Chương I: TỔNG QUAN 1. Khái niệm cơ bản về rác thải nhựa Nhựa là một loại vật liệu được điều chế từ các nhóm cao phân tử, cao phân tử được cấu tạo từ những nhóm đơn phân tử nhỏ thông qua phản ứng kết nối. Trạng thái thông thường của nhựa nằm giữa cứng và lỏng, chúng còn được gọi với tên chất dẻo. Được dùng làm vật liệu để sản xuất nhiều loại vật dụng trong đời sống hằng ngày như là: áo mưa, ống dẫn điện.
cho đến những sản phẩm công nghiệp, gắn với đời sống hiện đại của con người. Chúng là những vật liệu có khả năng bị biến dạng khi chịu tác dụng của nhiệt, áp suất và vẫn giữ được sự biến dạng đó khi thôi tác dụng. Rác thải nhựa là cụm từ được sử dụng để chỉ những sản phẩm được làm bằng nhựa, đã qua sử dụng hoặc không được dùng đến và vứt ra ngoài môi trường. Rác thải nhựa gồm có túi nhựa, chai nhựa, cốc nhựa, ống hút nhựa hay các loại đồ chơi, vật dụng bằng nhựa,….những sản phẩm này có đặc điểm chung là thời gian phân hủy lâu có thể lên đến hàng chục năm thậm chí hàng trăm năm (Báo điện tử/ Báo Tài nguyên và môi 2019).
Nguồn gốc rác thải nhựa Rác thải nhựa từ sinh hoạt: Là rác thải nhựa xuất phát chủ yếu từ các khu dân cư, chợ, cửa hàng. Những rác thải nhựa từ sinh hoạt chủ yếu là túi nilon, chai nhựa, đồ chơi, tã bỉm, ống hút, cốc sữa chua, bàn chải đánh răng… Rác thải nhựa từ hoạt động công nghiệp: Là rác thải phát sinh từ hoạt động sản xuất, thi công của các nhà máy, xí nghiệp, khu công nghiệp… Rác thải nhựa y tế: Đây là nguồn rác thải nhựa khá lớn hiện nay, do đặc thù của ngành y tế là cần sử dụng rất nhiều đồ dùng 1 lần để giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm, bảo đảm an toàn trong khám chữa bệnh. Các loại rác thải nhựa y tế phải kể đến: túi nilon, bao gói đựng vật tư y tế, dụng cụ đóng gói thuốc, găng tay, kim tiêm… Rác thải từ hàng hóa nhập khẩu: Khi nhập khẩu hàng hóa từ nước ngoài, nhất là nhu cầu mua hàng của Trung Quốc tăng cao thì lượng rác thải nhựa từ túi, hộp nhựa đựng đồ tăng lên rất nhanh. Rác vi nhựa: nguồn gốc là từ các vật phẩm nhựa lớn hơn bị vỡ nhỏ ra nhưng chủ yếu từ các mặt hàng tiêu dùng chứa hạt microbead như kem đánh răng, xà phòng, sữa rửa mặt tẩy tế bào chết.
Bốn nguồn chính của chất thải vi nhựa như sau: Vỏ xe: các sợi vi nhựa được tạo ra khi mài mòn trên mặt đường tạo thành các mảnh vụn nhỏ trôi ra sông suối. Quần áo : việc giặt quần áo tổng hợp sẽ tách các mảnh nhựa nhỏ li ti đi qua hệ thống xử lý nước. Các hạt nhựa được sử dụng để sản xuất các vật dụng bằng nhựa: Những hạt nhỏ này được đúc ra từ các vật dụng được nhân tạo theo đường nước. Sơn trên các tòa nhà và vạch kẻ đường: Thời tiết và sự bong tróc dẫn đến hàng tấn các mảnh vụn nhỏ này kết thúc trong nước bề mặt mỗi năm (Soup 2020).
Ngoài ra rác thải nhựa còn có nguồn gốc từ các khu du lịch, dịch vụ, khu vui chơi giải trí hay các cơ quan, trường học… Mặt khác, trong những năm qua, ngành du lịch biển phát triển mạnh mẽ, mỗi năm thu hút hàng trăm triệu lượt khách du lịch trong nước và nước ngoài. Vì vậy, khối lượng chất 3 thải nhựa do khách du lịch thải ra các khu du lịch biển Việt Nam năm 2020, dự báo khoảng hơn 206 nghìn tấn, trong đó gần 40% xả ra biển. Nhiều bãi biển đẹp như Vịnh Hạ Long, tại một số đảo như Cát Bà, Phú Quốc, Côn Đảo, Cù Lao Chàm., đang đứng trước nguy cơ ô nhiễm môi trường, nhất là lượng rác thải nhựa ngày một gia tăng. Đáng lo ngại, chất thải nhựa có kích thước micro (nhỏ, < 5 mm) hình thành trong quá trình sản xuất, hoặc phân mảnh vật liệu nhựa tồn tại dưới dạng vật chất lơ lửng và trong trầm tích đáy biển rất khó phân hủy, dễ dàng được tích lũy trong chuỗi thức ăn sinh vật gây ra những tác động đáng kể tới các hệ sinh thái biển.
Các loại chất thải nhựa có kích thước lớn như lưới, ngư cụ trôi nổi trên biển còn gây hại nghiêm trọng cho các sinh vật biển khi chúng bị mắc kẹt, giảm năng suất đánh bắt thủy sản và gây những tác động đến hệ sinh thái biển khác. Nguyên nhân ô nhiễm rác thải nhựa Nguyên nhân ô nhiễm rác thải nhựa hiện có rất nhiều, trong đó phải kể đến 3 nguyên nhân chính sau: 1. Ý thức của từng cá nhân Nguyên nhân đầu tiên dẫn đến tình trạng ô nhiễm rác thải nhựa là ý thức của mỗi cá nhân còn chưa tốt, thể hiện ngay từ việc tiêu dùng và xử lý rác thải: Thói quen lạm dụng đồ nhựa sử dụng 1 lần của người dân đang khiến cho lượng rác thải tăng lên theo cấp số nhân. Đồ nhựa dùng 1 lần như cốc, thìa, bát nhựa… rất tiện dụng, giá thành rẻ, dễ tìm mua đang khiến cho nhiều người sử dụng chúng một cách vô tội vạ, không kiểm soát.
Nhiều cá nhân còn vứt rác bừa bãi: Nhiều người thường tiện tay vứt rác ở bất kì đâu như trên đường, bờ biển, cống, rãnh,… khiến cho rác thải tràn lan, khó thu gom, xử lý. Đặc biệt, việc xả rác xuống cống rãnh còn gây tắc nghẽn đường ống, làm ngập lụt đường phố… Chưa có ý thức phân loại rác tại nguồn: Phần lớn người dân hiện nay vẫn thường vứt rác thải nhựa với các loại rác vô cơ khác,… làm cho quá trình phân loại, xử lý rất khó khăn. Thiếu hệ thống xử lý rác thải nhựa Hệ thống xử lý rác thải nhựa chưa hoàn thiện, còn lạc hậu, hiệu quả kém… cũng là lý do khiến cho lượng rác thải nhựa thải ra môi trường tăng nhanh chóng: Hệ thống xử lý rác thải nhựa ở Việt Nam còn lạc hậu, hiệu suất kém: Chính do hạ tầng tiếp nhận và xử lý còn nhỏ lẻ, tự phát đã khiến cho lượng rác thải nhựa được tái chế còn rất thấp. Chưa có các biện pháp tái chế, xử lý rác thải một cách triệt để: Theo Hiệp hội Nhựa Việt Nam, mỗi ngày nước ta có khoảng 80.000 tấn rác thải nhựa thải ra môi trường thì chỉ có 20% được đem đi tái chế, còn 80% được xử lý theo kiểu chôn lấp hoặc đốt, có thể để lại hậu quả về sau.
Sự thờ ơ của chính quyền địa phương Bên cạnh các lý do trên, còn một nguyên nhân khác dẫn đến tình trạng ô nhiễm rác thải nhựa đó là do chính quyền địa phương không thắt chặt việc sử dụng và xử lý rác thải nhựa. Các cơ quan chức năng còn thiếu quan tâm, thờ ơ với việc xử lý chất thải, thiếu hụt hệ thống quản lý chất thải. 4 Theo ông Nguyễn Văn Hòa, Phó Chủ tịch thường trực Hiệp hội Môi trường đô thị và Khu công nghiệp Việt Nam, lượng chất thải ở Việt Nam mỗi năm là 12,8 triệu tấn. Nhưng lượng rác thải thu gom được ở đô thị khoảng 85,5%; còn ở nông thôn chỉ khoảng 45,6%.
Số còn lại vẫn trôi nổi ngoài môi trường (ACVN 2019).4 Những nguyên nhân gây ô nhiễm nhựa phổ biến hiện nay Ngoài những nguyên nhân chính trên còn có những nguyên nhân phổ biến trong cuộc sống mà ít được biết đến như : 1. Nghành công nghiệp thực phẩm đóng gói mọi thứ bằng nhựa Khoảng một phần ba lượng nhựa gây ô nhiễm đất đai và đại dương của chúng ta là từ giấy gói thực phẩm. Đây có thể là tất cả mọi thứ, từ giấy gói kẹo cao su đến túi khoai tây chiên yêu thích của bạn. Chúng tôi thường mang theo thực phẩm đóng gói ở hầu hết mọi nơi, thậm chí đến đỉnh núi hoặc trên các bãi biển ven biển.
Do đó, loại rác nhựa này có thể tồn tại ngay cả ở những nơi khó khăn nhất chứ không chỉ ở những khu vực đô thị hóa cao. Các công ty bao bì đã sử dụng nhựa để bọc và bảo quản thực phẩm vì nó rẻ hơn nhiều so với bất kỳ sản phẩm thay thế nào khác như giấy. Nhựa cũng chống nước và độ ẩm, điều cần thiết để đảm bảo rằng thực phẩm bên trong sẽ không bị hư hỏng. Trong khi có những giải pháp thay thế như sử dụng túi tái sử dụng làm bằng giấy và các vật liệu phân hủy sinh học khác, rất ít công ty thực phẩm sẵn sàng thỏa hiệp với giải pháp này (Tran Thu Huong, Le Ngoc Kim Ngan, Tran Ngoc Hiep, Tran Hoang Duy 2020).
Nhựa sử dụng một lần Trong tất cả nhựa chúng ta sử dụng, 40% chỉ được sử dụng một lần. Mỗi năm chúng ta sử dụng vài tỷ mặt hàng như túi xách, chai, khay và bao bì thực phẩm. Siêu thị đầy ngập tràn. Một số người bất cẩn với bao bì và để nó lại như rác.
Nhưng cũng có những nơi mà mọi người không thể làm khác vì không có hệ thống thu gom rác thải. Phần lớn nhựa sử dụng một lần đó xâm nhập vào môi trường, là một trong những nguyên nhân lớn nhất gây ô nhiễm nhựa. Vấn đề chính với chai nhựa là chúng ta tiêu thụ rất nhiều. Ngày nay, chúng ta đang sử dụng khoảng 500 tỷ nước đóng chai mỗi năm.
Do hơn một nửa số rác của chúng ta kết thúc là chất gây ô nhiễm, chúng ta có thể dễ dàng hình dung tác động của nó đối với môi trường. Hầu như cơ sở nào cũng sử dụng túi ni lông để khách hàng đựng sản phẩm vừa mua. Mặc dù có khả năng tái sử dụng cao, hầu hết các túi nhựa được thiết kế để sử dụng một lần. Ví dụ, mỗi khi bạn đến cửa hàng tiện lợi, bạn sẽ có một trong những chiếc túi này, nhưng lần tiếp theo khi bạn quay lại cửa hàng, chỉ một số ít người sẽ sử dụng lại chiếc túi đó (Soup 2020).
Một vật dụng nhỏ bằng nhựa khác có tác động rất lớn đến môi trường là ống hút và muỗng nhựa. Mối nguy thực sự của ống hút nhựa là có rất ít khả năng chúng có thể được tái chế vì cấu trúc của nó. Nhiều công ty cũng đã nghĩ ra một số ý tưởng để thay thế ống hút nhựa. Một số sử dụng ống hút làm bằng tre hoặc kim loại không gỉ cũng có thể được tái sử dụng.
Ống hút 5 giấy cũng được các công ty thực phẩm khác sử dụng vì đặc tính phân hủy sinh học của chúng.