CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC RÈN LUYỆN KỸ NĂNG TỰ HỌC VẬT LÝ CHO HỌC SINH 1. Hoạt động dạy học 1. Định nghĩa Hoạt động dạy học là một quá trình dưới sự lãnh đạo, tổ chức, điều khiển của người giáo viên, người học tự giác, tích cực, chủ động tổ chức, tự điều khiển hoạt động nhận thức, học tập của mình nhằm thực hiện những nhiệm vụ dạy học. Từ khái niệm trên ta thấy hoạt động dạy và học liên hệ mật thiết với nhau, diễn ra đồng thời và phối hợp chặt chẽ, cộng hưởng với nhau từ đó tạo nên hiệu quả cho quá trình dạy học.
Bản chất của hoạt động dạy học Bản chất của hoạt động dạy học là quá trình nhận thức độc đáo của học sinh. Trước tiên ta khẳng định học là một hoạt động nhận thức. Vậy thế nào là hoạt động nhận thức? Nhận thức là sự phản ánh thế giới khách quan vào não người, đó là sự phản ánh tâm lí của con người bắt đầu từ cảm giác đến tư duy, tưởng tượng. Sự học tập của học sinh cũng là quá trình như vậy.
Đó là sự phản ánh đi trước, có tính chất cải tạo mà mức độ cao nhất là sự sáng tạo. Sự phản ánh đó bị khúc xạ qua lăng kính chủ quan của mỗi người (như qua kinh nghiệm, nhu cầu, hứng thú.) và đó là sự phản ánh tích cực mỗi chủ thể. Lênin đã chỉ rõ quy luật chung nhất của hoạt động nhận thức: “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn đó là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý, nhận thức hiện thực khách quan”. Điều dễ nhận thấy là hoạt động nhận thức của HS không phải là tìm ra tri thức mới mà chỉ là sự tái tạo lại tri thức khoa học mà các nhà khoa học đã tìm hiểu trước.
Đây là một điều thuận lợi cho HS. Tuy nhiên, để tái tạo lại, người học không còn cách nào khác là phải phát huy nội lực của bản thân (động cơ, ý chí,.), càng phát huy cao bao nhiêu thì việc tái tạo lại càng diễn ra tốt bấy nhiêu. Trong học tập vật lí, việc HS khám phá ra những định luật, tính chất vật lí không phải để làm phong phú thêm kho tàng kiến thức của nhân loại mà HS tái tạo lại chúng để biến chúng thành vốn liếng của bản thân mình. Điều quan trọng là HS phải tự khám phá lại để tập làm cái công việc khám phá đó trong hoạt động thực tiễn sau này.
Việc tái tạo này sẽ tạo ra những biến đổi trong bản thân người học, sự hình thành phẩm chất và năng lực ở 11 người học thực sự là những thành tựu mới, chúng sẽ giúp cho người học trưởng thành hơn. Tuy nhiên trong hoạt động dạy học, nhận thức của học sinh còn thể hiện tính độc đáo, cụ thể như sau: Quá trình nhận thức của học sinh không phải là quá trình tìm ra cái mới cho nhân loại mà chủ yếu là sự tái tạo những tri thức của loài người đã tạo ra. Quá trình nhận thức của học sinh không diễn ra theo con đường mò mẫm, thử và sai như quá trình nhận thức nói chung của loài người, mà diễn ra theo con đường đã được khám phá, được những nhà xây dựng chương trình, nội dung dạy học gia công sư phạm. Vì vậy, trong một thời gian nhất định, học sinh có thể lĩnh hội khối lượng tri thức rất lớn một cách thuận lợi.
Như vậy bản chất của hoạt động dạy học là quá trình nhận thức độc đáo của học sinh và giáo viên là người góp phần tạo ra những biến đổi trong bản thân người học, hình thành phẩm chất và năng lực ở người học. Tự học và năng lực tự học 1. Khái niệm về tự học Tự học là một vấn đề rất được rất nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu nên có rất nhiều quan niệm về tự học. Chủ Tịch Hồ Chí Minh dạy: “Tự học là một cách học tự động” tức là học tập một cách hoàn toàn tự giác, tự chủ, không đợi ai nhắc nhở, không chờ ai giao nhiệm vụ mà tự mình chủ động vạch kế hoạch chủ động cho mình rồi tự mình triển khai thực hiện kế hoạch đó [2].
Theo Võ Quang Phúc: “Tự học là một bộ phận của học, nó được tạo thành bởi những thao tác, cử chỉ, ngôn ngữ, hành động của người học trong hệ thống tương tác của hoạt động dạy học. Tự học phản ánh rõ nhu cầu bức xúc về học tập của người học, phản ánh tính tự giác và nỗ lực của người học, phản ánh năng lực tổ chức và tự điều khiển của người học nhằm đạt được kết quả nhất định trong hoàn cảnh nhất định với nội dung học tập nhất định” [13]. Theo Nguyễn Cảnh Toàn, tự học là tự mình động não, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp…) và có khi cả cơ bắp (khi phải sử dụng công cụ), cùng các phẩm chất của mình, rồi cả động cơ, tình cảm, cả nhân sinh quan, thế giới quan (trung thực, khách quan, có chí tiến thủ, không ngại khó ngại khổ, kiên trì nhẫn nại, lòng say mê khoa học, ý muốn thi đỗ, biết biến khó khăn 12 thành thuận lợi) để chiếm lĩnh một lĩnh vực hiểu biết nào đó của nhân loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình [22]. Theo Thái Duy Tuyên, tự học là hoạt động độc lập chiếm lĩnh kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo.
và kinh nghiệm lịch sử xã hội loài người nói chung của chính bản thân người học [30]. Tác giả Nguyễn Kỳ cho rằng tự học nghĩa là người học tích cực chủ động tự mình tìm ra bằng hành động của mình, tự thể hiện mình và hợp tác với các bạn, học bạn, học thầy và học mọi người. Tự học là tự đặt mình vào tình huống học, vào vị trí của người tự nghiên cứu, xử lý các tình huống, giải quyết các vấn đề đặt ra cho mình để nhận biết vấn đề, thu thập xử lý thông tin cũ, xây dựng các giải pháp giải quyết vấn đề, thử nghiệm các giải pháp…[9]. Tác giả Lưu Xuân Mới cho rằng tự học là hình thức hoạt động nhận thức của cá nhân nhằm nắm vững hệ thống tri thức và kỹ năng do chính bản thân người học tiến hành ở trên lớp hoặc ở ngoài lớp, theo hoặc không theo chương trình và sách giáo khoa đã được qui định.
Theo tác giả Vũ Văn Tảo, học cốt lõi là tự học, là quá trình phát triển nội tại, trong đó chủ thể tự thể hiện và biến đổi mình, tự làm phong phú giá trị con người bằng cách thu nhận, xử lý và điều chỉnh thông tin từ môi trường sống của chủ thể [18]. Theo Trần Phương, học bao giờ cũng là tự học, tức là biến kiến thức khoa học tích luỹ được từ nhiều thế hệ cả nhân loại thành kiến thức của chính mình, tự cải tạo lại tư duy của chính mình, rèn luyện cho mình kỹ năng thực hiện… tự học càng chuyên cần, công phu bao nhiêu thì càng cải biến, cải tạo mình sâu sắc bấy nhiêu. Như vậy, tự học là hoạt động học tập do người học tiến hành một cách tự giác, tích cực, độc lập chiếm lĩnh kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo. và kinh nghiệm lịch sử của xã hội loài người để tự biến đổi mình, tự làm phong phú giá trị của mình bằng các thao tác trí tuệ hoặc chân tay nhờ vào ý chí, nghị lực và sự say mê học tập.
Như vậy, những đặc trưng cơ bản của tự học là: người học tự mình tổ chức xây dựng, kiểm tra tiến trình học tập với ý thức trách nhiệm; tự quyết định trong việc lựa chọn mục tiêu, nội dung, phương pháp học tập. Chú ý đến cách học, bởi vì kiến thức, kỹ năng có thể thay đổi theo tiến bộ khoa học kỹ thuật. Các cách tự học Hoạt động tự học được coi là hoạt động có tổ chức của người học, diễn ra dưới nhiều cách khác nhau [26]: - Tự học giáp mặt: Những hoạt động học như nghe giảng và tự ghi chép bài theo tinh thần tích cực, thảo luận nhóm, tự đọc sách. Quá trình này diễn ra với sự hướng dẫn trực tiếp của giáo viên trên lớp được gọi là tự học giáp mặt.
- Tự học không giáp mặt: Quá trình này diễn ra với sự hướng dẫn trực tiếp của giáo viên trên lớp và HS tự mình tiến hành để chiếm lĩnh tri thức. Tự học loại này có thể tồn tại ở ba mức: + Tự học mức cao: Người học tự học qua sách, qua các phương tiện thông tin như internet, tivi, đài, báo. Người học tự chọn nội dung để học, tự đưa ra quá trình học tập, tự kiểm tra đánh giá kết quả. Đây là một quá trình độc lập của HS.
+ Tự học với sự hướng dẫn từ xa: Người học có các tài liệu hướng dẫn học tập và thông qua các phương tiện thông tin như băng ghi hình, website, ti-vi, các phần mềm dạy học … người học tự học, tự chiếm lĩnh tri tri thức. Sự hướng dẫn tự học trong trường hợp này là hướng dẫn phương pháp tự học tập, tự tra cứu. để hoàn thành nhiệm vụ học tập. Như vậy, có rất nhiều hình thức tự học.
Mỗi hình thức có ưu và nhược điểm riêng. Tuy nhiên, việc tìm ra và rèn luyện một phương pháp tự học thích hợp đối với nhiều người là việc làm không dễ. Vì vậy GV cần giúp HS trang bị hình thức tự học phù hợp, vì nó không những giúp em học tập tốt khi còn ngồi trên ghế nhà trường mà còn cần thiết cho sự phát triển của mỗi HS sau này [29]. Vai trò của tự học Tự học có vai trò rất quan trọng đối với người học nói chung và đối với HS nói riêng.
* Tự học giúp nâng cao chất lượng kiến thức và hiệu quả học tập Lê-nin viết: “không có sự lao động tự lực thì không thể tìm thấy chân lí trong bất kì vấn đề hệ trọng nào và ai sợ tốn công sức thì không sao tìm ra sự thật được”. Khi tự học, người học phải vận dụng kiến thức để tự mình giải quyết vấn đề. Điều này đòi hỏi người học phải tự tìm tòi, bổ sung kiến thức , đào sâu kiến thức. Chính điều này giúp người học hiểu sâu sắc vấn đề hơn.
Từ việc hiểu sâu sắc vấn đề, đôi khi nó còn giúp người học nảy sinh mâu thuẫn, nảy sinh kiến thức mới xung quanh vấn đề người học nghiên cứu. Chính điều này làm nâng cao chất lượng kiến thức cũng như hiệu quả học tập. 14 * Tự học là hoạt động cốt lõi của việc học.