PHẦN MỞ ĐẦU 2 Lí do chọn đề tài 3 Mục tiêu , nhiệm vụ của đề tài 4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5 Phương pháp thực hiện 6 Cơ sở lí luận 7 Cơ sở thực tiễn 8 Nội dung và giải pháp 9 Giải pháp 1: Khai thác hiệu quả nguồn học liệu điện tử, ứng dụng chuyển đổi số trong dạy Đọc hiểu Ngữ văn lớp 10 nhằm phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh 10 Giải pháp 2: Hướng dẫn học sinh đọc – nghiên cứu kỹ phần Kiến thức ngữ văn trong sách giáo khoa 11 Giải pháp 3: Dạy đọc – hiểu theo đặc trưng thể loại với một số phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực 12 Giải pháp 4: Đa dạng hình thức và kỹ thuật sử dụng phiếu học tập nhằm phát huy năng học tự học và sáng tạo của học sinh 13 Giải pháp 5: Lựa chọn ngữ liệu và xây dựng hệ thống câu hỏi kiểm tra năng lực đọc hiểu văn bản văn học trong môn Ngữ văn 10. 14 Giải pháp 6: Đánh giá năng lực, phẩm chất người học thông qua bài đọc - hiểu 15 Khảo sát tính cấp thiết và khả thi của đề tài Thực nghiệm sư phạm 16 Khả năng triển khai, áp dụng giải pháp 17 PHẦN KẾT LUẬN 18 Kết luận 19 Kiến nghị 3 20 Tài liệu tham khảo 21 Phụ lục PHẦN I. Lý do chọn đề tài Giáo sư Hoàng Tuệ đã từng chia sẻ: “Kỹ năng đọc, viết, nói, nghe không hề giản đơn là kỹ năng của người có văn hoá mà là kỹ năng lao động của con người. Phải có kỹ năng đó thì con người ta mới có thể tham gia thực sự vào hoạt động lao động của xã hội hiện đại”.
Vì vậy, khi tham gia giảng dạy bộ môn Ngữ văn, người giáo viên cần chú trọng tới việc rèn luyện và hình thành cho học sinh bốn kỹ năng cơ bản này. Trong các kỹ năng trên, kỹ năng đọc được đưa lên làm tiêu chí đầu tiên trong bốn kỹ năng cơ bản. Bởi vì, phải đọc để nắm bắt thông tin mới có thể hiểu, cảm thụ, tiếp nhận và sáng tạo các thông tin nắm bắt được thông qua quá trình đọc và vận dụng nó vào quá trình tạo lập văn bản (viết), từ nội dung viết đó học sinh mới vận dụng vào trong quá trình giao tiếp (nói và nghe). Dạy học Ngữ văn theo hướng phát triển năng lực đòi hỏi giáo viên cần biết tổ chức các hoạt động học tập, thông qua các hoạt động nhằm giúp các em tự khám phá và kiến tạo tri thức cho mình.
Như vậy, giáo viên không thể nói suốt trong giờ dạy, nói say mê những điều mình biết về tác phẩm ấy, mà quan trọng là hướng dẫn các em biết cách tiếp cận, nắm được cách tìm hiểu một văn bản theo đặc trưng thể loại. Trong công tác dạy và học của nhà trường hiện nay vẫn còn gặp phải một số tồn tại như: một số giáo viên còn vẫn quen sử dụng phương pháp giảng cũ, chưa tích cực tìm tòi đổi mới, nhiều tiết dạy chưa tạo được tính tích cực, chủ động cho học sinh, nhất là khi dạy phần Đọc hiểu văn bản. Năng lực đọc hiểu của học sinh, nhất là đối với các em học sinh lớp 10 tại trường THPT Lê Hồng Phong nhìn một cách tổng quát vẫn còn nhiều tồn tại: - HS ngại đọc văn bản, không đọc tác phẩm. Hầu hết HS tiếp cận văn bản một cách thụ động, bị áp đặt và ảnh hưởng nhiều từ cách hiểu của thầy cô giáo hoặc các tài liệu tham khảo.
- Khả năng tự đọc, tự khám phá, tự hiểu (đọc độc lập) theo cách hiểu của học sinh cò nhiều hạn chế. - Phần lớn HS chỉ nắm được bề nổi của văn bản – tác phẩm; ví dụ học một truyện ngắn thì chỉ biết cốt truyện (truyện kể việc gì, ai là nhân vật chính, chuyện ấy xảy ra thế nào. Cơ bản HS chỉ nắm được vậy và thế cũng được coi là có học bài, đã học tác phẩm. Khi phải trả lời các câu hỏi khám phá bề sâu như chủ đề, ý nghĩa tư tưởng, cảm hứng của tác phẩm là phần lớn HS không làm được, chỉ nói lại, thuộc lòng những gì thầy cô cho chép, cho ghi.
4 - HS chưa biết liên hệ, vận dụng những hiểu biết, kinh nghiệm sống và sự trải nghiệm của bản thân để hiểu và thưởng thức, khám phá và làm rõ thêm giá trị của tác phẩm từ phương diện người đọc. Tức là các em chưa thấy sự tác động của văn bản văn học đối với nhận thức, tình cảm người đọc. Các em chưa thấy văn học không chỉ giúp người đọc nhận thức xã hội, hiểu con người và cuộc sống bên ngoài mà còn giúp chúng ta nhận thức và hiểu sâu sắc chính bản thân mình. Từ thực tế đó, tôi luôn băn khoăn, trăn trở làm sao để học sinh thực sự hứng thú với môn Ngữ văn, để môn học không còn nhàm chán, đối phó và đưa môn Ngữ văn trở về đúng vị trí – môn học công cụ.
Với những nỗi niềm đó đã thôi thúc tôi lựa chọn đề tài: “Một số giải pháp dạy học đọc hiểu Ngữ văn 10 theo hướng phát triển năng lực tại Trường THPT Lê Hồng Phong” Không chỉ xuất phát từ thực tế dạy học tại Trường THPT Lê Hồng Phong, đề tài này còn có nhiều điểm mới. Đề tài được kế thừa từ những thành tựu nghiên cứu trước đó nhưng đã được hệ thống lại một cách đầy đủ, toàn diện. Các biện pháp nhằm phát triển năng lực đọc hiểu văn bản văn học trong môn Ngữ văn lớp 10. Rèn cho học sinh kỹ năng đọc – hiểu văn bản từ đó hình thành các năng lực Ngữ văn cho học sinh, nâng cao chất lượng bộ môn tại nhà trường.
Đây cũng là mục tiêu hướng tới của Chương trình GDPT 2018. Đề tài sáng kiến đã góp phần chia sẻ với đồng nghiệp một số phương pháp dạy đọc – hiểu Ngữ văn hiệu quả: từ khâu hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà đến hoạt động tổ chức dạy – học trên lớp, hướng dẫn HS luyện tập, vận dụng và kiểm tra đánh giá; xây dựng hệ thống ngữ liệu đọc hiểu cho học sinh; GV nắm được phương pháp dạy học Ngữ văn theo đặc trưng thể loại và HS đọc – hiểu văn bản theo đặc trưng thể loại của văn bản đó. Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài Giáo sư Hoàng Tuệ đã từng chia sẻ: “Kỹ năng đọc, viết, nói, nghe không hề giản đơn là kỹ năng của người có văn hoá mà là kỹ năng lao động của con người. Phải có kỹ năng đó thì con người ta mới có thể tham gia thực sự vào hoạt động lao động của xã hội hiện đại”.
Vì vậy, khi tham gia giảng dạy bộ môn Ngữ văn, người giáo viên cần chú trọng tới việc rèn luyện và hình thành cho học sinh 4 kỹ năng cơ bản này. Trong các kỹ năng trên, kỹ năng đọc được đưa lên làm tiêu chí đầu tiên trong 4 kỹ năng cơ bản. Bởi vì, phải đọc để nắm bắt thông tin mới có thể hiểu, cảm thụ, tiếp nhận và sáng tạo các thông tin nắm bắt được thông qua quá trình đọc và vận dụng nó vào quá trình tạo lập văn bản (viết), từ nội dung viết đó học sinh mới vận dụng vào trong quá trình giao tiếp (nói và nghe). Do vậy, biện pháp được tôi nghiên cứu và áp dụng với mục tiêu: + Rèn cho học sinh kỹ năng đọc – hiểu văn bản từ đó hình thành các năng lực Ngữ văn cho học sinh, nâng cao chất lượng bộ môn tại nhà trường.
5 + Chia sẻ với đồng nghiệp một số phương pháp dạy đọc – hiểu Ngữ văn hiệu quả: từ khâu hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà đến hoạt động tổ chức dạy – học trên lớp, hướng dẫn HS luyện tập, vận dụng. GV nắm được phương pháp dạt học Ngữ văn theo đặc trưng thể loại và HS đọc – hiểu văn bản nắm được đặc trưng của thể loại văn bản đó. + Từng bước nâng cao chất lượng dạy và học Ngữ văn tại nhà trường theo định hướng phát triển năng lực học sinh. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.
Đối tượng HS lớp 10 trường THPT Lê Hồng Phong, Giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn 10. Phạm vi nghiên cứu: Chúng tôi nghiên cứu đề tài trong phạm vi các tiết dạy văn bản đọc hiểu trong chương trình Ngữ văn 10 (2018), bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống trên cơ sở đối chiếu so sánh với các tiết Đọc văn trong chương trình Ngữ văn 10 (2006). Phương pháp thực hiện - Phương pháp nghiên cứu lý luận: Phương pháp này dùng để thu thập, nghiên cứu những vấn đề lí luận phục vụ đề tài. - Phương pháp điều tra: Tiến hành khảo sát thực tế học sinh học các tiết học Đọc hiểu văn bản – Ngữ văn lớp 10.
- Phương pháp thống kê: Là phương pháp được sử dụng nhằm xử lí, phân tích, đánh giá kết quả nghiên cứu. - Phương pháp thực nghiệm: Là phương pháp nhằm so sánh, đối chiếu kết quả trước và sau khi tiến hành sử dụng giải pháp. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 1. Những khái niệm liên quan đến đề tài - Năng lực: Là khả năng, điều kiện chủ quan hoặc tự nhiên sẵn có để thực hiện một hoạt động nào đó.
Hoặc: Năng lực là khả năng huy động tổng hợp các kiến thức, kỹ năng để thực hiện thành công một loại công việc trong một bối cảnh nhất định. Năng lực gồm có năng lực chung và năng lực đặc thù. Năng lực chung là năng lực cơ bản cần thiết mà bất cứ người nào cũng cần phải có để sống và học tập, làm việc. Năng lực đặc thù thể hiện trên từng lĩnh vực khác nhau như năng lực đặc thù môn học là năng lực được hình thành và phát triển do đặc điểm của môn học đó tạo nên (theo từ điển Tiếng Việt).
- Dạy học phát triển năng lực: Là quá trình thiết kế, tổ chức và phối hợp giữa hoạt động dạy và hoạt động học, tập trung vào kết quả đầu ra của quá trình này. Trong đó nhấn mạnh người học cần đạt được các mức năng lực như thế nào sau khi kết thúc một giai đoạn (hay một quá trình) dạy học (theo Internet). Sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ đặc biệt với cuộc cách mạng 4.0 đã thay đổi toàn bộ cục diện về quá trình đào tạo nhân lực của tất cả các quốc gia trên thế giới. Vì vậy, yêu cầu về nguồn nhân lực – sản phẩm con người- sản phẩm của giáo dục cũng có sự thay đổi mạnh mẽ.