Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Theo số liệu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) được trích dẫn trong đồ án, số lượng người từ 65 tuổi trở lên dự kiến đạt 1,4 tỷ người vào năm 2030. Xu hướng già hóa dân số toàn cầu đặt ra nhu cầu cấp thiết về các giải pháp chăm sóc sức khỏe nhằm duy trì tính độc lập và an toàn cho người cao tuổi tại nhà. Đồng thời, bối cảnh đại dịch COVID-19 cũng thúc đẩy việc ứng dụng các giải pháp y tế từ xa (telehealth/remote healthcare) nhằm giảm tải cho các bệnh viện và hạn chế lây nhiễm chéo.

Đề tài tốt nghiệp "Nghiên cứu, thiết kế và chế tạo hệ thống giám sát sức khỏe cho người cao tuổi tại nhà sử dụng mạng cảm biến không dây" (Mã đề tài: CLC100312) do nhóm sinh viên Võ Minh Quân, Nguyễn Hoàng Dương và Vũ Đức Anh thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Vũ Lân tại Khoa Đào tạo Chất lượng cao, ngành Kỹ thuật Cơ điện tử, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM (HCMUTE), niên khóa 2019 – 2023.

Nhiệm vụ và mục tiêu nghiên cứu của đồ án bao gồm:

  1. Phát triển hệ thống Internet vạn vật (IoT) giám sát và chăm sóc sức khỏe người cao tuổi tại nhà một cách hiệu quả và tiết kiệm chi phí.
  2. Tăng cường sự an toàn và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi thông qua giám sát liên tục các chỉ số sinh tồn và phát hiện sớm các tai biến (té ngã).
  3. Giảm bớt gánh nặng chăm sóc cho gia đình và xã hội bằng việc truyền dữ liệu theo thời gian thực tới người thân và nhân viên y tế.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

  • Đối tượng nghiên cứu: Người cao tuổi có nhu cầu theo dõi và chăm sóc sức khỏe tại môi trường gia đình.
  • Phạm vi nghiên cứu: Thiết kế và chế tạo hệ thống phần cứng thu thập tín hiệu sinh học đeo trên người (wearable devices), trạm xử lý trung tâm (central processing hub), cơ sở dữ liệu lưu trữ và giao diện giám sát gồm ứng dụng di động Android và trang web chuyên dụng cho bác sĩ. Thời gian thực hiện từ ngày 15/03/2023 đến ngày 18/07/2023.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Đồ án xây dựng dựa trên các nền tảng lý thuyết và công nghệ chính:

  • Internet vạn vật trong y tế (Internet of Medical Things - IoMT): Khái niệm mạng lưới các thiết bị y tế kết nối không dây thu thập và truyền tải dữ liệu sinh học đến các hệ thống lưu trữ đám mây hoặc máy chủ cục bộ.
  • Thuật toán học máy (Machine Learning): Ứng dụng các thuật toán phân loại có giám sát (Supervised Learning) để xử lý dữ liệu gia tốc và vận tốc góc nhằm phát hiện sự cố té ngã của người cao tuổi.
  • Hệ thống nhúng và mạng cảm biến không dây (Wireless Sensor Network - WSN): Giao thức truyền dữ liệu không dây Wi-Fi, kiến trúc máy chủ Web (Web Server), kiến trúc RESTful API và mô hình vòng đời ứng dụng di động Android.

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm:

  • Phương pháp nghiên cứu tài liệu (Document study): Phân tích và tổng hợp các công trình nghiên cứu đi trước về xử lý dữ liệu y tế, hệ thống chẩn đoán tự động và các mô hình thiết kế trải nghiệm người dùng y tế.
  • Phương pháp thiết kế và phát triển kỹ thuật (Research & Development): Lựa chọn linh kiện, thiết kế mạch in (PCB), mô hình hóa 3D phần cứng, lập trình phần mềm nhúng, xây dựng backend web và giao diện ứng dụng di động.
  • Phương pháp thực nghiệm (Experiment): Kiểm thử tĩnh (static test) và kiểm thử động (dynamic test) các thông số kỹ thuật, đánh giá độ sai số và độ ổn định của hệ thống truyền nhận dữ liệu.

Thiết kế và triển khai hệ thống

Hệ thống được tổ chức thành 3 khối chính: 2 nút cảm biến đeo tay (Sensor Nodes), 1 khối xử lý và hiển thị trung tâm (Display Module / Central Hub), cùng hệ thống phần mềm giám sát (Web server và Ứng dụng Android).

[Khối cảm biến đeo người (ESP8266 + Sensors)] 
       [Web giám sát cho Bác sĩ (PHP)]                                     [Ứng dụng Android (Android Studio)]

1. Phân tích và lựa chọn phần cứng

Nhóm nghiên cứu đã so sánh các dòng vi điều khiển và vi xử lý phổ biến:

  • Vi điều khiển cho nút cảm biến: So sánh giữa ESP32, Arduino Nano 33 BLE Sense và ESP8266. Nhóm quyết định lựa chọn ESP8266 do tích hợp sẵn chuẩn kết nối Wi-Fi, kích thước nhỏ gọn, tiêu thụ năng lượng thấp và giá thành tối ưu cho thiết bị đeo.
  • Khối xử lý trung tâm: Sử dụng bo mạch Raspberry Pi làm trạm trung tâm để tiếp nhận dữ liệu không dây từ các nút ESP8266, quản lý cơ sở dữ liệu và vận hành hệ thống máy chủ nội bộ.
  • Các cảm biến sinh học:
    • Cảm biến MAX30102: Đo nhịp tim và độ bão hòa oxy trong máu (SpO2).
    • Cảm biến MLX90614: Đo thân nhiệt người dùng không tiếp xúc bằng hồng ngoại.
    • Cảm biến MPU6050: Cảm biến gia tốc và con quay hồi chuyển 6 trục phục vụ nhận diện hành vi và phát hiện té ngã.
  • Vật liệu chế tạo vỏ hộp: So sánh giữa nhựa PLA, nhựa TPU và nhựa ABS trong công nghệ in 3D. Nhóm lựa chọn nhựa PLA vì đặc tính dễ gia công, an toàn, chi phí hợp lý và đáp ứng đủ độ bền cơ học cho thiết bị đeo và vỏ trạm trung tâm.

2. Lựa chọn thuật toán phát hiện té ngã

Nhóm đánh giá 3 thuật toán học máy phân loại: Support Vector Machines (SVM), k-Nearest Neighbors (k-NN) và Random Forest. Thuật toán Random Forest được chọn nhờ khả năng xử lý tốt dữ liệu phi tuyến tính nhiều chiều, tính kháng nhiễu, hạn chế tối đa hiện tượng quá khớp (overfitting) và làm việc hiệu quả với các tập dữ liệu mất cân bằng.

3. Kiến trúc phần mềm và cơ sở dữ liệu

  • Cơ sở dữ liệu: Lựa chọn MySQL để lưu trữ có cấu trúc các bảng dữ liệu về nhịp tim, SpO2, thân nhiệt, sự cố té ngã và nhiệt độ/độ ẩm môi trường.
  • Nền tảng Web: Lựa chọn ngôn ngữ PHP để xây dựng cổng thông tin cho bác sĩ vì khả năng tương thích cao với cơ sở dữ liệu MySQL, xử lý linh hoạt các yêu cầu HTTP và tạo giao diện HTML động.
  • Ứng dụng di động: Lựa chọn môi trường Android Studio (so với Flutter và MIT App Inventor) nhằm khai thác tối đa tài nguyên hệ điều hành Android gốc, xây dựng giao diện hiển thị thời gian thực, quản lý dịch vụ thông báo đẩy và nhắc lịch uống thuốc.
Hạng mục hệ thống Giải pháp / Công nghệ được chọn Lý do lựa chọn chính
Vi điều khiển nút cảm biến ESP8266 Tích hợp Wi-Fi, giá thành thấp, tiết kiệm điện năng
Khối trung tâm Raspberry Pi Năng lực tính toán cao, chạy web server và cơ sở dữ liệu
Cảm biến sinh học MAX30102, MLX90614, MPU6050 Thu thập đầy đủ nhịp tim, SpO2, thân nhiệt, gia tốc ngã
Thuật toán học máy Random Forest Kháng nhiễu tốt, phân loại ngã chính xác trên dữ liệu phi tuyến
Cơ sở dữ liệu MySQL Quản lý dữ liệu có cấu trúc ổn định, truy vấn nhanh
Nền tảng Web bác sĩ PHP Tích hợp trực tiếp với MySQL, xử lý HTTP request tối ưu
Ứng dụng di động Android Studio (Native Android) Tận dụng API gốc, hiệu năng cao, giao tiếp Rest API mượt mà
Vật liệu vỏ thiết bị Nhựa PLA (In 3D) Chi phí thấp, dễ tạo mẫu nhanh, độ bền đáp ứng yêu cầu

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu đề tài (Introduction)

Chương 1 thiết lập tính cấp thiết của nghiên cứu dựa trên bối cảnh già hóa dân số thế giới và nhu cầu y tế từ xa sau đại dịch COVID-19. Tác giả xác định rõ mục tiêu nghiên cứu, đối tượng là người cao tuổi tại gia đình, phương pháp tiếp cận kết hợp lý thuyết và thực nghiệm chế tạo. Phần tổng quan tài liệu điểm qua 5 công trình nghiên cứu liên quan tại Việt Nam: hệ thống thu thập dữ liệu y tế Health DL (Phan Tấn và cộng sự, 2017), kỹ thuật chatbot chẩn đoán tự động (Nguyễn Thị Bích Diệp, 2019), ứng dụng AI định vị cơ quan trong xạ trị (Trần Sỹ Hùng và cộng sự, 2020), giải pháp UX dựa trên mô hình UCDC cho ứng dụng E-doctor (Trần Quốc Trung, 2020), và đề tài phẫu thuật robot điều trị ung thư tại Bệnh viện Bình Dân (2021). Chương 1 cũng thẳng thắn chỉ ra các giới hạn của hệ thống IoT y tế gồm chi phí phần cứng, vấn đề bảo mật dữ liệu riêng tư và sự phụ thuộc vào chất lượng kết nối Internet.

Chương 2: Tổng quan đề tài (Project Overview)

Trình bày tổng quan mục tiêu tổng thể của dự án, các yêu cầu vận hành, cấu trúc cơ bản của hệ thống giám sát và phân định phạm vi hoạt động của từng mô-đun chức năng.

Chương 3: Cơ sở lý thuyết và tổng quan tài liệu (Literature Review)

Cung cấp cơ sở lý thuyết chi tiết về:

  • Khái niệm và các ứng dụng của IoT trong nông nghiệp, sản xuất, bán lẻ, giao thông, nhà thông minh và y tế.
  • Khái niệm Internet of Medical Things (IoMT) và vai trò của các thiết bị đeo y tế trong việc theo dõi bệnh nhân mạn tính.
  • Cấu trúc và nguyên lý hoạt động của máy chủ web (Web Server), cơ chế truyền tải trang web thông qua giao thức HTTP.
  • Ứng dụng di động trên nền tảng IoT và các mô hình học máy: học có giám sát (Supervised Learning), học không giám sát (Unsupervised Learning) và học tăng cường (Reinforcement Learning).

Chương 4: Định hướng và giải pháp kỹ thuật (Directions and Solutions)

Xác định chỉ tiêu kỹ thuật chi tiết cho các thành phần phần cứng và thực hiện phân tích so sánh các phương án công nghệ:

  • Yêu cầu kỹ thuật Nút cảm biến 1 (Sensor node 1): Kích thước 50 x 50 x 25 mm, trọng lượng 100g, nguồn cấp 3.7V/1A, độ chính xác yêu cầu 2%.
  • Yêu cầu kỹ thuật Nút cảm biến 2 (Sensor node 2): Kích thước 55 x 50 x 38 mm, trọng lượng 100g, nguồn cấp 3.7V/1A, độ chính xác yêu cầu 2%.
  • Yêu cầu kỹ thuật Khối hiển thị (Display module): Kích thước 120 x 105 x 80 mm, nguồn cấp 5V/1A, độ chính xác 5%.
  • Thực hiện đánh giá ưu nhược điểm giữa ESP32, Arduino Nano 33 BLE Sense, ESP8266; giữa các thuật toán SVM, k-NN, Random Forest; giữa các cơ sở dữ liệu MySQL, PostgreSQL, MongoDB; giữa các framework web Node.js, Django, PHP; và giữa các nền tảng ứng dụng di động Flutter, App Inventor, Android Studio để chọn ra hệ thống giải pháp tối ưu.

Chương 5: Thiết kế và hiện thực hóa hệ thống (Design and Implementation)

Trình bày chi tiết quá trình chế tạo vật lý và phần mềm:

  • Thiết kế cơ khí và vỏ hộp: Lựa chọn nhựa in 3D PLA để gia công vỏ hộp khối hiển thị và 2 thiết bị đeo tay.
  • Thiết kế mạch in (PCB) và sơ đồ kết nối phần cứng: Sơ đồ chân kết nối giữa ESP8266 với các cảm biến MAX30102, MLX90614, MPU6050, mạch nạp firmware và mô-đun hạ áp/nguồn.
  • Phát triển phần mềm Android: Xây dựng vòng đời Activity (Lifecycle), giao diện tương tác, thanh điều hướng (Sidebar), hệ thống nhận thông báo, giao thức REST API và chu trình gửi/nhận dữ liệu HTTP Request-Response; xây dựng luồng đăng nhập (Login UI) và đăng ký tài khoản (Signup UI).
  • Phân tích dữ liệu khám phá (EDA) và huấn luyện mô hình: Phân tích tập dữ liệu phát hiện té ngã (Dataset Fall Detection), xử lý giá trị khuyết thiếu (Missing Values), đánh giá biến thiên nhịp tim (Heart Rate Variability) và nồng độ oxy trong máu (Blood Oxygen Saturation).
  • Xây dựng giao diện Web cho Bác sĩ: Giao diện đăng nhập, danh sách quản lý bệnh nhân và trang hồ sơ chi tiết từng bệnh nhân.

Chương 6: Thử nghiệm sản phẩm và đánh giá (Production Experiment)

Xác định các chỉ số đo lường cần thiết và phương pháp thử nghiệm. Tiến hành phân tích kiểm thử tĩnh và kiểm thử động đối với toàn bộ hệ thống; công bố bảng thông số kỹ thuật xuất xưởng chính thức cho Nút cảm biến 1, Nút cảm biến 2 và Khối hiển thị trung tâm.

Kết quả và đóng góp

Đồ án đã hoàn thành thiết kế, chế tạo và kiểm thử thành công hệ thống giám sát sức khỏe người cao tuổi tại nhà với các kết quả cụ thể:

  1. Sản phẩm phần cứng hoàn chỉnh:
    • Chế tạo thành công 2 nút cảm biến đeo tay sử dụng vi điều khiển ESP8266 tích hợp cảm biến MAX30102, MLX90614 và MPU6050.
    • Chế tạo khối hiển thị trung tâm sử dụng bo mạch Raspberry Pi, cấp nguồn 5V/1A, đóng vai trò làm hub thu nhận và hiển thị thông số.
    • Vỏ thiết bị được in 3D hoàn chỉnh bằng nhựa PLA, đảm bảo trọng lượng nhẹ (100g) phù hợp đeo trên cổ tay người già.
  2. Triển khai mô hình Học máy phát hiện ngã: Áp dụng thuật toán Random Forest để phân loại dữ liệu gia tốc chuyển động, hỗ trợ cảnh báo kịp thời tai biến té ngã.
  3. Phần mềm quản lý đa nền tảng:
    • Xây dựng hoàn chỉnh cơ sở dữ liệu MySQL lưu trữ dữ liệu sinh học và môi trường.
    • Hoàn thiện ứng dụng di động Android gốc kết nối Rest API với đầy đủ tính năng theo dõi chỉ số sinh tồn thời gian thực, thông báo cảnh báo và nhắc nhở uống thuốc.
    • Vận hành trang web chuyên dụng bằng PHP cho phép bác sĩ theo dõi đồng thời nhiều hồ sơ bệnh nhân từ xa.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên các nội dung được nhóm tác giả nêu trong văn bản:

  • Hạn chế:
    • Chi phí thiết bị: Chi phí đầu tư ban đầu của hệ thống có thể còn cao đối với một số đối tượng người cao tuổi có hoàn cảnh khó khăn hoặc có nhu cầu chăm sóc chuyên biệt.
    • Vấn đề riêng tư và bảo mật: Hệ thống thu thập khối lượng lớn dữ liệu sinh hoạt và chỉ số cá nhân, đòi hỏi các giải pháp bảo vệ quyền riêng tư nghiêm ngặt hơn.
    • Tính khả dụng hạ tầng mạng: Hệ thống phụ thuộc vào kết nối Wi-Fi/Internet ổn định, dễ gián đoạn hoạt động tại các khu vực có hạ tầng mạng yếu.
  • Hướng mở rộng: Tiếp tục tối ưu hóa kích thước mạch phần cứng, nâng cao thuật toán xử lý dữ liệu và cải thiện khả năng bảo mật thông tin y tế trên đường truyền.

Giá trị tham khảo

Tài liệu đồ án tốt nghiệp này mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho:

  • Sinh viên ngành Kỹ thuật Cơ điện tử, Kỹ thuật Điều khiển & Tự động hóa, Kỹ thuật Điện tử - Viễn thông và Kỹ thuật Máy tính: Tham khảo cấu trúc thiết kế một hệ thống IoT hoàn chỉnh từ tầng phần cứng (PCB, cảm biến, vi điều khiển ESP8266, Raspberry Pi) đến tầng truyền thông và xử lý trung tâm.
  • Người nghiên cứu các đề tài IoMT và Thiết bị Y tế đeo tay: Tham khảo cách kết nối, cấu hình các cảm biến sinh học thông dụng (MAX30102, MLX90614, MPU6050) và giải pháp tích hợp thuật toán phân loại ngã (Random Forest).
  • Lập trình viên hệ thống nhúng và ứng dụng: Tham khảo mô hình kết nối đồng bộ giữa phần cứng nhúng với cơ sở dữ liệu MySQL, xây dựng REST API, giao diện web PHP và ứng dụng di động Android Studio.

Câu hỏi thường gặp

1. Đồ án sử dụng những vi điều khiển và vi xử lý nào cho phần cứng? Hệ thống sử dụng vi điều khiển ESP8266 cho 2 nút cảm biến đeo tay để thu thập tín hiệu và truyền dữ liệu qua Wi-Fi; trạm xử lý trung tâm và hiển thị (Central hub) sử dụng bo mạch máy tính mini Raspberry Pi.

2. Các chỉ số sức khỏe nào được thu thập và theo dõi trong hệ thống? Hệ thống theo dõi các chỉ số sinh thái và sinh tồn gồm: Nhịp tim và nồng độ oxy trong máu SpO2 (cảm biến MAX30102), Thân nhiệt cơ thể không tiếp xúc (cảm biến MLX90614), Gia tốc chuyển động để phát hiện sự cố té ngã (cảm biến MPU6050), cùng với nhiệt độ và độ ẩm môi trường xung quanh.

3. Thuật toán học máy nào được nhóm tác giả lựa chọn để phát hiện té ngã và vì sao? Nhóm tác giả lựa chọn thuật toán Random Forest sau khi so sánh với SVM và k-NN. Lý do là Random Forest có khả năng xử lý tốt dữ liệu phi tuyến tính nhiều chiều, kháng nhiễu tốt, chống hiện tượng quá khớp (overfitting) và làm việc hiệu quả với các tập dữ liệu mất cân bằng trong các tình huống ngã thực tế.

4. Kiến trúc phần mềm quản lý phía người dùng và nhân viên y tế được xây dựng bằng công nghệ gì? Cơ sở dữ liệu trung tâm sử dụng MySQL; trang web dành cho bác sĩ được xây dựng bằng ngôn ngữ PHP hỗ trợ truy vấn và hiển thị danh sách/hồ sơ bệnh nhân; ứng dụng di động cho người thân và bệnh nhân được phát triển bằng môi trường Android Studio kết nối qua giao thức REST API.

5. Vật liệu nào được chọn để chế tạo vỏ thiết bị đeo tay và hộp hiển thị? Nhóm tác giả sử dụng nhựa PLA kết hợp công nghệ in 3D để chế tạo vỏ hộp hiển thị và thiết bị đeo tay, nhờ đặc tính dễ gia công, giá thành rẻ, an toàn và đảm bảo yêu cầu cơ học với trọng lượng thiết kế mỗi nút đeo tay chỉ khoảng 100g.

Kết luận

Đồ án tốt nghiệp "Nghiên cứu, thiết kế và chế tạo hệ thống giám sát sức khỏe cho người cao tuổi tại nhà sử dụng mạng cảm biến không dây" đã giải quyết trọn vẹn bài toán tích hợp phần cứng cảm biến sinh học, vi điều khiển không dây ESP8266, trạm Raspberry Pi và mô hình học máy phát hiện ngã Random Forest. Hệ thống cung cấp giải pháp theo dõi sức khỏe liên tục, tự động gửi cảnh báo nguy hiểm qua ứng dụng Android và hệ thống web PHP chuyên dụng. Công trình là tài liệu mẫu mực về thiết kế hệ thống Cơ điện tử ứng dụng trong lĩnh vực Chăm sóc sức khỏe thông minh (IoMT).