ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Lý do chọn đề tài Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được ban hành là một trong những bước đi quan trọng của quá trình thực hiện nhiệm vụ đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục. Chương trình được xây dựng theo mô hình phát triển năng lực, thông qua những kiến thức cơ bản, thiết thực, hiện đại và các phương pháp tích cực hóa hoạt động của người học, giúp HS hình thành những năng lực và phẩm chất cốt lõi, làm chủ kiến thức phổ thông, biết vận dụng hiệu quả kiến thức, kĩ năng đã học vào đời sống, có được cuộc sống có ý nghĩa và đóng góp tích cực vào sự phát triển của đất nước và nhân loại. Để đạt được những mục tiêu đó, đòi hỏi học sinh phải có những năng lực tư duy cần thiết, trong đó tư duy phản biện (TDPB) là một trong những năng lực tư duy quan trọng góp phần hình thành phẩm chất năng lực trên.
TDPB là một quá trình tư duy biện chứng, trong đó người học phân tích, đánh giá một thông tin, vấn đề theo các khía cạnh khác nhau dưới ánh sáng của các minh chứng thu thập được nhằm làm sáng tỏ và khẳng định tính chính xác của thông tin, vấn đề đó. TDPB giúp học sinh có thể chủ động đặt ra câu hỏi, tự tìm các thông tin liên quan để giải đáp vấn đề bản thân vướng mắc, chứ không ngồi chờ lời giải đáp ở người khác. Từ đó, các em sẽ mạnh dạn, vượt qua tính rụt rè, e ngại, tự ti để tôi luyện sự mạnh dạn, tự tin trình bày và bảo vệ quan điểm của mình. Có thể nhận thấy, TDPB là thành tố quan trọng nhằm đạt được yêu cầu cần đạt về phẩm chất và năng lực mà Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đang đặt ra.
Những yêu cầu về việc HS biết phân tích, đánh giá, ủng hộ, phê phán, tranh luận về một vấn đề nảy sinh trong cuộc sống là những đặc trưng cơ bản của năng lực TDPB. Xuất phát từ mục tiêu, nội dung, yêu cầu cần đạt của Chương trình giáo dục cấp THPT, bên cạnh việc hình thành những phẩm chất, năng lực cốt lõi và đặc thù thì việc phát triển năng lực TDPB cho HS THPT là vô cùng cần thiết. Tuy nhiên việc phát triển tư duy phản biện cho học sinh vẫn chưa được nhiều trường chú ý và coi trọng, đặc biệt là ở các trường miền núi, các em học sinh chủ yếu là con em dân tộc thiểu số, kỹ năng phân tích giải quyết vấn đề chưa tốt, khả năng phản biện còn nhiều hạn chế. việc tiếp nhận kiến thức còn thụ động, vẫn tồn tại tâm lý “thầy cô luôn đúng”, khiến năng lực tư duy phản biện chưa hình thành một cách tự giác, do đó kết học tập chưa cao.
Qua thực tế giảng dạy cho thấy, việc phát huy khả năng phản biện của HS trong dạy học nói chung và bộ môn Sinh học nói riêng đặc biệt phần chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật - Sinh học 11có thể tổ chức các hoạt động tranh luận, thể hiện các quan điểm cá nhân là một trong những cách góp phần xây dựng những giờ học mang tính dân chủ và nền giáo dục dân chủ, tiến bộ; đồng thời cũng góp phần quan trọng vào việc xây dựng trường học thân thiện, HS tích cực, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Sinh học nói riêng và giáo dục miền núi nói chung. Với mong muốn phát triển năng lực tư duy phản biện, nâng cao chất 1 lượng dạy học môn Sinh học, giúp học sinh có hứng thú học tập với bộ môn, chúng tôi chọn đề tài “Rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh dân tộc thiểu số trong dạy học Sinh học 11 phần chuyển hóa vật chất và năng lượng ở động vật”. Mục đích của đề tài Đề tài nhằm mục đích cung cấp một số cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn trong giảng dạy môn Sinh học nhằm phát triển tư duy phản biện từ đó đề xuất các giải pháp, cách thức tổ chức hoạt động giáo dục nhằm góp phần phát triển phẩm chất và năng lực cho HS vùng cao. Tính mới và kết quả đạt được của đề tài Do đặc điểm HS Trường THPT Kỳ Sơn đa phần là con em dân tộc thiểu số ở vùng sâu, vùng xa ít có điều kiện tiếp xúc với bên ngoài, môi trường sống còn nhiều khó khăn, thiếu thốn, nên kỹ năng phân tích giải quyết vấn đề chưa tốt, tiếp nhận kiến thức còn thụ động, ngại đưa ra các câu hỏi, quan điểm của bản thân, việc tự học chưa cao, khả năng phản biện còn nhiều hạn chế.
Điểm mới ở đây là bản thân chúng tôi áp dụng sáng tạo phù hợp với đặc điểm tình hình địa phương miền núi các giải pháp nhằm phát triển năng lực tư duy phản biện để tổ chức các hoạt động giáo dục trong bộ môn Sinh học 11. Đề tài đã góp phần khắc phục tình trạng học sinh thụ động trong việc chiếm lĩnh kiến thức mới, ngại đưa ra các câu hỏi và quan điểm trái chiều đối với GV và các bạn trong lớp, thiếu kĩ năng tự tìm các thông tin liên quan để giải đáp vấn đề bản thân vướng mắc, trông chờ ỷ lại người khác, nhút, nhát, thiếu tự tin, dấn đến lười học, học tập không có mục đích. Thay vào đó học sinh có ý thức và phương pháp tự giác trong học tập, tham gia tích cực, chủ động, thể hiện quan điểm bản thân trong các hoạt động giáo dục, đáp ứng được quan điểm, yêu cầu phát triển năng lực theo chương trình GDPT 2018 của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu - Nghiên cứu ở bộ môn Sinh học lớp 11 cấp trung học phổ thông.
- Tư duy phản biện cho học sinh dân tộc thiểu số. - Thực nghiệm tại Trường THPT Kỳ Sơn - Huyện Kỳ Sơn. - Thời gian thực hiện: năm học 2023 - 2024. 2 PHẦN II: NỘI DUNG 1.
Khái niệm về tư duy phản biện Tư duy phản biện: John Dewey (1933, tr.9) trong tác phẩm “How We Think” cho rằng, cần xem TDPB như là một mục đích giáo dục và người học cần trang bị về kĩ năng này, ông định nghĩa TDPB là: “Sự suy xét chủ động, liên tục, cẩn trọng về một niềm tin, một giả định khoa học có xét đến những lí lẽ bảo vệ nó và những kết luận xa hơn được nhắn đến”. Với định nghĩa này, ông muốn nhấn mạnh đến tính chủ động của TDPB; khi một người học TDPB, họ sẽ tự đặt ra câu hỏi, tự đi tìm các thông tin liên quan hơn là học hỏi thụ động từ người khác. Theo Richard và Linda (2012, tr.11), “TDPB là một loại tư duy - về mọi chủ đề, nội dung hay lĩnh vực - sẽ tự cải thiện chính mình thông qua sự phân tích và đánh giá có kỉ luật. Sự phân tích đòi hỏi kiến thức về các yếu tố của tư tưởng; sự đánh giá đòi hỏi kiến thức về các chuẩn của tư tưởng”.
Michael Michalko (2006, tr.185) thì cho rằng, “TDPB là khả năng, hành động để thấu hiểu và đánh giá được những dữ liệu thu thập được thông qua quan sát, giao tiếp, truyền thông và tranh luận”. TDPB là một quá trình tư duy biện chứng được hình thành và phát triển qua quá trình rèn luyện trí tuệ về các khả năng: phân tích thực tiễn, tổng quan và hệ thống tổ chức các ý tưởng, nhận thức và cân nhắc thận trọng một sự kiện, một hiện tượng; lập luận kết hợp với chứng minh đầy đủ để có sức thuyết phục cao, để đánh giá các suy nghĩ, đưa ra phán đoán, rút ra kết luận, tự đánh giá và tự điều chỉnh nhằm vươn tới sự hoàn thiện mình (Đặng Thị Dạ Thủy và Nguyễn Thị Diệu Phương, 2020, tr. Có thể thấy, các tác giả đều cho rằng, TDPB cần được xem như là kĩ năng quan trọng trong học tập mà người học cần được rèn luyện trong quá trình học tập ở trường phổ thông. Như vậy, dù có nhiều định nghĩa khác nhau về TDPB, nhưng có thể rút ra một số điểm chung như: TDPB là một quá trình tư duy biện chứng, trong đó người học phân tích, đánh giá một thông tin, vấn đề theo các khía cạnh khác nhau dưới ánh sáng của các minh chứng thu thập được nhằm làm sáng tỏ và khẳng định tính chính xác của thông tin, vấn đề đó.
Kĩ năng tư duy phản biện: Theo Phan Thị Thanh Hội và Lê Thanh Oai (2020, tr.1020), “Kĩ năng TDPB là một chuỗi các hoạt động được cá nhân thực hiện thuần thục nhằm phân tích thông tin, đưa ra lập luận nhằm chứng minh một vấn đề, ý kiến, quan điểm, qua đó thuyết phục người nghe nhìn nhận vấn đề theo một khía cạnh khác”. 3 Tiếp thu những nội hàm của khái niệm này, chúng tôi đưa ra định nghĩa như sau: Kĩ năng TDPB là một chuỗi các hoạt động được cá nhân thực hiện thuần thục nhằm phân tích thông tin, thu thập minh chứng, đưa ra lập luận nhằm chứng minh hoặc bác bỏ một vấn đề, ý kiến, quan điểm. Cấu trúc kĩ năng tư duy phản biện: Theo Facione (2015, tr.9), TDPB có liên quan đến nhiều kĩ năng cốt lõi như: - Kĩ năng diễn giải: Biết phân loại, làm rõ ý nghĩa của các tình huống, chủ đề hay dữ kiện nào đó; - Kĩ năng phân tích: Có khả năng kiểm tra tính chính xác của các ý tưởng; xác định được nguyên nhân và mục tiêu; - Kĩ năng suy luận, phán đoán: Phỏng đoán, tìm kiếm chứng cứ; đề xuất một kết luận hợp lí, có sức thuyết phục hoặc đưa ra một lựa chọn thay thế cho kết quả bị bác bỏ; - Kĩ năng đánh giá: Biết đánh giá độ tin cậy của tuyên bố và đánh giá chất lượng của các luận cứ; - Kĩ năng giải thích: Chứng minh kết quả, biện luận về quy trình, tranh luận về các kết quả đã trình bày; - Kĩ năng tự điều chỉnh: Tự đánh giá bản thân và sửa lại cho đúng. Tầm quan trọng của tư duy phản biện đối với học sinh a.
Phát triển khả năng đưa ra quyết định TDPB giúp HS có được những quyết định phù hợp với thực tế đánh giá mọi vấn đề trên nhiều phương diện khác nhau. Vì thế, niềm tin được hình thành dựa trên những bằng chứng thuyết phục giúp cho HS quyết định việc các em nên làm. Mặt khác, vì niềm tin được hình thành dựa trên việc đánh giá vấn đề dưới nhiều góc độ khác nhau nên nó vững chắc và kiên định hơn.