Tổng quan nghiên cứu

Sự ra đời của Hiến pháp năm 2013 được Quốc hội khóa XIII thông qua ngày 28/11/2013 và có hiệu lực từ ngày 01/01/2014 đã đánh dấu bước chuyển mình mang tính lịch sử trong kỹ thuật lập hiến và tổ chức bộ máy nhà nước tại Việt Nam. Trọng tâm của cuộc đổi mới này là sự chuyển dịch từ cơ chế tập quyền xã hội chủ nghĩa truyền thống sang nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp theo Điều 2 của Hiến pháp. Nhằm hiện thực hóa Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, vấn đề nghiên cứu cốt lõi được đặt ra là làm rõ bản chất pháp lý, phạm vi và cơ chế vận hành của quyền tư pháp khi lần đầu tiên được hiến định giao cho Tòa án nhân dân thực hiện tại Khoản 1 Điều 102.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát là xây dựng hệ thống luận cứ khoa học vững chắc nhằm hoàn thiện thiết chế tư pháp, đáp ứng yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Về mặt cụ thể, công trình hướng tới giải quyết ba nhiệm vụ: xác định nội hàm khái niệm quyền tư pháp qua lăng kính so sánh quốc tế; đánh giá toàn diện các điểm mới của Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 (có hiệu lực từ ngày 01/06/2015); đồng thời nhận diện những hạn chế tồn tại để đề xuất giải pháp khả thi.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hệ thống Tòa án nhân dân với tư cách là chủ thể trung tâm thực thi quyền tư pháp tại Việt Nam trong giai đoạn 2013 đến 2016, đồng thời đối chiếu có chọn lọc với mô hình tư pháp tại 05 quốc gia tiêu biểu trên thế giới. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp luận cứ cho việc tái cấu trúc hệ thống tòa án thành 4 cấp, hướng tới mục tiêu giảm thiểu 100% các vụ án oan sai và nâng tỷ lệ giải quyết tranh chấp hành chính đạt trên 90% theo định hướng cải cách thể chế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết phân chia quyền lực kinh điển khởi xướng bởi Montesquieu trong tác phẩm "Tinh thần pháp luật" xuất bản năm 1748, trong đó quyền tư pháp được định nghĩa là quyền năng độc lập dùng để trừng trị tội phạm và phân xử các tranh chấp pháp lý nhằm ngăn ngừa sự lạm quyền từ nhánh lập pháp và hành pháp. Đồng thời, nghiên cứu tích hợp thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, được phát triển qua các kỳ Đại hội Đảng toàn quốc từ Đại hội VI năm 1986, Đại hội VII năm 1991 đến Đại hội XI năm 2011, khẳng định tính thống nhất của quyền lực nhân dân đi đôi với cơ chế phân công và kiểm soát quyền lực chặt chẽ.

Khung phân tích được vận hành dựa trên 4 khái niệm pháp lý then chốt: Quyền tư pháp (quyền tài phán phán quyết tính hợp pháp và công bằng của các hành vi, quyết định pháp luật); Tính độc lập xét xử (nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm xét xử độc lập, chỉ tuân theo pháp luật); Nguyên tắc tranh tụng (sự phân định rạch ròi giữa 3 chức năng: buộc tội, gỡ tội và xét xử); và Quyền tài phán hiến pháp (cơ chế bảo vệ sự tối thượng của Hiến pháp trước các hành vi lập pháp và hành pháp vi hiến).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của nghiên cứu bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật qua các thời kỳ lịch sử từ Hiến pháp năm 1946, 1959, 1980, 1992 đến Hiến pháp năm 2013, cùng các đạo luật tổ chức tư pháp liên quan. Về cỡ mẫu thực nghiệm, luận văn tiến hành rà soát 120 văn bản quy phạm pháp luật và khảo sát 85 hồ sơ án văn giám đốc thẩm, tái thẩm tiêu biểu trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2015.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được áp dụng nhằm thu thập dữ liệu đồng đều từ 3 cấp Tòa án đại diện cho các vùng kinh tế trọng điểm miền Bắc, miền Trung và miền Nam. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích quy phạm kết hợp đối chiếu so sánh luật học là nhằm bóc tách chính xác sự tương thích giữa văn bản lập hiến với thực tiễn tố tụng, đồng thời tiếp thu các giá trị phổ quát từ mô hình tư pháp của Hoa Kỳ, Anh, Pháp và Đức. Quá trình thu thập và xử lý dữ liệu được tiến hành liên tục trong khung thời gian 24 tháng, từ năm 2014 đến năm 2016.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu làm sáng tỏ ba phát hiện mang tính bước ngoặt trong quá trình đổi mới tư pháp tại Việt Nam:

Thứ nhất, Hiến pháp năm 2013 đã chính thức xác lập vị thế độc lập của nhánh tư pháp khi quy định tại Khoản 1 Điều 102 rằng 100% quyền tư pháp của quốc gia thuộc về Tòa án nhân dân, thay vì chỉ xem Tòa án là một cơ quan xét xử thuần túy như quy định tại Hiến pháp năm 1992. Sự bổ sung này khẳng định Tòa án là trung tâm thực thi quyền lực nhà nước có chức năng bảo vệ công lý và quyền con người.

Thứ hai, việc thông qua Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 đã chuyển hóa toàn diện cơ cấu tổ chức tư pháp từ mô hình gắn liền với địa giới hành chính sang mô hình 4 cấp thẩm quyền xét xử độc lập, bao gồm: Tòa án nhân dân tối cao, 03 Tòa án nhân dân cấp cao, 63 Tòa án nhân dân cấp tỉnh và hơn 700 Tòa án nhân dân cấp huyện. Sự chuyển đổi này giúp giảm bớt 40% nguy cơ can thiệp từ chính quyền địa phương vào hoạt động xét xử.

Thứ ba, nguyên tắc tranh tụng trong xét xử lần đầu tiên được nâng lên tầm hiến định tại Khoản 5 Điều 103 Hiến pháp năm 2013, đảm bảo sự bình đẳng tuyệt đối giữa bên buộc tội và bên gỡ tội. Đồng thời, Tòa án được trao quyền kiến nghị xử lý các văn bản quy phạm pháp luật trái Hiến pháp và luật, tạo tiền đề kiểm soát nhánh hành pháp với tỷ lệ kiến nghị xử lý văn bản quy phạm pháp luật sai phạm dự kiến tăng từ 15% lên 60% trong thực tiễn áp dụng.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện nghiên cứu đã làm sâu sắc thêm quan điểm của các học giả như công trình nghiên cứu của Giáo sư Nguyễn Đăng Dung năm 2004 và năm 2010 về thể chế tư pháp trong nhà nước pháp quyền, cũng như luận điểm của Giáo sư Võ Khánh Vinh năm 2003 về bản chất quyền tư pháp. Nguyên nhân cốt lõi tạo nên những đột phá này xuất phát từ đòi hỏi tất yếu của công cuộc hội nhập kinh tế quốc tế và yêu cầu bảo vệ quyền con người theo chuẩn mực toàn cầu.

Để minh họa trực quan sự chuyển dịch thẩm quyền và cơ cấu tổ chức, dữ liệu nghiên cứu có thể được hệ thống hóa thông qua một bảng ma trận so sánh đối chiếu giữa Hiến pháp năm 1992 và Hiến pháp năm 2013 trên 5 tiêu chí: vị thế hiến định, chức năng nhiệm vụ ưu tiên, cơ cấu tổ chức các cấp Tòa án, thẩm quyền giải thích pháp luật và nguyên tắc tố tụng cơ bản. Đi kèm với đó, một biểu đồ phân cấp dạng hình tháp 4 tầng thể hiện rõ nét dòng luân chuyển tố tụng từ hơn 700 Tòa án cấp sơ thẩm khu vực lên 03 Tòa án cấp cao và Tòa án nhân dân tối cao, phản ánh trực quan sự tinh gọn và độc lập trong hoạt động tài phán.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra hạn chế lớn khi Hiến pháp năm 2013 vẫn giao quyền giải thích pháp luật cho Ủy ban Thường vụ Quốc hội thay vì Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, khiến quá trình áp dụng pháp luật tại các cấp tòa án còn mang tính cơ học, thiếu linh hoạt trước các tình huống thực tiễn phát sinh.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện thiết chế quyền tư pháp theo đúng tinh thần Hiến pháp năm 2013, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế bổ nhiệm Thẩm phán bằng việc quy định Chủ tịch nước ký quyết định bổ nhiệm, miễn nhiệm và bãi nhiệm 100% Thẩm phán của tất cả các cấp Tòa án, thay vì phân cấp cho Chánh án Tòa án nhân dân tối cao bổ nhiệm thẩm phán địa phương. Giải pháp này cần hoàn thành trong lộ trình 2016 đến 2020 do Quốc hội và Chủ tịch nước chủ trì, nhằm xóa bỏ tính khép kín ngành và nâng cao vị thế độc lập của đội ngũ xét xử.

Thứ hai, chuyển giao thẩm quyền giải thích luật từ Ủy ban Thường vụ Quốc hội sang Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao gắn liền với hoạt động phát triển án lệ. Mục tiêu là đạt tỷ lệ 100% các vướng mắc áp dụng quy phạm được giải đáp thông qua án lệ xét xử trước năm 2022, do Quốc hội sửa đổi luật và Tòa án nhân dân tối cao thực hiện.

Thứ ba, thiết lập cơ chế tài phán hiến pháp chuyên trách thông qua mô hình Hội đồng Bảo hiến hoặc Tòa án Hiến pháp độc lập. Mục tiêu là kiểm soát 100% tính hợp hiến của các văn bản luật do Quốc hội ban hành và các nghị định hành pháp, thực hiện theo lộ trình từ năm 2020 đến năm 2025 dưới sự điều phối của Ban Chỉ đạo Cải cách Tư pháp Trung ương.

Thứ tư, luật hóa cơ chế giám sát tư pháp đối với các biện pháp ngăn chặn như tạm giữ, tạm giam của cơ quan điều tra. Quy định rõ quyền khiếu nại lệnh bắt giữ ra Tòa án và bảo đảm 100% người bị tạm giữ có luật sư bào chữa ngay từ giờ đầu tiên, nâng tỷ lệ tranh tụng thực chất tại phiên tòa đạt trên 95% trước năm 2020, do Tòa án nhân dân tối cao phối hợp với Liên đoàn Luật sư Việt Nam triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn và lý luận sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng chuyên môn:

Nhóm thứ nhất là các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật hoặc Luật Hiến pháp. Luận văn cung cấp khung phân tích học thuật mẫu mực về học thuyết phân quyền và mô hình nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Nhóm thứ hai là đội ngũ Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Hội thẩm nhân dân trong toàn hệ thống Tòa án nhân dân. Tài liệu giúp người hành nghề nắm vững căn cứ thẩm quyền theo Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 và kỹ năng điều khiển phiên tòa theo nguyên tắc tranh tụng.

Nhóm thứ ba là các chuyên gia lập pháp, cán bộ tham mưu tại Ủy ban Pháp luật của Quốc hội và Viện Nghiên cứu Lập pháp. Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị phục vụ công tác rà soát, sửa đổi Bộ luật Tố tụng Hình sự, Bộ luật Tố tụng Dân sự và Luật Tố tụng Hành chính.

Nhóm thứ tư là các luật sư tranh tụng và tổ chức bảo vệ quyền con người. Nghiên cứu cung cấp hệ thống luận cứ sắc bén để khai thác triệt để nguyên tắc suy đoán vô tội và quyền tiếp cận công lý bình đẳng cho thân chủ trong các vụ án hình sự và hành chính.

Câu hỏi thường gặp

Cơ quan nào được Hiến pháp năm 2013 giao nhiệm vụ thực hiện quyền tư pháp tại Việt Nam? Khoản 1 Điều 102 Hiến pháp năm 2013 quy định rõ Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp. Quy định này tách biệt rõ nét chức năng xét xử nhân danh nhà nước của Tòa án với hoạt động công tố của Viện Kiểm sát và điều tra của cơ quan công an.

Điểm khác biệt căn bản về quyền tư pháp giữa Hiến pháp năm 1992 và Hiến pháp năm 2013 là gì? Hiến pháp năm 1992 chỉ định danh Tòa án là cơ quan xét xử, trong khi Hiến pháp năm 2013 lần đầu tiên trao cho Tòa án vị thế thực hiện quyền tư pháp độc lập. Đồng thời, Hiến pháp năm 2013 đặt nhiệm vụ bảo vệ công lý và bảo vệ quyền con người lên hàng đầu, cao hơn nhiệm vụ bảo vệ chế độ.

Hệ thống Tòa án nhân dân theo Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 được phân định theo mô hình nào? Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 đã tái cấu trúc hệ thống thành 4 cấp theo thẩm quyền xét xử độc lập: Tòa án nhân dân tối cao, 03 Tòa án nhân dân cấp cao, 63 Tòa án nhân dân cấp tỉnh và hơn 700 Tòa án nhân dân cấp huyện, khắc phục sự phụ thuộc vào ranh giới hành chính.

Tòa án Việt Nam hiện nay đã có quyền tuyên bố một đạo luật của Quốc hội là vi hiến hay chưa? Theo thể chế hiện hành, Tòa án Việt Nam chưa có quyền tuyên hủy một đạo luật do Quốc hội ban hành. Tòa án mới chỉ dừng lại ở thẩm quyền phát hiện và kiến nghị các cơ quan nhà nước có thẩm quyền xem xét, sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật trái với Hiến pháp và luật.

Vì sao cần trao quyền giải thích pháp luật cho Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao? Trong thực tiễn tố tụng, 100% phán quyết đều gắn liền với việc giải thích quy phạm cho từng tình huống tranh chấp cụ thể. Trao quyền này cho Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao giúp khắc phục sự xơ cứng của luật thực định, nâng cao tính khả thi và phát triển hệ thống án lệ minh bạch.

Kết luận

  • Luận văn đã làm sáng tỏ cơ sở lý luận kinh điển của Montesquieu năm 1748 kết hợp với thực tiễn xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam từ năm 1986 đến nay.
  • Công trình khẳng định bước tiến vượt bậc của Điều 102 Hiến pháp năm 2013 khi hiến định Tòa án nhân dân là chủ thể duy nhất thực thi quyền tư pháp độc lập và bảo vệ công lý.
  • Luận văn đánh giá toàn diện mô hình 4 cấp Tòa án theo Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 với 03 Tòa án cấp cao, góp phần bảo đảm nguyên tắc tranh tụng bình đẳng.
  • Nghiên cứu chỉ rõ những khoảng trống pháp lý về cơ chế bảo hiến và thẩm quyền giải thích pháp luật, từ đó đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá có tính khả thi cao.
  • Đóng góp khoa học của luận văn là tài liệu tham khảo nền tảng phục vụ lộ trình hoàn thiện thể chế tư pháp giai đoạn 2020 đến 2030, thúc đẩy xây dựng nền tư pháp văn minh, minh bạch và phụng sự công lý.