Nghiên cứu sàng lọc các vị thuốc và bài thuốc hỗ trợ điều trị viêm gan mạn do siêu vi B

Nghiên cứu tập trung vào sàng lọc vị thuốc và bài thuốc điều trị viêm gan mạn tính do siêu vi B. 156 trang · Viện Dược Liệu · 2008.

• Tác giả: Ts. Bùi Thị Bằng
• Người hướng dẫn: Pgs.ts. Bùi Thị Bằng
• Trường học: Viện Dược Liệu
• Chuyên ngành: Dược Liệu
• Đề tài: Sàng lọc một số vị thuốc, bài thuốc nhằm điều chế thuốc điều trị viêm gan mạn do siêu vi B
• Loại tài liệu: Báo cáo kết quả nghiên cứu
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Một số thông tin chung về 10 cây thuốc - đối tượng nghiên cứu của đề tài
• 2.2. Cây Ban tròn (Hypericum patulum Thunb.)
• 2.3. Cam thảo dây (Abrus precatorius L.), Họ đậu (Fabaceae)

Tóm tắt

I. Sàng lọc vị thuốc và bài thuốc điều trị viêm gan mạn do siêu vi B

Nghiên cứu tập trung vào sàng lọc vị thuốc và bài thuốc điều trị viêm gan mạn tính do siêu vi B. Các dịch chiết từ 10 cây thuốc và 2 bài thuốc được thử nghiệm trên mô hình gây tổn thương gan bằng CCl4. Kết quả cho thấy 7 vị thuốc và 2 bài thuốc có tác dụng bảo vệ gan đáng kể, giảm hoạt tính enzym GPT và hàm lượng bilirubin. Bài thuốc số 1 và bài thuốc số 2 được đánh giá cao với hiệu quả tương đương silymarin. Nghiên cứu này đã chọn ra 3 sản phẩm có tiềm năng nhất để tiếp tục nghiên cứu dược lý và độc tính.

1.1. Phương pháp sàng lọc và kết quả

Quá trình sàng lọc thuốc điều trị viêm gan được thực hiện trên chuột nhắt trắng. Các dịch chiết từ lá ban tròn, lá muồng trâu, và bài thuốc số 2 cho thấy hiệu quả cao trong việc giảm enzym GPT và bilirubin. Flavonoid ban tròn được chọn làm sản phẩm chính do tác dụng bảo vệ gan, ức chế xơ gan, và chống oxy hóa. Nghiên cứu cũng xác định hàm lượng flavonoid toàn phần trong lá ban tròn đạt trung bình 5,92%, với các thành phần chính là astilbin và quercitrin.

1.2. Đánh giá độc tính

Độc tính cấp và bán trường diễn của flavonoid ban tròn được thử nghiệm trên thỏ và chuột. Kết quả cho thấy liều không gây chết (LD0) là 5000mg/kg, gấp 40 lần liều có tác dụng. Điều này chứng tỏ sản phẩm có độ an toàn cao. Nghiên cứu mô học gan và thận sau 30 ngày sử dụng không phát hiện tổn thương, khẳng định tính an toàn của chế phẩm.

II. Phương pháp điều trị viêm gan mạn do siêu vi B

Nghiên cứu đề xuất phương pháp điều trị viêm gan mạn do siêu vi B bằng các thuốc đông y và thuốc nam. Các sản phẩm từ lá ban tròn và bài thuốc số 2 được chứng minh có tác dụng chống viêm, ức chế xơ gan, và lợi mật. Cao ban tròn (bột Hypatin) được bào chế dưới dạng viên nén bao phim, đáp ứng tiêu chuẩn DĐVN III. Quy trình chiết xuất flavonoid từ lá ban tròn quy mô pilot cũng được nghiên cứu, đạt hiệu suất chiết trung bình 5,69%.

2.1. Quy trình chiết xuất và bào chế

Quy trình chiết xuất flavonoid toàn phần từ lá ban tròn sử dụng dung môi nước và ethyl acetate. Nhiệt độ chiết được duy trì ở 90-95°C trong 1 giờ, lặp lại 3 lần. Cao lỏng được cô đặc và chiết bằng ethyl acetate, sau đó sấy ở 50°C. Quy trình này đạt hiệu suất chiết 85,43% so với khối lượng flavonoid có trong dược liệu.

2.2. Tiêu chuẩn hóa sản phẩm

Nghiên cứu đã xây dựng 3 tiêu chuẩn: tiêu chuẩn nguyên liệu lá ban tròn, tiêu chuẩn bán thành phẩm cao ban tròn, và tiêu chuẩn thuốc viên bao phim Hypatin. Các tiêu chuẩn này đảm bảo chất lượng và độ ổn định của sản phẩm, phù hợp với yêu cầu của DĐVN III.

III. Giá trị và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu đã đóng góp quan trọng vào việc phát triển thuốc điều trị viêm gan mạn do siêu vi B từ nguồn dược liệu tự nhiên. Cao ban tròn và các bài thuốc được nghiên cứu có tiềm năng lớn trong việc hỗ trợ điều trị viêm gan, giảm thiểu tác dụng phụ so với thuốc tân dược. Kết quả nghiên cứu cũng mở ra hướng đi mới trong việc khai thác và sử dụng các vị thuốc truyền thống.

3.1. Ứng dụng trong y học cổ truyền

Nghiên cứu khẳng định giá trị của thuốc đông y và thuốc nam trong điều trị viêm gan. Các vị thuốc như lá ban tròn, lá muồng trâu, và bài thuốc số 2 được chứng minh có hiệu quả cao, phù hợp với kinh nghiệm dân gian và y học cổ truyền.

3.2. Triển vọng trong y học hiện đại

Sản phẩm Hypatin từ lá ban tròn là một bước tiến trong việc kết hợp y học cổ truyền và hiện đại. Nghiên cứu này cung cấp cơ sở khoa học cho việc phát triển các loại thuốc mới từ dược liệu tự nhiên, đáp ứng nhu cầu điều trị viêm gan mạn do siêu vi B.

Nội dung chính

Nghiên cứu Sàng lọc Vị thuốc, Bài thuốc và Phát triển Thuốc Mới Hypatin Điều trị Viêm gan Mạn do Siêu vi B

---

Tóm tắt nghiên cứu (Research Summary)

• Câu hỏi nghiên cứu cốt lõi: Làm thế nào để sàng lọc, đánh giá khoa học tác dụng bảo vệ gan từ các dược liệu và bài thuốc Y học cổ truyền (YHCT) Việt Nam, từ đó chiết xuất hoạt chất và phát triển một dạng thuốc mới có hiệu lực cao, an toàn nhằm hỗ trợ và điều trị viêm gan mạn do siêu vi B (HBV)?
• Tổng quan phương pháp tiếp cận: Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ Y tế (chủ trì bởi Viện Dược liệu, PGS.TS Bùi Thị Bằng làm chủ nhiệm) thực hiện quy trình nghiên cứu toàn diện từ sàng lọc thực nghiệm in vivo (mô hình gây tổn hại gan bằng $\text{CCl}_4$), phân tích định tính – định lượng hoạt chất hóa học (HPLC, UV-Vis), khảo sát tác dụng dược lý chuyên sâu (chống xơ gan, chống oxy hóa MDA, lợi mật, chống viêm mạn), đánh giá độc tính cấp/bán trường diễn, cho đến thiết lập quy trình công nghệ chiết xuất pilot và bào chế viên nén bao phim đạt tiêu chuẩn Dược điển Việt Nam III.
• Phát hiện then chốt: Từ 10 vị thuốc và 2 bài thuốc cổ truyền, đề tài đã phát hiện 7 vị thuốc và 2 bài thuốc có hoạt tính hạ men gan GPT (ALT) và bilirubin vượt trội. Trong đó, phân đoạn flavonoid toàn phần chiết xuất từ lá Ban tròn (Hypericum patulum Thunb. ex Murray) thể hiện hoạt lực bảo vệ nhu mô gan, ức chế xơ hóa gan (giảm tới 15,24% collagen) và hạ peroxy hóa lipid (giảm 21,38% MDA) với độ an toàn sinh học cao ($\text{LD}_0 = 5.000\text{ mg/kg}$).
• Hàm ý thực tiễn: Nghiên cứu đã thành công chuyển giao quy trình công nghệ chiết xuất quy mô pilot và hoàn thiện công thức bào chế viên nén bao phim Hypatin (170mg cao Ban tròn), mở ra hướng đi bền vững cho nguồn dược liệu nội địa trong điều trị các bệnh lý gan mạn tính.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (Background & Significance)

Thực trạng dịch tễ và thách thức điều trị viêm gan B

Viêm gan virus B (HBV) là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm hàng đầu toàn cầu, nằm trong danh mục 10 nguyên nhân gây tử vong cao nhất theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Toàn cầu hiện ghi nhận hàng trăm triệu người mang virus mạn tính; tại Việt Nam, tỷ lệ nhiễm HBV trong cộng đồng ước tính chiếm tới 15% dân số (khoảng 10–12 triệu người). Viêm gan B mạn tính hoạt động nếu không được kiểm soát chặt chẽ sẽ tiến triển thành viêm gan mạn, xơ gan mất bù và ung thư biểu mô tế bào gan (HCC) – nguyên nhân khiến Việt Nam luôn nằm trong nhóm quốc gia có tỷ lệ tử vong do ung thư gan cao trên thế giới.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap)

Các thuốc kháng virus tổng hợp đường uống được FDA phê duyệt (như Lamivudine, Adefovir, Entecavir, Telbivudine) giữ vai trò chủ chốt trong việc ức chế sao chép HBV-DNA. Tuy nhiên, việc điều trị kéo dài thường phát sinh nguy cơ đột biến kháng thuốc, chi phí tốn kém và đi kèm nhiều tác dụng phụ. Trong khi đó, nguồn tri thức bản địa và kho tàng Y học cổ truyền Việt Nam lưu giữ nhiều vị thuốc giải độc gan, hạ men gan nhưng phần lớn mới dừng ở mức kinh nghiệm dân gian, thiếu các bằng chứng thực nghiệm đạt chuẩn hóa học – dược lý học hiện đại.

Tính cấp thiết và tiềm năng ứng dụng

Việc sàng lọc hệ thống trên cùng một mô hình chuẩn hóa để tìm ra các hoạt chất tự nhiên có khả năng chống oxy hóa, kháng viêm mạn, ức chế xơ hóa mô gan và hỗ trợ bảo vệ tế bào gan là hướng đi cấp thiết. Thành công của đề tài không chỉ khẳng định giá trị khoa học của nguồn tài nguyên cây thuốc Việt Nam mà còn chủ động cung cấp một chế phẩm thuốc có nguồn gốc thảo dược chất lượng cao, giá thành hợp lý cho người bệnh.

---

Phương pháp nghiên cứu và Tiếp cận thực nghiệm (Methodology & Approach)

Đề tài triển khai quy trình nghiên cứu đa ngành, kết hợp chặt chẽ giữa Hóa thực vật, Dược lý học thực nghiệm, Độc chất học và Bào chế công nghiệp:

                  [ 10 Vị thuốc & 2 Bài thuốc YHCT ]
      (Chiết dung môi: n-Hexan, Ethanol 80%, Nước cất)
      [ Sàng lọc Dược lý Sơ bộ: Mô hình tổn thương CCl4 trên chuột ]
  (Chọn 5 phân đoạn tốt nhất)                  (Định tính/Định lượng hoạt chất)
      [ Khảo sát Chuyên sâu 3 Chế phẩm: Xơ gan, Kháng viêm, Lợi mật, Chống oxy hóa ]
      [ Lựa chọn Hoạt chất tối ưu: Cao Flavonoid Ban tròn (Hypatin) ]
[Thử Độc tính Cấp & Bán trường diễn] [Chiết xuất Pilot máy Tourner] [Bào chế Viên bao phim & Chuẩn hóa]

1. Đối tượng và Thiết kế nghiên cứu sàng lọc

• Vật liệu khảo sát: 10 vị thuốc tiềm năng gồm: Ban tròn (Hypericum patulum), Muồng trâu (Cassia alata), Ngũ vị tử hoa nam (Schisandra sphenanthera), Quả dứa gai (Pandanus odoratissimus), Khúng khéng (Hovenia dulcis), Cốt khí củ (Polygonum cuspidatum), Diệp hạ châu (Phyllanthus urinaria), Cam thảo dây (Abrus precatorius), Nọc sởi (Hypericum japonicum), Vọng cách (Premna corymbosa) cùng 2 bài thuốc cổ truyền.
• Chiết xuất mẫu thử: Điều chế dịch chiết phân đoạn bằng $n$-hexan, ethanol 80% và nước sôi.

2. Phương pháp phân tích Hóa học & Tiêu chuẩn hóa

• Định lượng hoạt chất: Định lượng flavonoid toàn phần bằng quang phổ hấp thụ tử ngoại (UV-Vis) ở bước sóng $\lambda = 290\text{ nm}$ quy về astilbin.
• Sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC): Sử dụng hệ thống HPLC cột RP-18 ($250 \times 4\text{ mm}$, $10\text{ }\mu\text{m}$), đầu dò DAD ở $284\text{ nm}$, pha động Acetonitril : Dung dịch Acid Acetic $0{,}25\text{M}$ ($25:75$) nhằm định tính và định lượng 2 chất chuẩn tinh khiết: Astilbin ($t_R \approx 5{,}78\text{ phút}$) và Quercitrin ($t_R \approx 7{,}85\text{ phút}$).
• Phân lập chất: Ứng dụng sắc ký cột cổ điển, sắc ký lớp mỏng điều chế (PTLC), phân tích phổ cộng hưởng từ hạt nhân ($^1\text{H-NMR}$, $^{13}\text{C-NMR}$, DEPT) để xác định cấu trúc các hợp chất lignan và flavonoid.

3. Mô hình Dược lý thực nghiệm & Độc chất học

• Mô hình bảo vệ gan cấp: Độc tính gan được gây bằng $\text{CCl}_4$ pha trong dầu olive tiêm phúc mô trên chuột nhắt trắng Swiss albino; mẫu thử nghiệm được uống liên tục 8 ngày; đối chứng dương dùng Silymarin ($100\text{ mg/kg}$).
• Mô hình viêm gan mạn & xơ gan: Gây xơ hóa trên chuột cống trắng bằng $\text{CCl}_4$ kéo dài 3 tháng (theo phương pháp Maros). Định lượng hàm lượng collagen mô gan (phương pháp Neuman & Logan) và chỉ số peroxy hóa lipid MDA (phương pháp Yoshika).
• Mô hình lợi mật & kháng viêm mạn: Đo lượng dịch mật tiết qua túi mật theo kỹ thuật Rudi; đánh giá phản ứng viêm u hạt mạn tính qua mô hình cấy amian dưới da lưng chuột cống (phương pháp Flandre), đối chứng bằng Prednisolon ($5\text{ mg/kg}$).
• Độc tính bán trường diễn: Khảo sát trên thỏ thí nghiệm dùng liều cao gấp 10 lần liều tác dụng ($500\text{ mg/kg/ngày}$) kéo dài 30 ngày liên tục; theo dõi huyết học, sinh hóa chức năng gan - thận và vi phẫu mô bệnh học tại Đại học Y Hà Nội.

---

Phát hiện chính của nghiên cứu (Key Findings)

1. Kết quả sàng lọc hoạt tính bảo vệ tế bào gan

Từ 10 vị thuốc và 2 bài thuốc, kết quả đo hoạt độ men transaminase GPT (ALT) và định lượng bilirubin toàn phần cho thấy:

• 7 vị thuốc đạt hiệu quả cao ($P < 0{,}05$): Dịch chiết lá Ban tròn, lá Muồng trâu, lá Vọng cách, quả Dứa gai, quả Khúng khéng, quả Ngũ vị tử hoa nam và rễ Cốt khí làm giảm hoạt tính enzym GPT từ $26{,}53%$ đến $73{,}58%$ và hạ nồng độ bilirubin huyết thanh từ $31{,}22%$ đến $65{,}06%$ so với lô mô hình bệnh lý $\text{CCl}_4$.
• Ưu thế của 2 bài thuốc YHCT: Bài thuốc số 1 và Bài thuốc số 2 làm giảm GPT từ $46{,}08%$ đến $57{,}54%$ và giảm bilirubin từ $44{,}98%$ đến $46{,}63%$, tương đương hiệu lực của hoạt chất đối chứng kinh điển Silymarin ($100\text{ mg/kg}$).

Mẫu thử nghiệm	Liều dùng (g/kg)	Mức giảm GPT so với lô BL (%)	Mức giảm Bilirubin (%)	Ý nghĩa thống kê ($P$)
Silymarin (Tham chiếu)	$0{,}100$	$43{,}84%$	$43{,}88%$	$P < 0{,}05$
Cao cồn Ban tròn	$0{,}207$	$42{,}26%$	$65{,}06%$	$P < 0{,}05$
Flavonoid toàn phần (Ban tròn)	$0{,}250$	$36{,}50%$	$53{,}53%$	$P < 0{,}05$
Cao nước Khúng khéng	$3{,}040$	$73{,}25%$	$49{,}52%$	$P < 0{,}05$
Cao nước Muồng trâu	$1{,}290$	$73{,}58%$	$31{,}22%$	$P < 0{,}05$
Cao nước Ngũ vị tử	$2{,}100$	$53{,}53%$	$63{,}27%$	$P < 0{,}05$
Bài thuốc số 2	$2{,}070$	$57{,}54%$	$44{,}98%$	$P < 0{,}05$

2. Tác dụng dược lý vượt trội của Bột Hypatin (Flavonoid lá Ban tròn)

Qua so sánh đa chỉ tiêu giữa 3 chế phẩm tiềm năng nhất (Flavonoid Ban tròn, cao lá Muồng trâu, Bài thuốc số 2), Flavonoid toàn phần lá Ban tròn (Bột Hypatin) đã được chứng minh là hoạt chất ưu việt toàn diện:

• Ức chế tiến trình xơ hóa gan: Ở liều $125\text{ mg/kg}$ và $250\text{ mg/kg}$, bột Hypatin làm giảm hàm lượng collagen tích tụ trong gan chuột lần lượt là $10{,}76%$ ($P < 0{,}05$) và $15{,}24%$ ($P < 0{,}001$).
• Chống peroxy hóa màng tế bào: Làm giảm nồng độ malonyl dialdehyd (MDA) tương ứng $21{,}38%$ và $13{,}65%$, bảo vệ cấu trúc màng tế bào gan khỏi sự phá hủy của các gốc tự do.
• Tác dụng trên mô bệnh học gan: Phục hồi cấu trúc tiểu thùy gan, hạn chế rõ rệt quá trình thoái hóa mỡ và hoại tử tế bào gan so với lô bệnh lý không được điều trị.
• Tác dụng kháng viêm và lợi mật: Giảm $23{,}5%$ trọng lượng u hạt viêm mạn tính do amian ($P < 0{,}05$) và kích thích tăng tiết dịch mật thêm $29{,}29%$ ($P < 0{,}05$).

 [ Hạ Men Gan & Bilirubin ]      [ Ức Chế Xơ Hóa Gan ]         [ Kháng Viêm & Lợi Mật ]
  • Giảm GPT: 36,50%              • Giảm Collagen: 15,24%       • Giảm u hạt viêm: 23,5%
  • Giảm Bilirubin: 53,53%        • Giảm gốc tự do MDA: 21,38%  • Tăng tiết mật: 29,29%

3. Thành phần hóa học và Độ an toàn tuyệt đối

• Hóa thực vật: Lá Ban tròn thu hái tại Sa Pa (Lào Cai) có hàm lượng flavonoid toàn phần đạt trung bình $5{,}92% - 6{,}55%$. Sắc ký HPLC phát hiện ít nhất 11 pic flavonoid, trong đó 2 hoạt chất chính là astilbin ($8{,}76% - 10{,}25%$) và quercitrin ($8{,}70% - 9{,}70%$).
• An toàn độc tính cấp: Giá trị liều không gây chết chuột $\text{LD}0 = 5.000\text{ mg/kg}$ (gấp 40 lần liều có tác dụng điều trị $125\text{ mg/kg}$), không xác định được $\text{LD}{50}$ do thuốc có độc tính cực thấp.
• An toàn độc tính bán trường diễn: Thỏ uống thuốc liều $500\text{ mg/kg/ngày}$ liên tục 30 ngày không có bất kỳ biến đổi bất thường nào về huyết học (hồng cầu, bạch cầu, hemoglobin), sinh hóa (AST, ALT, Bilirubin, Ure, Creatinin) và vi phẫu mô học gan, thận hoàn toàn bình thường.

---

Đóng góp khoa học và Đổi mới công nghệ (Scientific Contributions)

                            CÁC ĐÓNG GÓP NỔI BẬT CỦA ĐỀ TÀI
  Hóa học & Dược lý       Quy trình Pilot          Sản phẩm Ứng dụng       Chuẩn hóa Cơ sở
  Chứng minh cơ chế       Dây chuyền Tourner       Viên nén Hypatin        Bộ 3 TCCS Dược liệu,
  chống xơ gan & hạ       Hiệu suất chiết 85,43%   170mg Cao Ban tròn      Bán thành phẩm và
  men gan của Ban tròn    Đạt chuẩn GMP-pilot      Đạt chuẩn DĐVN III      Thuốc thành phẩm

1. Đóng góp lý thuyết & Dược lý học: Lần đầu tiên cung cấp hệ thống dữ liệu thực nghiệm toàn diện chứng minh tác dụng bảo vệ gan, chống viêm mạn tính, ức chế xơ gan và lợi mật của lá Ban tròn (Hypericum patulum) và lá Muồng trâu (Cassia alata); xác định rõ vai trò dược lý của hai dẫn chất flavonoid chính là astilbin và quercitrin.
2. Đổi mới công nghệ chiết xuất Pilot: Xây dựng thành công quy trình công nghệ chiết xuất flavonoid toàn phần quy mô pilot trên dây chuyền thiết bị đa năng Tourner (Cộng hòa Pháp) với mẻ chiết $10\text{ kg}$ dược liệu khô/mẻ. Quy trình sử dụng dung môi thân thiện môi trường (chiết nước nóng kết hợp phân bố lỏng - lỏng bằng ethyl acetat), đạt hiệu suất thu hồi flavonoid lên tới $85{,}43%$ so với hàm lượng có trong dược liệu.
3. Phát triển sản phẩm thuốc mới đạt chuẩn: Nghiên cứu thành công dạng bào chế viên nén bao phim Hypatin (chứa $170\text{ mg}$ cao Ban tròn chuẩn hóa) bằng phương pháp xát hạt ướt và bao màng mỏng polyme. Sản phẩm đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn cơ học, độ rã, độ đồng đều khối lượng và độ hòa tan theo Dược điển Việt Nam III.
4. Xây dựng hệ thống Tiêu chuẩn cơ sở: Hoàn thiện 03 bộ tiêu chuẩn kiểm nghiệm chất lượng hoàn chỉnh:
   • Tiêu chuẩn nguyên liệu Dược liệu lá Ban tròn (04TCI1-01-08).
   • Tiêu chuẩn bán thành phẩm Bột Hypatin (04TCI1-02-08).
   • Tiêu chuẩn thành phẩm Viên bao phim Hypatin (04TCI1-03-08).

---

Đối tượng quan tâm và Giá trị mang lại (Target Audience & Benefits)

• Giới nghiên cứu học thuật & Dược học thực nghiệm: Tiếp cận mô hình sàng lọc kết hợp đa chỉ tiêu sinh hóa – mô bệnh học chuẩn hóa; mở ra hướng nghiên cứu phân lập sâu các dẫn chất polyphenol tự nhiên kháng virus và chống xơ gan.
• Các doanh nghiệp Dược phẩm & Nhà sản xuất: Tiếp nhận một quy trình công nghệ chiết xuất pilot khả thi, hiệu suất cao, có sẵn công thức dập viên bao phim và tiêu chuẩn chất lượng rõ ràng để chuyển giao công nghệ sản xuất ở quy mô công nghiệp (GMP-WHO).
• Bác sĩ lâm sàng & Chuyên gia YHCT: Bổ sung bằng chứng y học thực chứng (Evidence-Based Medicine) cho các vị thuốc cổ truyền, tạo cơ sở an tâm khi chỉ định các chế phẩm bổ trợ gan có nguồn gốc tự nhiên trong phác đồ điều trị viêm gan B mạn tính.
• Cơ quan quản lý Y tế & Xây dựng chính sách Dược: Minh chứng tiêu biểu cho định hướng hiện đại hóa Y học cổ truyền, phát triển vùng trồng dược liệu bản địa (Sa Pa, Lào Cai, Tây Nguyên) gắn liền với chuỗi giá trị sản xuất thuốc nội địa.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Đâu là phát hiện mang tính đột phá nhất của công trình nghiên cứu?

Phát hiện đột phá nhất là việc chứng minh hoạt tính chống xơ gan và hạ men gan đặc hiệu của phân đoạn flavonoid toàn phần chiết xuất từ cây Ban tròn (Hypericum patulum). Thuốc làm giảm trực tiếp $15{,}24%$ hàm lượng collagen tích tụ trong nhu mô gan và hạ $53{,}53%$ bilirubin ở nồng độ sử dụng rất thấp so với các thảo dược khác.

2. Phương pháp nghiên cứu của đề tài có điểm gì khác biệt so với các đề tài trước đây?

Đề tài không dừng lại ở việc thử nghiệm dịch chiết thô đơn thuần mà kết hợp đồng bộ: sàng lọc in vivo đối chứng với Silymarin $\rightarrow$ định lượng HPLC xác định hoạt chất chỉ thị (astilbin, quercitrin) $\rightarrow$ thẩm định độc tính bán trường diễn mô bệnh học $\rightarrow$ nâng quy mô công nghệ pilot $10\text{ kg}$ $\rightarrow$ bào chế viên nén bao phim hoàn chỉnh.

3. Kết quả nghiên cứu trên động vật có thể khái quát hóa (generalize) cho điều trị lâm sàng không?

Các mô hình tổn thương gan bằng $\text{CCl}_4$, xơ gan Maros và cấy u hạt amian là các mô hình kinh điển, có độ tương thích sinh học cao với cơ chế viêm gan hoại tử và xơ hóa ở người. Kết hợp với chỉ số an toàn độc tính rất rộng ($\text{LD}_0 = 5.000\text{ mg/kg}$), kết quả này là tiền đề vững chắc để triển khai thử nghiệm lâm sàng giai đoạn II/III trên bệnh nhân viêm gan B.

4. Thành phần công thức của 01 viên bao phim Hypatin gồm những gì?

Mỗi viên nén bao phim Hypatin chứa: Cao khô Ban tròn (Bột Hypatin) $0{,}1700\text{ g}$ ($170\text{ mg}$); Magnesi carbonat nhẹ $0{,}0300\text{ g}$; Avicel PH101 $0{,}0800\text{ g}$; Tinh bột sắn $0{,}0400\text{ g}$; Bột Talc $0{,}0032\text{ g}$ cùng màng bao phim bảo vệ HPMC.

5. Hướng phát triển tiếp theo của đề tài là gì?

Bước tiếp theo là triển khai thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) để đánh giá khả năng ức chế sao chép HBV-DNA, tỷ lệ chuyển đổi huyết thanh kháng nguyên HBsAg/HBeAg trên bệnh nhân viêm gan virus B mạn hoạt động, đồng thời nhân rộng vùng trồng dược liệu Ban tròn đạt chuẩn GACP-WHO tại các tỉnh miền núi phía Bắc.

---

Kết luận (Conclusion)

Công trình nghiên cứu cấp Bộ do Viện Dược liệu chủ trì là một thành tựu khoa học nổi bật trong lĩnh vực Hóa dược và Dược liệu học Việt Nam. Bằng việc phối hợp chặt chẽ giữa tri thức cổ truyền và công nghệ thực nghiệm hiện đại, đề tài đã phát hiện hoạt tính quý báu của cây Ban tròn, phát triển thành công dạng thuốc mới Hypatin có tác dụng bảo vệ tế bào gan, hạ men gan, chống oxy hóa và ngăn chặn xơ hóa gan rõ rệt. Đây là bước tiến quan trọng mở đường cho các sản phẩm thuốc thảo dược nội địa chất lượng cao tham gia vào phác đồ điều trị viêm gan virus B mạn tính tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Tính cấp thiết của đề tài: Viêm gan siêu vi B (viêm gan B) là bệnh nhiễm trùng gan nặng do virút viêm gan B gây ra. Bệnh viêm gan B (VGB) nằm trong danh mục 10 bệnh dịch gây tử vong cao nhất trên thế giới. Theo ước tính của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) hiện có khoảng 400 triệu người trên toàn cầu nhiễm virút viêm gan B, hơn nửa triệu người chết mỗi năm do ung thư gan nguyên phát thì có đến 80% là do VGB.

Viêm gan B mạn tính nếu không được điều trị có thể dẫn đến suy gan, xơ gan, ung thư gan và tử vong. Suy gan và ung thư gan do VGB mạn tính làm chết nhiều người tại châu Á, từ 350. Tại VN các số liệu điều tra về dịch tễ học cũng cho biết có khoảng 15% dân số, tương đương 12 triệu người đang bị nhiễm virút VGB, cao gấp 40 đến 50 lần số người nhiễm HIV. Theo Hội Ung thư toàn cầu, Việt Nam đang đứng thứ 2 về ung thư gan và 90% căn bệnh nguy hiểm này do viêm gan B gây ra, 20,5% mắc phải ở người lớn và tỷ lệ nam thường cao hơn 5 lần phụ nữ [simci.

Theo hướng dẫn mới của Hiệp hội Nghiên cứu bệnh gan Mỹ (AASLD) được công bố tại hội nghị APASL 2007 ở châu Á, mục tiêu cơ bản của điều trị VGB mạn là đạt được sự ức chế duy trì đối với sự sao chép của virút VGB và đẩy lùi bệnh gan. Mục tiêu tối hậu là ngăn chặn xơ gan, suy gan và ung thư gan. Thuốc uống điều trị VGB mạn tính có 4 loại đã được cơ quan Dược và Thực phẩm Hoa Kỳ (FDA) cho sử dụng trong điều trị là Lamivudine, Adefovir, Entecavir và Telbivudine. Các thuốc tân dược thường có nhiều tác dụng phụ và giá thành đắt.

Vì vậy, các thuốc có nguồn gốc thảo mộc đang được khuyến khích nghiên cứu, đặc biệt là các vị thuốc Đông dược đã được dùng theo kinh nghiệm cổ truyền để chữa các bệnh về gan. Số thuốc thảo mộc đưa vào sử dụng chưa nhiều nhưng bước đầu cho thấy có triển vọng tốt trong hỗ trợ điều trị VGB mạn nói chung và VGB mạn hoạt động (VGMHĐ) nói riêng. Các thuốc thảo mộc thường có tác dụng bảo vệ tế bào gan, giảm viêm gan, phục hồi chức năng gan, ức chế xơ gan. Một số thuốc thảo mộc còn có tác dụng ức chế sự nhân 1 lên của virút VGB, tăng sản xuất kháng thể chống lại kháng nguyên HBsAg của virút VGB.

Khi dùng phối hợp với các thuốc tân dược, các thuốc thảo mộc có tác dụng rút ngắn thời gian điều trị và giảm liều điều trị của thuốc tân dược. Theo kinh nghiệm dân gian và kết quả nghiên cứu của một số công trình nghiên cứu khoa học (NCKH) gần đây cho thấy có nhiều cây thuốc được dùng điều trị viêm gan có tác dụng tốt, như: Diệp hạ châu, ngũ vị, dứa gai, cam thảo dây, hạ khô thảo nam, khúng khéng, muồng trâu, vọng cách, cốt khí, mã đề, dành dành, nọc sởi, ban tròn, trạch tả, nhó đông, cải trời, cà gai leo, cúc gai. Trong đó, mã đề, chi tử, hạ khô thảo nam đã được Bộ Y tế xếp vào Danh mục cây thuốc Nam điều trị VGB. Kế thừa và phát virút triển những kinh nghiệm sử dụng thảo dược để bào chế thuốc điều trị VGB mạn, chúng tôi đã được phép thực hiện đề tài: “Sàng lọc một số vị thuốc, bài thuốc nhằm điều chế thuốc điều trị viêm gan mạn do siêu vi B”.

Mục tiêu và nội dung nghiên cứu: • Đề tài nhằm 2 mục tiêu: 1. Sàng lọc một số vị thuốc, bài thuốc có tác dụng bảo vệ gan. Điều chế một loại thuốc điều trị viêm gan mạn do siêu vi B. • Nội dung nghiên cứu: 1.

Nghiên cứu sàng lọc tác dụng bảo vệ gan trên mô hình gây tổn thương gan bằng CCl4 các dịch chiết từ 2 bài thuốc và 10 cây thuốc. Chọn 5 sản phẩm có tác dụng tốt nhất. Nghiên cứu thành phần hóa học của 5 dịch chiết. Xác định hàm lượng các nhóm chất có tác dụng bảo vệ gan.

Chọn 3 sản phẩm có hàm lượng hoạt chất cao, nguyên liệu dễ khai thác hoặc dễ trồng để tiếp tục nghiên cứu tác dụng dược lý. So sánh các tác dụng lý sau đây của 3 sản phẩm chọn được: Tác dụng chống oxy hoá, ức chế xơ gan, giảm enzym GPT, GOT; tác dụng chống viêm mạn và tác dụng lợi mật. Chọn 1 sản phẩm có tác dụng tốt nhất để nghiên cứu độc tính: i. Thử độc tính cấp ii.

Độc tính bán mạn. Nghiên cứu quy trình chiết xuất sản phẩm quy mô pilot. Nghiên cứu dạng bào chế và quy trình sản xuất thuốc trị VGM do siêu vi B. Xây dựng tiêu chuẩn dược liệu, bán sản phẩm và thuốc mới.

3 I- TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số thông tin chung về 10 cây thuốc - đối tượng nghiên cứu của đề tài: • Cây Ban tròn (Hypericum patulum Thunb.): Cây ban tròn (họ Ban -Hyperaceae) mọc rất phổ biến ở vùng thượng du miền Bắc và miền Trung nước ta [24]. Nghiên cứu trước đây của chúng tôi (thuộc Đề tài KC10-07) cho thấy cao nước của lá ban tròn có tác dụng bảo vệ gan, giảm enzym GPT, giảm bilirubin trên mô hình gây viêm gan cấp bằng CCl4 [13]. Cao nước của lá ban tròn còn có tác dụng giảm hàm lượng colagen và malonyl dialdehyd (MDA) trong gan chuột bị gây viêm gan mạn bằng CCl4 [25, 26].

Vi phẫu lá ban tròn đã được nghiên cứu có những đặc điểm sau: - Gân lá: Gân phía trên hơi lõm, phía dưới lồi nhiều. Biểu bì trên là một hàng tế bào hình chữ nhật có kích thước lớn hơn tế bào biểu bì dưới. Mô dày nằm sát biểu bì, thường có 2- 3 lớp tế bào có thành rất dày. Mô mềm cấu tạo bởi các tế bào thành mỏng, hình đa giác, có kích thước nhỏ hơn tế bào mô dày.

Bó libe gỗ -lớn, hình gần như tròn, với phần libe rất phát triển ở phía dưới bó gỗ. Gỗ cấu tạo bởi các mạch gỗ xếp thành hàng có hình cung. -Phiến lá: Biểu bì trên là một hàng tế bào hình chữ nhật có kích thước lớn, xếp đều đặn, tế bào biểu bì phía dưới có kích thước nhỏ hơn. Mô dậu là một hàng tế bào hình chữ nhật dài xếp vuông góc với tế bào biểu bì trên.

Mô mềm khuyết là những tế bào có kích thước nhỏ, thành mỏng [26]. Bột lá Ban tròn có màu nâu sẫm, mùi thơm nhẹ, vị hơi chát. Soi dưới kính hiển vi thấy: Mảnh biểu bì phiến lá là những tế bào hình ngũ giác hoặc đa giác xếp đều đặn, màu vàng nhạt hoặc lục nhạt. Mảnh phiến lá có tế bào mô dậu hình chữ nhật hình que khá dài, xếp đều đặn thành một hàng.

Mảnh mạch xoắn có 3 đến 4 hàng xếp liền nhau với những tế bào xếp đều đặn, màu vàng tươi. Mảnh phiến lá màu lục xen vàng nhạt, mang tế bào lỗ khí hình tròn hoặc hạt đậu. Mảnh biểu bì của cuống lá có những tế bào màu lục hoặc vàng sẫm xếp thành những hàng dài [26]. Gần đây ở Ấn Độ đã nghiên cứu tác dụng của cao methanol từ lá ban tròn trên khả năng tái tạo tế bào và làm lành vết thương trên chuột.

Cao methanol bào chế dưới dạng thuốc mỡ nồng độ 5 và 10 % đều thể hiện tác dụng làm lành vết thương có ý nghĩa thống 4 kê so với nhóm chứng. Dịch chiết chloroform và dịch chiết methanol của lá và thân cây ban tròn có phổ kháng nấm khá rộng [58, 59]. Dịch chiết của lá cây ban tròn có tác dụng làm giảm có ý nghĩa thống kế thời gian ngủ do pentobarbitone gây ra [60]. Thử tác dụng kháng ung bướu của cao chiết methanol cây ban tròn cho thấy IC50 trên tế bào ung thư gan HEP-2 là 1,71µg/ml, trên dòng RD là 1,53µg/ml và trên dòng Vero là 2,23µg/ml, Nếu thử với nồng độ 100 - 200 µg/ml thì cao methanol ức chế hoàn toàn dòng ung thư HEP-2 [60].

• Cam thảo dây (Abrus precatorius L.), Họ đậu (Fabaceae): Cây mọc hoang ở vùng rừng núi, nhiều nhất ở vùng ven biển. Bộ phận sử dụng: Rễ, dây, lá, thu hái vào mùa thu đông, tốt nhất khi cây mới ra hoa. Công dụng: Chữa ho, cảm sốt, hoàng đản do viêm gan siêu vi trùng, giải độc, vị ngọt nên dùng trong các đơn thuốc cho dễ uống. Ngày dùng 8-16g sắc uống [28].

Cam thảo dây còn chưa được nghiên cứu đối với bệnh viêm gan, chủ yếu được dùng theo kinh nghiệm của nhân dân. Tác dụng kháng khuẩn của dịch chiết từ lá cam thảo dây: kháng Staphylococcus aureus với gía trị MIC of 8 ug/ml [30]. Abruquinone có tác dụng kháng virut và độc tính tế bào, abruquinone B có tác dụng kháng virut, kháng vi trùng lao và vi trùng sốt rét [50]. Thành phần hóa học của lá và dây cam thảo: Trong thành phần hóa học của lá cam thảo dây có các isoflavanquinone, abruquinone B, abruquinone G [50]; saponin triterpenoid [48] và các glycosid triterpenic abrusoside A - D - là các chất ngọt tương tự như glycyrrhizin có độ ngọt gấp 30 - 100 lần đường sucrose [36].

Các saponin triterpenoid có tác dụng kháng viêm. • Diệp hạ châu (chó đẻ răng cưa) (Phyllanthus urinaria L.): Nhân dân dùng cây diệp hạ châu để chữa bệnh gan từ lâu đời. Kết quả nghiên cứu của một số tác giả cho rằng diệp hạ châu có tác dụng kháng sự nhân lên của nhiều loại 5 virut: Virut viêm gan B, Epstein-Bar virut, retrovirut, hespes simplex virut (HSV), cải thiện enzym gan, chuyển đổi các dấu ấn của virút VGB trên lâm sàng ở bệnh nhân viêm gan B mạn tính [68]. Gần đây, các tác giả Hàn Quốc phát hiện ellagic acid chiết tách từ diệp hạ châu có tác dụng phóng bế virut VGB giải phóng HBeAg (kháng nguyên e) trong các tế bào gan (IC50 = 0,07 microg/ml) [64].

Thành phần hoạt chất của diệp hạ châu là các lignan (phyllanthin, hypophyllanthin, phyltetralin và niranthin) và các flavonoid ellagic acid, gallic acid, geraniin [73]. Ở Việt Nam diệp hạ châu thường được dùng phối hợp với các vị thuốc đông dược khác trong một số bài thuốc điều trị bệnh gan. • Dứa gai (Pandanus odoratissimus L.): Nhân dân thường dùng quả để chữa bệnh gan, đầy bụng, khó tiêu, hoàng đản. Thành phần hoá học và tác dụng sinh học của quả dứa gai còn ít được nghiên cứu.

Năm 2002 trong khuôn khổ của đề tài cấp Viện Dược liệu (do TS. Phạm Thanh Trúc làm chủ nhiệm) chúng tôi đã nghiên cứu tác dụng bảo vệ gan của cao lỏng quả dứa gai thu hái tại tỉnh Kiên Giang.