ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Lý do chọn đề tài Trong bối cảnh thế giới đang thay đổi từng ngày, từng giờ, cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang có những ảnh hưởng sâu rộng đến giáo dục và đời sống, đặc biệt là tác động tích cực cũng như gây khó khăn cho học sinh trong việc định hướng nghề nghiệp trong tương lai. Đảng và Nhà nước ta đã triển khai các chủ trương, chính sách về giáo dục hướng nghiệp và phân luồng học sinh phổ thông. Ngày 14/5/2018, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 522/QĐ-TTg Phê duyệt Đề án “Giáo dục hướng nghiệp và định hướng phân luồng học sinh trong giáo dục phổ thông giai đoạn 2018 - 2025”, trong đó xác định mục tiêu chung của công tác giáo dục hướng nghiệp và định hướng phân luồng học sinh là “Tạo bước đột phá về chất lượng giáo dục hướng nghiệp trong giáo dục phổ thông, góp phần chuyển biến mạnh mẽ công tác phân luồng học sinh sau trung học cơ sở và trung học phổ thông vào học các trình độ giáo dục nghề nghiệp phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước và địa phương, đáp ứng nhu cầu nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực quốc gia, hội nhập khu vực và quốc tế”.
Điều đó đòi hỏi mỗi giáo viên phải hoàn thiện, nỗ lực bản thân, nâng cao các năng lực cốt lõi để thích ứng với thế giới luôn biến đổi không ngừng. Trong các năng lực cần thiết, quan trọng đó là năng lực định hướng nghề nghiệp cho học sinh trung học phổ thông. Vì thế nên chương trình giáo dục phổ thông 2018 đặt ra yêu cầu bắt buộc đối với tổ chức hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp. Hướng nghiệp cần được tổ chức tích hợp trong các hoạt động giáo dục khác.
Trường THPT Cờ Đỏ là một ngôi trường miền núi, học sinh dân tộc thiểu số chiếm đại đa số, các em chưa được tiếp xúc nhiều với xã hội hiện đại, suy nghĩ còn hạn chế, chưa nhận thức rõ được nên chọn ngành nghề như thế nào. Nhiều em vẫn còn mơ hồ về tương lai cũng như không có định hướng cụ thể cho những ngành nghề mình muốn gắn bó. Các em vẫn chưa biết được mình thật sự phù hợp cũng như không hiểu rõ về các ngành nghề cụ thể. Điều này đã cản trở các em rất nhiều trong việc quyết định nghề nghiệp tương lai và khó đạt được thành công hơn bình thường.
Hơn nữa do nhận thức về nghề nghiệp, việc làm còn đơn giản, phiến diện cho nên học sinh trường THPT Cờ Đỏ chủ yếu lựa chọn những ngành nghề mà các em cho là ổn định, không phải lo đầu ra, những ngành nghề có thu nhập cao… và có xu hướng muốn làm việc ở thành phố. Các em bị thiếu đi sự tìm tòi, khám phá nên dễ dẫn đến không thể tìm kiếm được những con đường phát triển đúng đắn, vẫn còn dựa vào cảm tính, ít tính tới năng lực, chưa tìm hiểu khí chất, tính cách, năng khiếu… của bản thân trong mối quan hệ với nghề nghiệp mình đã chọn. Vì vậy thiếu chính kiến cũng như sự quyết đoán khi định hướng tương lai, nhiều em học sinh đã có những quyết định sai lầm, phí hoài năng lực của mình ở một ngành nghề không phù hợp. Từ thực trạng trên của trường THPT Cờ Đỏ, là những giáo viên đã và đang làm công tác giáo dục hướng nghiệp nhiều năm, chúng tôi luôn nung nấu, trăn 1 trở… phải làm như thế nào để cho học sinh tìm được hướng đi đúng đắn cho tương lai của mình.
Đó là mục tiêu mà tất cả chúng ta đều hướng đến vì tương lai của các em học sinh nói chung và học sinh trường THPT Cờ Đỏ nói riêng. Và hơn bao giờ hết, sứ mệnh của người giáo viên trong giai đoạn hiện này lại càng trở nên thiêng liêng và cao cả hơn. Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài “Một số giải pháp nhằm phát triển năng lực định hướng nghề nghiệp cho học sinh trường trung học phổ thông Cờ Đỏ” để nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu - Giúp cho các em học sinh trường THPT Cờ Đỏ định hướng được tương lai cho bản thân, giúp các em hào hứng, có mục tiêu tích cực học tập.
Đặc biệt là giúp các em xác định được mục tiêu cuộc đời. - Giúp cho mỗi giáo viên ý thức được ý nghĩa của việc định hướng phát triển năng lực nghề nghiệp cho học sinh. - Giúp cho công tác hướng nghiệp trường của trường THPT Cờ Đỏ được thành công. Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho học sinh, đặc biệt là giảm tình trạng bỏ học của trường miền núi.
- Vai trò và tầm quan trọng của việc phát triển năng lực định hướng nghề nghiệp cho học sinh trung học phổ thông. Nhiệm vụ nghiên cứu - Nghiên cứu cơ sở lý luận về năng lực định hướng nghề nghiệp. - Nghiên cứu các giải pháp phát triển năng lực định hướng nghề nghiệp. - Nghiên cứu vai trò và tầm quan trọng của phát triển năng lực định hướng nghề nghiệp cho học sinh trung học phổ thông.
Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu - Nghiên cứu tìm hiểu, phân tích, đánh giá thực trạng phát triển năng lực định hướng nghề nghiệp học sinh trường THPT Cờ Đỏ. - Đề xuất các giải pháp phát triển năng lực định hướng nghề nghiệp cho học sinh trường THPT Cờ Đỏ. - Phạm vi nghiên cứu: Học sinh trường THPT Cờ Đỏ. Phƣơng pháp nghiên cứu 5.
Nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết + Phương pháp phân tích và tổng hợp lí thuyết: Sau khi thu thập tài liệu tham khảo, tiến hành đọc, chọn lọc và tập hợp theo từng nội dung cụ thể. Tổng hợp các thông tin từ tài liệu thành một hệ thống toàn diện ở mức độ khái quát hơn. 2 + Phương pháp phân loại, hệ thống hoá lí thuyết: Phân loại các tài liệu thu thập được theo từng nội dung nghiên cứu. Sắp xếp tài liệu, thông tin sắp xếp theo một hệ thống cấu trúc khoa học với một kết cấu chặt chẽ, từ đó xây dựng một lý thuyết mới hoàn toàn.
Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn + Phương pháp thu thập tài liệu thông tin: Thu thập tài liệu liên quan đến đề tài nghiên cứu, ghi chép các thông tin cần thiết của học sinh qua từng năm học. + Điều tra khảo sát thực tế Thiết kế phiếu điều tra khảo sát đối với giáo viên và học sinh. Đối với giáo viên thiết kế phiếu khảo sát thực trạng công tác phát triển năng lực định hướng nghề nghiệp cho học sinh. Song song với phiếu điều tra là phỏng vấn trực tiếp để làm sáng tỏ thêm một số vấn đề liên quan đến đề tài.
Đối với học sinh thì thiết kế phiếu điều tra khảo sát về mức độ đạt được về mức độ hiểu biết về nghề nghiệp trong tương lai. Phương pháp thực nghiệm Là phương pháp thu thập thông tin được thực hiện bởi những quan sát trong điều kiện gây biến đổi đối tượng khảo sát và môi trường xung quanh. Phương pháp thống kê toán học Phân tích, tính toán, thống kê kết quả khảo sát, tìm hiểu để có những số liệu chính xác từ đó rút ra kết luận và đưa ra giải pháp. Tính mới của đề tài - Đề tài đã đề xuất được các giải pháp phát triển năng lực định hướng nghề nghiệp cho học sinh trường THPT Cờ Đỏ mang tính toàn diện, thực tiễn, khoa học, lần đầu tiên được áp dụng một cách đồng bộ tại một trường THPT miền núi.
Đề tài đã giúp cho trường THPT Cờ Đỏ có được những quan điểm, phương pháp giáo dục đúng đắn trong thời đại mới. - Các giải pháp đưa ra đã mang lại sự hứng khởi và giá trị thiết thực cho học sinh, giáo viên và nhà trường. Đề tài không chỉ giúp cho học sinh phát triển được năng lực định hướng nghề nghiệp, giúp các em lựa chọn nghề phù hợp cho tương lai mà còn giáo dục được giá trị sống, thái độ sống tích cực để hướng đến ngày mai. - Đề tài nghiên cứu thành công đã đáp ứng được yêu cầu đổi mới giáo dục, chương trình giáo dục phổ thông 2018 và đáp ứng được yêu cầu tuyển sinh của các trường Đại học và cao đẳng hiện nay.
3 PHẦN II: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm năng lực Năng lực là kiến thức, khả năng, hành vi của một người hoặc một hệ thống để thực hiện công việc hay đạt được mục tiêu cụ thể. Năng lực có thể bao gồm các khía cạnh như kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm, tư duy sáng tạo. Theo từ điển của Đại học Harvard, năng lực là những điều mà mỗi cá nhân phải chứng minh mình có hiệu quả trong công việc, vai trò, chức năng, nhiệm vụ.
Còn theo từ điển tâm lý học, năng lực là tập hợp những tố chất, phẩm chất của tâm lý cá nhân, đóng vai trò là nền tảng tạo điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện bất kỳ một hoạt động nào đó. Theo đó, năng lực không phải là một thuộc tính tâm lý duy nhất nào đó, như trí nhớ, tri giác,. mà là sự tổng hợp của các thuộc tính tâm lý cá nhân. Các yếu tố cấu thành năng lực: Kiến thức là yếu tố nền tảng của năng lực.
Kiến thức giúp cá nhân hiểu được bản chất của vấn đề, từ đó có thể đưa ra các giải pháp phù hợp. Kiến thức có thể được tiếp thu qua các hình thức khác nhau như học tập trên lớp, tự học, học hỏi từ kinh nghiệm của người khác. Kỹ năng là khả năng thực hiện một hành động hoặc thao tác một cách thành thạo. Kỹ năng bao gồm kỹ năng cứng và kỹ năng mềm.
Kỹ năng cứng là những kỹ năng có thể đo lường và đánh giá được, ví dụ như kỹ năng sử dụng máy tính, kỹ năng lái xe,. Kỹ năng mềm là những kỹ năng liên quan đến cách ứng xử, giao tiếp và làm việc với người khác, ví dụ như kỹ năng giao tiếp, kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng lãnh đạo,. Thái độ là cách nhìn nhận, đánh giá và hành động của một người đối với một sự vật, hiện tượng nào đó. Thái độ tích cực sẽ giúp cá nhân có động lực, quyết tâm và nỗ lực để hoàn thành công việc.
Thái độ có thể được rèn luyện thông qua giáo dục, mài dũa bản thân và sự trải nghiệm. Khả năng có thể được định nghĩa là tiềm năng, năng lực, hay khả năng thực hiện một hành động hoặc nhiệm vụ nào đó. Khả năng có thể là bẩm sinh hoặc được phát triển thông qua học tập và rèn luyện. Các yếu tố này có mối quan hệ chặt chẽ với nhau.
Kiến thức và kỹ năng là nền tảng để hình thành năng lực.