngòi Khiêng, suối Thọ (xã Phù ưu), suối Khang (Xã Minh Dân), ngòi Hương ạp (xã Minh Hương) và hàng trăm khe suối nhỏ chằng chịt khắp các xã trong huyện. Đặc điểm chung của các con sông suối này là lượng chảy khá đều, mang đến một lượng phù sa cho huyện, phục vụ cho tưới tiêu sản xuất nông nghiệp. Ngoài ra, Hàm Yên có rất nhiều suối mạch ngầm nhỏ chảy từ các núi đá vôi, các khe núi đất, đảm bảo nước sinh hoạt quanh năm cho nhân dân. Tuy nhiên, do độ dốc lớn, khúc khuỷu nhiều thác ghềnh, lưu lượng dòng chảy thay đổi theo mùa, mùa mưa thì dòng chảy lớn, mùa cạn thì dòng chảy thấp.

Mùa mưa lũ, lưu lượng nước ở đây có cường độ rất mạnh, bất ngờ dẫn đến sạt lở đất, gây thiệt hại lớn đến nhà cửa, cây cối hoa màu, đe dọa tính mạng của nhân dân. Đặc biệt Hàm Yên là huyện thường xảy ra những trận lốc lớn. Chính vì vậy, công tác thủy lợi luôn được coi trọng. Khí hậu mang đặc điểm khí hậu nhiệt đới gió mùa, chịu ảnh hưởng của khí hậu lục địa Bắc Á Trung Hoa có 2 mùa rõ rệt: Mùa đông lạnh - khô hạn và mùa hè nóng ẩm mưa nhiều; mưa bão tập trung từ tháng 5 đến tháng 8 và thường gây ra lũ lụt, lũ quét.

Các hiện tượng như mưa đá, gió lốc thường xảy ra trong mùa mưa bão với lượng mưa trung bình hàng năm đạt từ 1. Nhiệt độ trung bình hàng năm đạt 220 - 490C. Cao nhất trung bình 330 - 350C, thấp nhất trung bình từ 120 - 130C; tháng lạnh nhất là tháng 11 và 12 (âm lịch), hay có sương muối. “Mùa hè mùa thu thường mưa nhiều, mùa đông và mùa xuân thường âm u, mỗi khi mưa lâu tiếp đến ngày nắng, thì khí nóng khác như thường đến tiết sương giáng thì có gió rét, tháng 3 và tháng 9 khí nóng nung nấu nhiều người bị cảm “Tháng 9 thì quýt đỏ trôn, tháng 3 ngái nở con cái tìm về”” [51, Tr.

Trong Đồng Khánh dư địa chí cũng có chép: “Tháng giêng tháng hai gió đông, thỉnh thoảng gió bắc, nhiều lạnh rét ít ấm nóng. Trời mây âm u cả tuần, sương mù dày đặc, buổi sáng phải đến giờ thìn mới thấy mặt trời, mới nửa chừng giờ thân trời đã tối. Đến hạ tuần tháng 3 mới cảm thấy ấm áp.