Sketchnote trong Ngữ văn 10: Ghi bài sáng tạo, phát triển tư duy (THPT Cờ Đỏ)

Sketchnote trong dạy Ngữ văn lớp 10 THPT Cờ Đỏ: Giải pháp sáng tạo giúp học sinh phát triển tư duy, ghi nhớ kiến thức hiệu quả bằng hình ảnh và chữ viết.

• Tác giả: Trần Thị Hương
• Trường học: Trường THPT Cờ Đỏ
• Chuyên ngành: Ngữ Văn
• Đề tài: Sketchnote - Phương Pháp Ghi Bài Sáng Tạo Bằng Chữ Viết Kết Hợp Với Hình Ảnh Trong Ngữ Văn Góp Phần Phát Triển Năng Lực Tư Duy Cho Học Sinh Lớp 10 Trường THPT Cờ Đỏ
• Loại tài liệu: Sáng kiến kinh nghiệm
• Năm xuất bản: 2023 - 2024
• Địa điểm: Nghĩa Đàn

Mục lục chi tiết

• Lí do chọn đề tài
• Mục đích nghiên cứu
• Những đóng góp mới của đề tài
• Về thực tiễn
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Kế hoạch nghiên cứu
• 1. PHẦN II: Bí mật hoạt động của não bộ
• Năng lực tư duy
• Khái niệm năng lực tư duy
• Sketchnote - Phương pháp ghi bài sáng tạo bằng chữ viết kết hợp với hình ảnh
• Đặc điểm của phương pháp ghi chép Sketchnote
• Sử dụng Sketchnote để phát triển năng lực tư duy như thế nào?
• Cơ sở thực tiễn
• Thực trạng ghi bài môn Ngữ văn ở trường trung học phổ thông Cờ Đỏ, huyện Nghĩa Đàn, tỉnh Nghệ An
• Thực trạng phát triển năng lực tư duy thông qua rèn luyện kĩ năng ghi chép bài môn Ngữ văn cho học sinh ở trường trung học phổ thông Cờ Đỏ.
• Phân tích thực trạng dựa trên thực tế khảo sát
• Nguyên nhân dẫn đến thực trạng
• Đề xuất biện pháp: SKETCHNOTE - Phương pháp ghi bài sáng tạo bằng chữ viết kết hợp với hình ảnh trong Ngữ văn góp phần phát triển năng lực tư duy cho học sinh lớp 10 trường trung học phổ thông Cờ Đỏ
• Trang bị kiến thức và hướng dẫn học sinh thực hành Sketchnote để ghi chép bài học
• Các bước thực hiện một bản Sketchnote
• Tìm kiếm tài liệu chứa thông tin
• Xác định từ khóa/nội dung trọng tâm
• Lựa chọn bố cục trình bày (Layout)
• Diễn đạt thông tin bằng hình ảnh
• Rèn kĩ năng ghi chép bằng Sketchnote
• Tổ chức Câu lạc bộ Sketchnote Văn học (Organize a Literary Sketchnote Club)
• Thực hành Sketchnote lại bài học ở nhà
• Ứng dụng Sketchnote trong dạy học môn Ngữ văn góp phần phát triển năng lực tư duy cho học sinh lớp 10 trường trung học phổ thông Cờ Đỏ
• Sketchnote bài mới ở nhà
• Ứng dụng Sketchnote trong dạy học bài Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới
• Công tác chuẩn bị
• Tiến hành hoạt động tổ chức các tiết học thực nghiệm
• Khảo sát sự cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp đã đề xuất trong sáng kiến
• Mục đích khảo sát
• Nội dung và phương pháp khảo sát
• Nội dung khảo sát
• Phương pháp khảo sát và thang đánh giá
• Đối tượng khảo sát
• Kết quả khảo sát về sự cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp đã đề xuất trong sáng kiến
• Sự cấp thiết của các giải pháp đã đề xuất
• Tính khả thi của các giải pháp đề xuất
• Kết quả thực nghiệm đề tài
• Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm đề tài
• Mục đích thực nghiệm
• Nhiệm vụ thực nghiệm
• Đối tượng và phương pháp thực nghiệm đề tài
• Đối tượng thực nghiệm
• Phương pháp thực nghiệm
• Nội dung thực nghiệm đề tài
• Tiến hành thực nghiệm đề tài
• Công tác chuẩn bị cho việc thực nghiệm
• Thực nghiệm đề tài
• Kết quả thực nghiệm đề tài
• Phân tích kết quả thực nghiệm đề tài
• Về tinh thần học tập của học sinh
• Ý kiến của GV khi dạy học với Sketchnote - Phương pháp ghi bài sáng tạo bằng hình ảnh
• Ý kiến của HS khi học với Sketchnote - Phương pháp ghi bài sáng tạo bằng hình ảnh
• Quá trình nghiên cứu
• Ý nghĩa của đề tài
• Phạm vi, mức độ ứng dụng của đề tài
• Hướng phát triển của đề tài
• Kiến nghị và đề xuất
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU

Tóm tắt

I. Sketchnote là gì Bí quyết ghi bài Ngữ văn sáng tạo

Sketchnote, hay ghi chép bằng hình ảnh, là một phương pháp ghi chú trực quan, kết hợp giữa chữ viết tay, hình vẽ đơn giản, biểu tượng và các yếu tố đồ họa. Đây không phải là nghệ thuật mà là phương pháp hệ thống hóa kiến thức một cách logic và sáng tạo. Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, đặc biệt là với môn Ngữ văn, Sketchnote mở ra một hướng tiếp cận hoàn toàn mới, biến những trang vở dày đặc chữ thành những bản tóm tắt sinh động, dễ nhớ. Nền tảng của phương pháp này dựa trên “Thuyết mã hóa kép” của Allan Paivio, cho rằng não bộ xử lý thông tin qua hai kênh riêng biệt: từ ngữ và hình ảnh. Khi kết hợp cả hai, khả năng tăng cường trí nhớ và hiểu sâu vấn đề được cải thiện đáng kể. Thay vì chỉ ghi chép thụ động, người học phải tham gia vào quá trình học tập chủ động, lắng nghe, tổng hợp và chuyển hóa thông tin thành các icon và biểu tượng có ý nghĩa. Điều này không chỉ giúp việc tóm tắt tác phẩm văn học hay phân tích nhân vật trở nên hiệu quả hơn, mà còn là một phương pháp học văn hiệu quả giúp kích thích cả hai bán cầu não. Sáng kiến kinh nghiệm tại trường THPT Cờ Đỏ đã chỉ ra, việc áp dụng Sketchnote giúp học sinh phát triển tư duy hình ảnh, một kỹ năng quan trọng trong thế kỷ 21. Quá trình này đòi hỏi sự chắt lọc thông tin, xác định ý chính và thể hiện chúng một cách trực quan, qua đó rèn luyện kỹ năng ghi nhớ sâu và khả năng cảm thụ văn học một cách toàn diện. Phương pháp này đặc biệt hữu ích cho việc ôn thi THPT Quốc gia môn Văn, khi lượng kiến thức cần tổng hợp là rất lớn. Sketchnote không chỉ là công cụ ghi chép, mà còn là phương tiện để sáng tạo trong học tập, thể hiện dấu ấn cá nhân và biến mỗi bài học thành một trải nghiệm thú vị.

1.1. So sánh phương pháp ghi chép bằng hình ảnh và truyền thống

Phương pháp ghi chép truyền thống chủ yếu dựa vào từ ngữ, liệt kê các ý từ trên xuống dưới, thường chỉ sử dụng một hoặc hai màu mực. Cách ghi này mang tính thụ động, khiến não bộ khó phân biệt và liên kết thông tin, dẫn đến việc ghi nhớ kém hiệu quả. Ngược lại, ghi chép bằng hình ảnh (Sketchnote) là một visual note-taking kết hợp đa dạng các yếu tố: chữ viết, hình vẽ, màu sắc, bố cục sketchnote linh hoạt. Thông tin được làm nổi bật, thể hiện rõ mối quan hệ giữa các ý chính và ý phụ. Nghiên cứu chỉ ra, Sketchnote phát huy được trí tưởng tượng và khả năng sáng tạo trong học tập của người viết, biến việc học thành một quá trình chủ động, tận dụng sức mạnh của cả hai bán cầu não, trong khi cách ghi truyền thống chỉ tối ưu cho não trái.

1.2. Lợi ích vượt trội của Sketchnote trong việc học văn sáng tạo

Việc áp dụng Sketchnote mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho việc học văn sáng tạo. Thứ nhất, nó giúp tăng cường trí nhớ bởi bộ não ghi nhớ hình ảnh tốt hơn văn bản thuần túy tới 40%. Thứ hai, Sketchnote thúc đẩy sự tập trung cao độ, vì người học phải lắng nghe và xử lý thông tin liên tục để chuyển hóa thành hình ảnh. Thứ ba, nó giúp người học có cái nhìn tổng thể về bài học, dễ dàng nhận ra cấu trúc văn bản và các mối liên kết logic. Cuối cùng, phương pháp này khuyến khích sự sáng tạo và thể hiện dấu ấn cá nhân, làm cho quá trình học tập trở nên hứng thú và giảm bớt sự nhàm chán so với các trang ghi chép dài dòng.

1.3. Nền tảng khoa học Thuyết mã hóa kép và hoạt động não bộ

Sketchnote không phải là một phương pháp ngẫu hứng mà dựa trên cơ sở khoa học vững chắc về hoạt động của não bộ. Theo “Thuyết mã hóa kép”, khi thông tin được mã hóa đồng thời bằng cả từ ngữ (kênh ngôn ngữ) và hình ảnh (kênh phi ngôn ngữ), não bộ sẽ tạo ra nhiều liên kết thần kinh hơn. Điều này giúp việc truy xuất thông tin sau này trở nên dễ dàng và nhanh chóng hơn. Sketchnote kích hoạt cả chế độ từ ngữ và trực quan để nắm bắt khái niệm, giúp toàn bộ não bộ xử lý và tiếp thu thông tin một cách hiệu quả. Đây là một kỹ năng ghi nhớ sâu được xây dựng dựa trên cách hoạt động tự nhiên của trí não.

II. Vấn đề của cách ghi bài Ngữ văn truyền thống hiện nay

Phương pháp ghi chép bài Ngữ văn truyền thống, vốn phổ biến trong nhiều thế hệ, đang bộc lộ những hạn chế rõ rệt trong bối cảnh giáo dục hiện đại. Khảo sát thực tế tại trường THPT Cờ Đỏ cho thấy một thực trạng đáng lo ngại: có đến 62,92% học sinh hoàn toàn phụ thuộc vào lời giảng hoặc ghi chép trên bảng của giáo viên, và 77,53% luôn sử dụng cách ghi chép tuần tự từ trên xuống dưới. Điều này tạo ra một thói quen học tập thụ động, nơi học sinh chỉ đóng vai trò là người sao chép thông tin mà không thực sự tư duy, xử lý. Hậu quả trực tiếp là khả năng hệ thống hóa kiến thức bị suy giảm. Các tác phẩm văn học với hệ thống nhân vật, tình tiết phức tạp trở thành một mớ thông tin rời rạc, khó liên kết và ghi nhớ. Việc tóm tắt tác phẩm văn học hay phân tích nhân vật chỉ dừng lại ở mức độ thuộc lòng các ý do giáo viên cung cấp. Sự thiếu vắng các yếu tố trực quan như icon và biểu tượng hay màu sắc làm cho bài ghi trở nên đơn điệu, không kích thích được sự hứng thú và sáng tạo trong học tập. Về lâu dài, cách học này không chỉ làm giảm hiệu quả tiếp thu mà còn thất bại trong việc phát triển các năng lực tư duy bậc cao như phân tích, đánh giá, sáng tạo. Nguyên nhân sâu xa đến từ thói quen học tập lâu năm, tâm lý sợ sai khi tự ghi chép, và một phần do giáo viên chưa chú trọng hướng dẫn các phương pháp học văn hiệu quả hơn. Do đó, việc tìm kiếm một giải pháp ghi chép mới, khuyến khích học tập chủ động và phát triển tư duy là một yêu cầu cấp thiết.

2.1. Phân tích thực trạng ghi chép thụ động của học sinh THPT

Thực trạng cho thấy học sinh THPT đang ghi chép một cách máy móc. Kết quả khảo sát tại trường THPT Cờ Đỏ chỉ ra rằng 80,90% học sinh có thói quen ghi lại tất cả những gì giáo viên ghi trên bảng hoặc giảng bài. Điều này biến vở ghi thành một bản sao của bài giảng thay vì một công cụ tư duy. Cách tiếp cận này không đòi hỏi sự chọn lọc hay tổng hợp thông tin, dẫn đến tình trạng "ghi nhưng không nhớ". Sự phụ thuộc quá mức vào giáo viên làm thui chột khả năng tự học và khám phá kiến thức, một kỹ năng nền tảng cho việc học tập chủ động.

2.2. Hạn chế trong việc hệ thống hóa kiến thức và ghi nhớ sâu

Cách ghi chép tuần tự bằng chữ viết thuần túy gây khó khăn lớn trong việc hệ thống hóa kiến thức. Các mối liên hệ giữa các luận điểm, nhân vật, sự kiện không được thể hiện rõ ràng. Khi ôn tập, học sinh phải đọc lại toàn bộ văn bản dài dòng, tốn thời gian nhưng hiệu quả thấp. Việc thiếu các điểm nhấn thị giác làm cho kỹ năng ghi nhớ sâu không được rèn luyện. Thông tin chỉ được lưu trữ ở trí nhớ ngắn hạn và nhanh chóng bị lãng quên, đặc biệt khi cần ôn tập cho các kỳ thi quan trọng như kỳ thi ôn thi THPT Quốc gia môn Văn.

2.3. Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến việc học văn kém hiệu quả

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến thực trạng trên. Về phía học sinh, thói quen được hình thành từ các cấp học dưới và tâm lý e ngại thử nghiệm phương pháp mới là rào cản lớn. Nhiều em cho rằng việc vẽ vời mất thời gian hoặc tự ti vì không có năng khiếu hội họa. Về phía giáo viên, một số vẫn duy trì phương pháp giảng dạy truyền thống, chưa thực sự chú trọng vào việc hướng dẫn kỹ năng ghi chép hiệu quả. Sự thiếu vắng các hoạt động rèn luyện tư duy hình ảnh và học văn sáng tạo trong chương trình học cũng là một yếu tố quan trọng góp phần duy trì lối mòn ghi chép thụ động.

III. Hướng dẫn 5 bước tạo Sketchnote Ngữ văn cho người mới

Bắt đầu với Sketchnote không đòi hỏi năng khiếu hội họa, mà cần một quy trình rõ ràng. Đây là phương pháp học văn hiệu quả mà bất kỳ ai cũng có thể áp dụng để biến việc ghi chép trở nên sinh động. Quá trình tạo một bản ghi chép bằng hình ảnh có thể được chia thành năm bước cơ bản, giúp người mới bắt đầu dễ dàng tiếp cận. Bước đầu tiên và quan trọng nhất là xác định từ khóa và nội dung trọng tâm. Thay vì ghi lại mọi thứ, cần chắt lọc những ý chính, những danh từ, động từ, tính từ cốt lõi. Bước hai là lựa chọn bố cục sketchnote phù hợp, như bố cục tuyến tính (linear) cho các quy trình, xuyên tâm (radial) cho các ý tưởng tỏa ra từ một chủ đề trung tâm, hoặc con đường (path) để kể một câu chuyện. Bước ba là sáng tạo tiêu đề, sử dụng typography trong ghi chép để làm nổi bật chủ đề chính. Bước bốn, và cũng là cốt lõi của Sketchnote, là diễn đạt thông tin bằng icon và biểu tượng. Nguyên tắc là "Ideas, Not Art" – ý tưởng quan trọng hơn nghệ thuật, chỉ cần những hình vẽ đơn giản từ 5 hình khối cơ bản (vuông, tròn, tam giác, đường thẳng, dấu chấm) là đủ để truyền tải thông tin. Cuối cùng, bước năm là sử dụng màu sắc một cách có chủ đích. Màu sắc không chỉ để trang trí mà còn là công cụ mạnh mẽ để phân nhóm thông tin, tạo điểm nhấn và tăng cường trí nhớ. Việc tuân thủ quy trình này giúp việc học văn sáng tạo trở nên có hệ thống, không chỉ giúp ghi nhớ tốt hơn mà còn rèn luyện khả năng hệ thống hóa kiến thức một cách trực quan.

3.1. Bước 1 2 Xác định từ khóa và lựa chọn bố cục sketchnote

Trước khi vẽ, cần trả lời các câu hỏi: Ai/Cái gì? Khi nào? Ở đâu? Tại sao? để xác định từ khóa. Chỉ khoảng 20% từ ngữ trong bài học chứa đựng toàn bộ thông tin cần nhớ. Sau khi có từ khóa, việc lựa chọn bố cục sketchnote là cực kỳ quan trọng. Bố cục tuyến tính phù hợp để ghi chép bài giảng theo trình tự. Bố cục xuyên tâm rất lý tưởng để phân tích nhân vật hoặc một khái niệm trung tâm. Bố cục con đường lại hoàn hảo cho việc tóm tắt tác phẩm văn học có diễn biến theo thời gian. Việc chọn đúng bố cục giúp thông tin được sắp xếp logic và dễ theo dõi.

3.2. Bước 3 4 Sáng tạo tiêu đề và diễn đạt bằng icon biểu tượng

Tiêu đề là điểm nhấn đầu tiên của bản Sketchnote. Sử dụng các kiểu chữ viết tay sáng tạo (typography trong ghi chép) và đóng khung để làm tiêu đề chính nổi bật. Đối với nội dung, hãy chuyển hóa từ ngữ thành hình ảnh. Ví dụ, ý tưởng có thể được vẽ bằng một bóng đèn, một trái tim đại diện cho tình yêu, một cái cây tượng trưng cho sự phát triển. Việc xây dựng một thư viện icon và biểu tượng cá nhân sẽ giúp tăng tốc độ ghi chép. Ghi nhớ rằng, mục tiêu là sự rõ ràng, không phải sự hoàn hảo về mặt thẩm mỹ.

3.3. Bước 5 Sử dụng màu sắc để tăng cường trí nhớ và làm nổi bật

Màu sắc trong Sketchnote có vai trò chiến lược. Không nên lạm dụng quá nhiều màu gây rối mắt. Một quy tắc hiệu quả là sử dụng bộ ba màu: màu đen cho chữ viết chính và hình vẽ, màu xám cho bóng đổ hoặc thông tin phụ, và một màu nổi bật (vàng, cam, xanh) để nhấn mạnh các từ khóa, tiêu đề hoặc các liên kết quan trọng. Việc sử dụng màu sắc nhất quán giúp não bộ phân loại và hệ thống hóa kiến thức hiệu quả hơn, từ đó tăng cường trí nhớ và khả năng gợi lại thông tin khi cần.

IV. Cách Sketchnote phát triển tư duy theo thang đo Bloom

Sketchnote không chỉ là một công cụ ghi chép, mà còn là một quy trình rèn luyện và phát triển tư duy toàn diện theo sáu cấp độ của thang đo Bloom. Đây là một phương pháp học văn hiệu quả giúp nâng cao năng lực nhận thức từ mức cơ bản đến phức tạp. Ở cấp độ thấp nhất, Ghi nhớ (Remember), quá trình chuyển đổi thông tin thành hình ảnh và xử lý lặp lại (xác định từ khóa, vẽ, hoàn thiện) giúp thông tin được khắc sâu, tạo ra kỹ năng ghi nhớ sâu. Tiếp theo, ở cấp độ Hiểu (Understand), người học không thể vẽ nếu không thực sự hiểu vấn đề. Việc lựa chọn hình ảnh ẩn dụ và sắp xếp bố cục đòi hỏi phải nắm bắt được bản chất và mối quan hệ giữa các ý. Khi lên đến cấp độ Vận dụng (Application), tư duy hình ảnh được phát huy để áp dụng kiến thức vào các tình huống mới, chẳng hạn như dùng Sketchnote để lập dàn ý cho một bài văn nghị luận. Ở cấp độ Phân tích (Analysis), quá trình tạo Sketchnote buộc người học phải chia nhỏ thông tin, xác định cấu trúc văn bản và mối tương quan giữa các thành phần. Cấp độ Đánh giá (Evaluation) được thể hiện khi người học phải đưa ra quyết định về việc thông tin nào là quan trọng nhất để làm nổi bật, thể hiện quan điểm cá nhân thông qua cách trình bày. Cuối cùng, cấp độ cao nhất – Sáng tạo (Creative) – là bản chất của Sketchnote. Mỗi bản ghi chép là một sản phẩm độc nhất, thể hiện phong cách cá nhân và cách tiếp cận vấn đề riêng, thúc đẩy sáng tạo trong học tập.

4.1. Cấp độ Ghi nhớ và Hiểu Nắm bắt kiến thức nền tảng

Khi thực hiện Sketchnote, học sinh phải chủ động xử lý thông tin ít nhất ba lần: lần một khi xác định từ khóa, lần hai khi tư duy chuyển thể thành hình ảnh, và lần ba khi hoàn thiện bản vẽ. Quá trình lặp lại chủ động này giúp tăng cường trí nhớ một cách tự nhiên. Để vẽ được, học sinh buộc phải hiểu rõ nội dung, diễn giải thông tin bằng ngôn ngữ hình ảnh của riêng mình. Đây chính là bước chuyển từ học vẹt sang học hiểu, nền tảng cho việc cảm thụ văn học sâu sắc.

4.2. Cấp độ Vận dụng và Phân tích Liên kết các ý tưởng

Sketchnote là công cụ tuyệt vời để rèn luyện khả năng vận dụng và phân tích. Ví dụ, khi phân tích nhân vật, học sinh có thể vẽ một sơ đồ xuyên tâm thể hiện các đặc điểm tính cách, mối quan hệ, và diễn biến tâm lý của nhân vật đó. Việc sử dụng các đường nối, mũi tên giúp làm rõ mối liên kết giữa các sự kiện trong cốt truyện. Quá trình này giúp học sinh nhìn thấy "bức tranh lớn" và hiểu rõ cách các chi tiết nhỏ góp phần tạo nên một cấu trúc văn bản tổng thể.

4.3. Cấp độ Đánh giá và Sáng tạo Thể hiện dấu ấn cá nhân

Sketchnote khuyến khích sự tự do và không có một quy tắc rập khuôn nào. Học sinh được quyền quyết định bố cục, biểu tượng, màu sắc để thể hiện thông tin. Quá trình này rèn luyện tư duy phản biện và khả năng đánh giá, lựa chọn thông tin. Hơn nữa, mỗi bản ghi chép bằng hình ảnh là một sản phẩm sáng tạo độc đáo, phản ánh quá trình tư duy và phong cách cá nhân của người tạo ra nó. Đây chính là đỉnh cao của việc học tập chủ động, biến người học thành người kiến tạo tri thức.

V. Kết quả ứng dụng Sketchnote trong dạy học môn Ngữ văn

Hiệu quả của Sketchnote không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà đã được chứng minh qua thực tiễn. Một nghiên cứu thực nghiệm cụ thể đã được tiến hành tại Trường THPT Cờ Đỏ (Nghệ An) trên các lớp 10, cho thấy những kết quả tích cực và rõ rệt. Mục đích của nghiên cứu là kiểm tra tính khả thi và hiệu quả của phương pháp học văn hiệu quả này trong việc phát triển tư duy cho học sinh. Các lớp thực nghiệm được hướng dẫn và áp dụng Sketchnote trong các hoạt động học tập, từ chuẩn bị bài mới ở nhà đến làm việc nhóm trên lớp. Kết quả cho thấy sự thay đổi đáng kể về tinh thần học tập. Học sinh ở các lớp thực nghiệm thể hiện sự hứng thú, tích cực và chủ động hơn hẳn so với các lớp đối chứng vẫn duy trì phương pháp ghi chép truyền thống. Việc học tập chủ động được thúc đẩy mạnh mẽ khi học sinh phải tự mình nghiên cứu, xử lý thông tin để tạo ra sản phẩm Sketchnote của riêng mình. Ý kiến thu thập từ cả giáo viên và học sinh đều rất tích cực. Giáo viên nhận thấy Sketchnote giúp học sinh hiểu bài sâu hơn, trong khi học sinh cảm thấy môn Văn trở nên thú vị và bớt "khô khan". Các số liệu thống kê điểm kiểm tra sau thực nghiệm cũng cho thấy sự vượt trội của các lớp áp dụng Sketchnote, đặc biệt ở các câu hỏi yêu cầu vận dụng và sáng tạo. Những kết quả này khẳng định Sketchnote là một giải pháp khả thi, góp phần đáp ứng yêu cầu đổi mới của Chương trình Giáo dục Phổ thông 2018.

5.1. Nghiên cứu thực nghiệm tại trường THPT Cờ Đỏ Nghệ An

Nghiên cứu được tiến hành trên 4 lớp 10, trong đó có 2 lớp thực nghiệm (10B, 10D) và 2 lớp đối chứng (10C, 10E). Các lớp thực nghiệm được tham gia workshop, thành lập CLB Sketchnote Văn học và ứng dụng phương pháp này vào các bài học cụ thể như "Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới". Các hoạt động được tổ chức đa dạng, từ cá nhân ghi chép bằng hình ảnh đến làm việc nhóm và thuyết trình sản phẩm. Quá trình được đánh giá thông qua quan sát, phiếu khảo sát và các bài kiểm tra năng lực.

5.2. Phân tích kết quả Cải thiện tinh thần học tập chủ động

Kết quả thực nghiệm cho thấy sự khác biệt rõ rệt. Về mặt định tính, học sinh ở lớp thực nghiệm tự tin hơn, tích cực trao đổi và không còn tâm lý sợ môn Văn. Các em chủ động chiếm lĩnh kiến thức thay vì chờ đợi giáo viên cung cấp. Về mặt định lượng, bảng thống kê điểm bài kiểm tra cho thấy tỉ lệ điểm khá, giỏi ở các lớp thực nghiệm cao hơn đáng kể so với các lớp đối chứng. Điều này chứng tỏ Sketchnote không chỉ tạo hứng thú mà còn trực tiếp nâng cao hiệu quả học tập và hệ thống hóa kiến thức.

5.3. Ý kiến từ giáo viên và học sinh về phương pháp học mới

Phản hồi thu được rất khả quan. Học sinh chia sẻ rằng Sketchnote giúp việc ôn thi THPT Quốc gia môn Văn trở nên dễ dàng hơn, các tác phẩm không còn là những trang sách nhàm chán mà là những sơ đồ tư duy đầy màu sắc. Một học sinh cho biết: "Xem một lần là nhớ luôn". Về phía giáo viên, họ nhận định rằng đây là một công cụ dạy học hiệu quả, giúp tiết học sinh động và khuyến khích được sự sáng tạo trong học tập của học sinh, đặc biệt phù hợp với mục tiêu phát triển năng lực của chương trình giáo dục mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Đề tài: SKETCHNOTE - PHƯƠNG PHÁP GHI BÀI SÁNG TẠO BẰNG CHỮ VIẾT KẾT HỢP VỚI HÌNH ẢNH TRONG NGỮ VĂN GÓP PHẦN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH LỚP 10 TRƯỜNG THPT CỜ ĐỎ LĨNH VỰC: NGỮ VĂN SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGHỆ AN TRƯỜNG THPT CỜ ĐỎ _____________________________________ SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Đề tài: SKETCHNOTE - PHƯƠNG PHÁP GHI BÀI SÁNG TẠO BẰNG CHỮ VIẾT KẾT HỢP VỚI HÌNH ẢNH TRONG NGỮ VĂN GÓP PHẦN PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY CHO HỌC SINH LỚP 10 TRƯỜNG THPT CỜ ĐỎ LĨNH VỰC: NGỮ VĂN Tác giả: Trần Thị Hương Hồ Vĩnh Dương Chu Song Hào Tổ bộ môn: Ngữ văn Thời gian thực hiện: Năm học 2023 - 2024 Số điện thoại: [phone] Nghĩa Đàn, tháng 05 năm 2024 MỤC LỤC PHẦN I. Lí do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu. Những đóng góp mới của đề tài.

Về thực tiễn. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Kế hoạch nghiên cứu.

Bí mật hoạt động của não bộ. Năng lực tư duy. Khái niệm năng lực tư duy. Sketchnote - Phương pháp ghi bài sáng tạo bằng chữ viết kết hợp với hình ảnh.

Đặc điểm của phương pháp ghi chép Sketchnote. Sử dụng Sketchnote để phát triển năng lực tư duy như thế nào?. Cơ sở thực tiễn. Thực trạng ghi bài môn Ngữ văn ở trường trung học phổ thông Cờ Đỏ, huyện Nghĩa Đàn, tỉnh Nghệ An.

Thực trạng phát triển năng lực tư duy thông qua rèn luyện kĩ năng ghi chép bài môn Ngữ văn cho học sinh ở trường trung học phổ thông Cờ Đỏ. Phân tích thực trạng dựa trên thực tế khảo sát. Nguyên nhân dẫn đến thực trạng. Đề xuất biện pháp.

SKETCHNOTE - Phương pháp ghi bài sáng tạo bằng chữ viết kết hợp với hình ảnh trong Ngữ văn góp phần phát triển năng lực tư duy cho học sinh lớp 10 trường trung học phổ thông Cờ Đỏ. Trang bị kiến thức và hướng dẫn học sinh thực hành Sketchnote để ghi chép bài học. Các bước thực hiện một bản Sketchnote. Tìm kiếm tài liệu chứa thông tin.

Xác định từ khóa/nội dung trọng tâm. Lựa chọn bố cục trình bày (Layout). Diễn đạt thông tin bằng hình ảnh. Rèn kĩ năng ghi chép bằng Sketchnote.

Tổ chức Câu lạc bộ Sketchnote Văn học (Organize a Literary Sketchnote Club). Thực hành Sketchnote lại bài học ở nhà. Ứng dụng Sketchnote trong dạy học môn Ngữ văn góp phần phát triển năng lực tư duy cho học sinh lớp 10 trường trung học phổ thông Cờ Đỏ. Sketchnote bài mới ở nhà.

Ứng dụng Sketchnote trong dạy học bài Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới. Công tác chuẩn bị. Tiến hành hoạt động tổ chức các tiết học thực nghiệm. Khảo sát sự cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp đã đề xuất trong sáng kiến.

Mục đích khảo sát. Nội dung và phương pháp khảo sát. Nội dung khảo sát. Phương pháp khảo sát và thang đánh giá.

Đối tượng khảo sát. Kết quả khảo sát về sự cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp đã đề xuất trong sáng kiến. Sự cấp thiết của các giải pháp đã đề xuất. Tính khả thi của các giải pháp đề xuất.

Kết quả thực nghiệm đề tài. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm đề tài. Mục đích thực nghiệm. Nhiệm vụ thực nghiệm.

Đối tượng và phương pháp thực nghiệm đề tài. Đối tượng thực nghiệm. Phương pháp thực nghiệm. Nội dung thực nghiệm đề tài.

Tiến hành thực nghiệm đề tài. Công tác chuẩn bị cho việc thực nghiệm. Thực nghiệm đề tài. Kết quả thực nghiệm đề tài.

Phân tích kết quả thực nghiệm đề tài. Về tinh thần học tập của học sinh. Ý kiến của GV khi dạy học với Sketchnote - Phương pháp ghi bài sáng tạo bằng hình ảnh. Ý kiến của HS khi học với Sketchnote - Phương pháp ghi bài sáng tạo bằng hình ảnh.

Quá trình nghiên cứu. Ý nghĩa của đề tài. Phạm vi, mức độ ứng dụng của đề tài. Hướng phát triển của đề tài.

Kiến nghị và đề xuất. 47 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 49 PHỤ LỤC DANH MỤC VIẾT TẮT TT Nội dung viết tắt Chữ viết tắt 1 Câu lạc bộ CLB 2 Đối chứng ĐC 3 Giáo dục phổ thông GDPT 4 Giáo viên GV 5 Học sinh HS 6 Học kì HK 7 Số lượng SL 8 Phương pháp dạy học PPDH 9 Phiếu học tập PHT 9 Trung học phổ thông THPT 10 Tỉ lệ phần trăm Tỉ lệ % 11 Thực nghiệm TN DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU Bảng Bảng 1. Tổng hợp các đối tượng khảo sát.

Đánh giá sự cấp thiết của các giải pháp đề xuất. Đánh giá tính khả thi của các giải pháp đề xuất. Các lớp thực nghiệm, đối chứng tại Trường THPT Cờ Đỏ. Bảng thống kê điểm bài kiểm tra của các lớp thực nghiệm.

Bảng thống kê điểm bài kiểm tra của các lớp đối chứng. Phân bố tỉ lệ % của phương án thực nghiệm và đối chứng. 43 Bài Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới. Phân bố tỉ lệ % của phương án thực nghiệm và đối chứng bài Huyện đường .Khảo sát khả năng tư duy trong học tập của HS lớp thực nghiệm.

Lí do chọn đề tài Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục phổ thông và thông tư 32/2018/TT-BGĐT về ban hành chương trình giáo dục phổ thông mới, nhấn mạnh: “…Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học…”. Thực tế cho thấy năng lực tư duy là một trong những yếu tố quyết định thành công trong thời đại công nghệ 4. Theo đó, các môn Khoa học xã hội nói chung và môn Ngữ văn nói riêng cần coi trọng hình thành và phát triển năng lực tư duy cho học sinh thông qua môn học. Trước hết là thông qua việc rèn luyện kỹ năng ghi chép, tự học, tự nghiên cứu tài liệu cho học sinh.

Có một thực trạng đáng nói là lâu nay theo phương pháp dạy học truyền thống, giáo viên vẫn nặng về thuyết giảng, thậm chí còn đọc cho học sinh chép. Bởi vậy, rất nhiều học sinh không mấy hứng thú trong quá trình học bởi phải ghi dài, ghi nhiều, ghi theo ý của giáo viên. Việc ghi bài như thế không phát huy được năng lực và phẩm chất cho học sinh. Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 có bốn kĩ năng quan trọng cần hình thành và phát triển cho học sinh đó là: đọc, viết, nói, nghe.

Trong bốn kĩ năng ấy, kĩ năng viết là một trong kĩ năng rất quan trọng. Kĩ năng ghi chép bài như thế nào cho khoa học, hiệu quả - dễ đọc, dễ nhớ, phát huy được hết năng lực và phẩm chất cho học sinh là điều làm giáo viên hết sức trăn trở. Trải qua quá trình dạy học, không ngừng trăn trở, tìm tòi, nghiên cứu tài liệu dạy học hiện đại, chúng tôi nhận thấy một trong những phương pháp ghi bài hiệu quả nhất hiện nay là Sketchnote. Sử dụng phương pháp này mang đến rất nhiều giá trị, cụ thể như sau: Kích thích sự sáng tạo: Sketchnote là một phương pháp sáng tạo cho việc ghi chú và tổ chức thông tin bằng cách kết hợp chữ viết với hình ảnh.

Việc áp dụng phương pháp này vào môn Ngữ văn sẽ giúp học sinh phát triển khả năng sáng tạo và thể hiện ý tưởng của học sinh một cách trực quan và sinh động. Hỗ trợ học sinh hình dung: Thông qua việc vẽ hình ảnh minh họa, Sketchnote giúp học sinh dễ dàng hình dung và hiểu sâu hơn về các nhân vật và sự kiện trong tác phẩm. Hình ảnh có thể giúp học sinh liên kết các khái niệm và diễn biến trong tác phẩm một cách trực quan và sinh động. Tăng tính tương tác: Phương pháp này tạo ra một môi trường học tập tương tác, khuyến khích học sinh thảo luận và chia sẻ ý tưởng của mình.

Học sinh có thể trao đổi và học hỏi lẫn nhau thông qua việc xem xét và bình luận về các Sketchnote của mình và của bạn bè. Phát triển năng lực tư duy: Không chỉ đơn giản là ghi lại thông tin, bởi việc Sketchnote bài học kích thích trí não theo nhiều cách hơn so với những bản ghi chép dài dòng cũ. Khi hai hệ thống bán cầu não cùng hoạt động sẽ tạo ra một thư 1 viện kết hợp cả từ ngữ và hình ảnh với sự tham chiếu chéo giữa chúng. Sketchnote kích hoạt chế độ từ ngữ và trực quan để nắm bắt khái niệm.

Toàn bộ não xử lý và tiếp thu thông tin một cách dễ dàng thông qua việc nghe, nhìn, suy nghĩ, tổng hợp và nắm bắt ý tưởng. Sketchnote bài học thường xuyên không chỉ rèn kĩ năng ghi chép mà còn phát triển năng lực tư duy theo 6 mức độ của thang đo Bloom như ghi nhớ, hiểu, áp dụng, phân tích, đánh giá và sáng tạo. Tăng cường kĩ năng ghi chú: Sketchnote không chỉ là một phương pháp học tập mà còn là một cách tiếp cận hiệu quả để ghi chú. Học sinh có thể sử dụng kỹ thuật này không chỉ trong việc học Ngữ văn mà còn trong các môn học khác, giúp cải thiện kỹ năng ghi chú và tóm tắt.

Hấp dẫn và thú vị: Việc sử dụng hình ảnh trong việc học tập thường làm cho quá trình học trở nên thú vị hơn đối với học sinh. Sketchnote không chỉ giúp học sinh hiểu bài một cách sâu sắc hơn mà còn tạo ra sự hứng thú và động lực để tiếp tục khám phá và sáng tạo. Kĩ năng truyền đạt: Việc học cách tạo Sketchnote cũng giúp học sinh phát triển kỹ năng truyền đạt thông tin một cách hiệu quả. Kỹ năng này không chỉ hữu ích trong môn Ngữ văn mà còn trong nhiều môn học và cuộc sống sau này Phù hợp với học sinh lớp 10: Học sinh ở độ tuổi lớp 10 thường có sự sáng tạo và tò mò cao, và học sinh thường muốn thử nghiệm các phương pháp học tập mới.

Sketchnote là một cách phù hợp để kích thích sự sáng tạo và khám phá của học sinh. Tóm lại, chọn đề tài này không chỉ giúp học sinh phát triển năng lực tư duy mà còn tạo ra một môi trường học tập thú vị và sáng tạo, giúp học sinh hiểu sâu hơn về nội dung trong môn Ngữ văn. Với định hướng phát triển năng lực, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, lấy học sinh làm trung tâm và những hiểu biết nhất định của mình về đổi mới Chương trình giáo dục Phổ thông 2018.