ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Lí do chọn đề tài Đổi mới để nâng cao chất lượng giáo dục luôn là điều cần thiết và được cả xã hội quan tâm, là nhiệm vụ quan trọng của ngành giáo dục nhằm phát huy tối đa tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh. Trong định hướng phát triển chương trình sau 2015, môn Ngữ văn được coi là môn học công cụ, theo đó, năng lực giao tiếp tiếng Việt và năng lực thưởng thức văn học, cảm thụ thẩm mỹ là các năng lực mang tính đặc thù của môn học; ngoài ra, năng lực giao tiếp, năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực hợp tác, năng lực tự quản bản thân (là các năng lực chung) cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xác định các nội dung dạy học của môn học. Năng lực sáng tạo được hiểu là sự thể hiện khả năng của học sinh trong việc suy nghĩ và tìm tòi, phát hiện những ý tưởng mới nảy sinh trong học tập và cuộc sống, từ đó đề xuất được các giải pháp mới một cách thiết thực, hiệu quả để thực hiện ý tưởng.
Trong việc đề xuất và thực hiện ý tưởng, học sinh bộc lộ óc tò mò, niềm say mê tìm hiểu khám phá. Việc hình thành và phát triển năng lực sáng tạo cũng là một mục tiêu mà môn học Ngữ văn hướng tới. Năng lực này được thể hiện trong việc xác định các tình huống và những ý tưởng, đặc biệt những ý tưởng được gửi gắm trong các văn bản văn học, trong việc tìm hiểu, xem xét các sự vật, hiện tượng từ những góc nhìn khác nhau, trong cách trình bày quá trình suy nghĩ và cảm xúc của học sinh trước một vẻ đẹp, một giá trị của cuộc sống. Năng lực suy nghĩ sáng tạo bộc lộ thái độ đam mê và khát khao được tìm hiểu của học sinh, không suy nghĩ theo lối mòn, theo công thức.
Với bộ môn Ngữ văn, một trong những yêu cầu cao là học sinh, với tư cách là người đọc, phải trở thành người đồng sáng tạo với tác phẩm (khi có được những cách cảm nhận riêng, độc đáo về nhân vật, về hình ảnh, ngôn từ của tác phẩm; có cách trình bày, diễn đạt giàu sắc thái cá nhân trước một vấn đề,…). Một trong số những biện pháp để đạt được mục đích trên đó là sử dụng trò chơi. Đây là một phương pháp giáo dục tiên tiến trên thế giới đã vận dụng từ lâu. Lồng ghép trò chơi trong dạy và học môn Ngữ văn, kết hợp với những phương pháp dạy học khác sẽ có ý nghĩa tích cực đối với yêu cầu đổi mới hiện nay.
Đối với học sinh trung học phổ thông, hoạt động vui chơi là nhu cầu không thể thiếu và nó giữ vai trò quan trọng đối với các em. Nếu giáo viên biết tổ chức cho học sinh chơi một cách hợp lí, khoa học trong giờ học sẽ mang lại hiệu quả giáo dục cao. Chính vì vậy việc vận dụng trò chơi trong giờ học môn Ngữ văn sẽ làm thay đổi không khí căng thẳng trong các giờ học, tăng thêm hứng thú cho người học, học sinh sẽ chú ý hơn, chủ động hơn trong chuẩn bị, mạnh dạn hơn trong đề xuất ý kiến của mình, phát huy tư duy sáng tạo,… Hứng thú và chủ động trong học tập là sự khởi đầu tốt cho việc nắm bắt kiến thức, hình thành kĩ năng và phát triển nhân cách ở học sinh qua bộ môn Ngữ văn. 1 Thông qua thực tế giảng dạy, dự giờ học hỏi ở đồng nghiệp cộng với các đợt tập huấn chuyên môn bản thân tôi mạnh dạn áp dụng tổ chức một số trò chơi trong giờ dạy môn Ngữ văn.
Qua nhiều năm học, kết quả cho thấy không khí của mỗi tiết học sôi nổi hẳn lên, học sinh không chỉ không còn cảm thấy căng thẳng mà trái lại rất hào hứng tham gia hoạt động một cách tích cực và đồng đều; các em đã mạnh dạn trình bày ý kiến, nêu thắc mắc,…từ đó tự chiếm lĩnh kiến thức và ghi nhớ một cách bền vững. Kết quả học tập của học sinh được nâng cao rõ rệt. Với mong muốn làm thế nào để học sinh của mình năng động sáng tạo hơn, hứng thú trong học tập, giờ học bớt căng thẳng, bớt áp lực, làm sao để các em có cảm giác “mỗi ngày đến trường là một ngày vui”, góp phần đổi mới căn bản toàn diện giáo dục đào tạo. Chính vì thế chúng tôi chọn và nghiên cứu sáng kiến:“Phát huy năng lực sáng tạo cho học sinh lớp 11 trong hoạt động luyện tập và vận dụng khi dạy đọc hiểu văn bản thông qua hình thức trò chơi ở môn Ngữ văn GDTX”.
Mục đích nghiên cứu 2. Đối với giáo viên Nghiên cứu đề tài này, tôi muốn nắm được thực trạng của việc phát huy năng lực học sinh của các Trung tâm GDTX, đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao năng lực học sinh trong việc giảng dạy bộ môn Ngữ Văn; giúp các em học sinh thể hiện được năng lực của bản thân. Nâng cao trình độ chuyên môn; thực hiện đổi mới phương pháp giảng dạy; phát huy năng lực của học sinh trong giờ đọc - hiểu văn bản văn học từ đó bồi dưỡng năng lực cho học sinh THPT ở các Trung tâm GDTX. Đối với học sinh Được bồi dưỡng năng lực nhằm góp phần hoàn thiện nhân cách bản thân.
Tăng sự hứng thú trong học tập. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu a. Đối tượng: Các giải pháp Phát huy năng lực sáng tạo cho học sinh lớp 11 trong hoạt động luyện tập và vận dụng khi dạy đọc hiểu văn bản thông qua hình thức trò chơi ở môn Ngữ văn GDTX b. Phạm vi nghiên cứu: Sáng kiến bắt đầu có ý tưởng nghiên cứu lý luận, khảo sát thực trạng từ năm học 2022 - 2023, áp dụng và nghiệm thu đánh giá kết quả vào năm học 2023 - 2024.
Trong suốt quá trình nghiên cứu, áp dụng thử nghiệm và áp dụng mở rộng, sáng kiến“Phát huy năng lực sáng tạo cho học sinh lớp 11 trong hoạt động luyện tập và vận dụng khi dạy đọc hiểu văn bản thông qua hình thức trò chơi ở môn Ngữ văn GDTX” đã hoàn thành tất cả các mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu đề ra. Là giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn tại Trung tâm GDNN-GDTX Tương Dương, có trình độ chuyên môn đào tạo đạt chuẩn; trách nhiệm, tâm huyết, có ý thức 2 tìm tòi đổi mới PPDH. Học viên của Trung tâm đa số có nhận thức đúng đắn nhiệm vụ học tập, có ý thức tự học và phối hợp với giáo viên trong tổ chức các hoạt động học tập, nhất là hoạt động trò chơi,… Trong đề tài này vì điều kiện hạn chế là trong Trung tâm mỗi giáo viên một bộ môn nên chúng tôi chỉ có thể tham khảo tư vấn của giáo viên cùng chuyên môn ở các Trung tâm GDTX khác, giáo viên THPT trong và ngoài huyện; và các thầy cô chuyên môn khác môn Ngữ văn. Thời gian nghiên cứu Năm học 2023 - 2024, từ tháng 8 năm 2023 đến tháng 4 năm 2024 tôi đã thực nghiệm đề tài: “Phát huy năng lực sáng tạo cho học sinh lớp 11 trong hoạt động luyện tập và vận dụng khi dạy đọc hiểu văn bản thông qua hình thức trò chơi ở môn Ngữ văn GDTX”.
Những điểm mới của sáng kiến Những biện pháp sáng kiến đề xuất có căn cứ pháp lý từ các Nghị quyết, Nghị định, Quyết định. bám sát quan điểm chỉ đạo đổi mới PPDH theo định hướng phát triển năng lực của Bộ GD&ĐT. Những hình thức trò chơi ở môn Ngữ văn sáng kiến đề xuất cơ bản đảm bảo tính hệ thống, toàn diện, thiết thực; có tính mới và tính sáng tạo, phù hợp với đối tượng học sinh THPT. Khắc phục được thói quen học tập thụ động, xây dựng nề nếp học tập chủ động; Phát huy được tính tích cực, vốn hiểu biết, kinh nghiệm sống, khả năng sáng tạo, các kĩ năng và năng lực vốn có của học sinh; Góp phần định hướng hình thành, rèn luyện và phát triển các kĩ năng sống và các năng lực cơ bản của học sinh như: giao tiếp, lắng nghe tích cực, hợp tác, trình bày suy nghĩ ý tưởng, tư duy phê phán và học hỏi người khác.
hướng tới mục tiêu của việc giáo dục toàn diện. Sáng kiến thực sự là những thể nghiệm về PPDHTC theo hướng phát triển năng lực phẩm chất học sinh, đón đầu Chương trình giáo dục phổ thông và sách giáo khoa mới 2018, ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT, thực hiện từ năm học 2022 - 2023 đối với cấp THPT. Đối với các trung tâm GDTX, đối tượng học sinh dưới sàng, việc áp dụng các hình thức trò chơi học tập là hữu ích. Tạo sự hứng thú, tò mò, nhẹ nhàng, dễ tiếp thu và phù hợp với năng lực của các em.
Đặc biệt là cách để các em thỏa sức sáng tạo của mình ở các trò chơi đặc biệt như sân khấu hóa tác phẩm văn học hay vẽ tranh. Sáng kiến có khả năng áp dụng dễ dàng, rộng rãi trong tất cả các Trung tâm GDTX và các trường THPT khi giáo viên giảng dạy bộ môn Ngữ văn 11. Những biện pháp mà sáng kiến đề xuất còn có thể linh hoạt áp dụng khi giáo viên thực hiện dạy tất cả các văn bản trong chương trình Ngữ văn các cấp THCS và THPT. Thậm chí, giáo viên ở bộ môn khác trong trường phổ thông cũng có thể áp dụng các nguyên tắc, những định hướng này trong một số tiết học.
3 PHẦN II: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 1. Chương trình Ngữ văn GDPT TT 2018 Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo chỉ rõ:“Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học. Học đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn, giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội”, với mục tiêu: “Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân.” Với mục tiêu đó, đường lối đổi mới chương trình giáo dục phổ thông của Bộ Giáo dục và Đào tạo nhất định phải thực hiện thành công việc đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng hiện đại phù hợp với yêu cầu của sự phát triển kinh tế xã hội trong điều kiện mới cụ thể là: Thứ nhất chuyển từ chương trình định hướng nội dung dạy học sang chương trình định hướng năng lực: PPDH truyền thống là “định hướng nội dung” hay “định hướng đầu vào”, theo định hướng đó, người thầy sẽ truyền thụ kiến thức một chiều cho HS.