CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ QUYỀN ĐƯỢC HỌC TẬP THEO PHÁP LUẬT QUỐC TẾ VÀ PHÁP LUẬT VIỆT NAM 1. Quyền được học tập theo pháp luật quốc tế 1. Khái niệm về quyền được học tập Quyền được học tập là một trong những quyền cơ bản nhất của con người và thuộc nhóm quyền về văn hoá được quy định trong các văn kiện pháp luật. Để nắm rõ bản chất của quyền được học tập và cơ chế bảo vệ quyền của con người, đầu tiên cần hiểu được thuật ngữ theo quy định của pháp luật: - “Quyền”: Quyền là khái niệm khoa học pháp lý dùng để chỉ những điều mà pháp luật công nhận và đảm bảo thực hiện đối với cá nhân, tổ chức để theo đó cá nhân được hưởng, được làm, được đòi hỏi mà không bất kỳ ai được ngăn cản, hạn chế3.
- “Học tập”: theo từ điển Bách khoa toàn thư “Học tập ở đây được hiểu là học văn hoá và học nghề bằng các hình thức khác nhau, từ học mẫu giáo đến các cấp học phổ thông, đại học, sau đại học, trung học chuyên nghiệp và học nghề”. Tuy nhiên nhìn chung cách giải thích này chưa thực sự đầy đủ và cũng chưa đề cập nhiều về bản chất thật sự của “học tập”. Hiểu rộng hơn “học tập” không chỉ dừng lại ở mức độ học ở các cấp bậc (mẫu giáo, trung học, đại học,…) mà còn là một quá trình tiếp thu, tìm hiểu để có sự hiểu biết về kỹ năng, những kiến thức cơ bản cho bản thân. “Học tập” là không ngừng trau dồi, bổ sung kiến thức mới, kinh nghiệm, giá trị, nhận thức hay sở thích và liên quan đến việc tổng hợp những thông tin khác nhau, từ đó giúp chúng ta cải thiện toàn diện được bản thân mình.
Tuy nhiên trong thực tế, thuật ngữ “học tập” và “giáo dục” được sử dụng nhiều và hay bị nhầm lẫn. Nếu “học tập” chỉ quá trình trau dồi kiến thức thì theo từ điển Tiếng Việt phổ thông “giáo dục” là “hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển của một đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được 3 “Quyền là gì”, ngày 12/9/2016, xem tại: https://nganhangphapluat.vn/tu-van-phap-luat/van-hoa--xa- hoi/quyen-la-gi-124168 (truy cập ngày 11/3/2023). 8 những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra”4 hay nói một cách dễ hiểu khác “giáo dục” là hệ thống các phương pháp và nội dung kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm được truyền tải từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua các giai đoạn, hình thức giảng dạy, nghiên cứu, đào tạo. Nhìn chung, hai thuật ngữ “giáo dục” và “học tập” có sự khác biệt nhau, “học tập” là quá trình tiếp thu các kiến thức, kỹ năng thì “giáo dục” lại mang nội hàm rộng hơn là bao gồm cả những phương tiện để truyền đạt các kiến thức đó.
Nhưng khi dẫn chiếu đến các văn kiện pháp luật quốc tế, “học tập” và “giáo dục” dường như có sự tương đồng về mặt nội dung và được sử dụng chung một từ “education” hoặc “the right to education”. Theo họ vấn đề này được giải thích rằng dù là quyền được học tập hay quyền được giáo dục thì chung quy lại chúng đều là quyền cơ bản của con người, là quyền để hướng con người đến sự phát triển toàn diện về thể chất, trí tuệ, đạo đức và cả tinh thần của con người. Điều này đã được công nhận trong nhiều công ước và chương trình quốc tế, bao gồm Công ước Quốc tế về các Quyền Kinh tế, Xã hội và Văn hóa (ICESCR), Công ước về Quyền trẻ em (CRC), và cụ thể nhất là Tuyên bố Nhân quyền chung của Liên Hợp Quốc (UDHR) đã khẳng định trong câu đầu tiên của Điều 26 rằng “Mọi người đều có quyền được hưởng giáo dục” (Everyone has the right to education). Từ những phân tích trên, quyền được học tập có thể được hiểu như sau: “Quyền được học tập (Quyền được giáo dục) là một trong những quyền cơ bản của con người, tất cả các chủ thể đều được hưởng quyền này một cách công bằng thông qua việc tiếp cận cơ sở giáo dục, phương tiện học tập mà không có bất kỳ sự xâm phạm, ngăn cấm hay một sự phân biệt nào dựa trên chủng tộc, độ tuổi, thành phần tôn giáo.
Mọi người có quyền học bất kỳ đâu, học mọi lúc mọi nơi để có cơ hội phát triển toàn diện, nâng cao tri thức và trau dồi đạo đức và được bảo đảm thực hiện bởi các cơ quan quản lý Nhà nước”. Ý nghĩa của quyền được học tập và mối quan hệ giữa quyền được học tập với các quyền con người cơ bản khác Thứ nhất, ý nghĩa của quyền được học tập 4 Viện ngôn ngữ học, Từ điển Tiếng Việt phổ thông, Nxb TP. Hồ Chí Minh, tr. 9 Học tập không chỉ là quyền mà còn là nhu cầu cần thiết của mỗi cá nhân, mang tính tự nguyện, học tập còn là một đòi hỏi xã hội bởi lẽ một xã hội muốn trở nên văn minh - tiến bộ - phát triển thì điều kiện cần có là những con người tài năng, được tôi luyện và mài dũa.
Học tập là công cụ quan trọng không thể thiếu trong quá trình hoàn thiện và phát triển bản thân và cũng mang lại nhiều lợi ích và có ý nghĩa quan trọng: Đối với sự phát triển của con người, quyền được học tập giúp con người được tiếp cận và tham gia vào các hoạt động giáo dục, học hỏi và phát triển bản thân, giúp phát triển các kỹ năng, kiến thức và qua đó con người có thể phát huy tiềm năng cá nhân. Việc học là một chặng đường dài, chưa bao giờ đủ và sẽ không có hồi kết và chỉ có học mới giúp chúng ta theo kịp xu hướng của nhân loại, thích nghi với đời sống văn minh, hiện đại. Đối với công cuộc xây dựng đất nước, quyền được học tập là yếu tố không thể thiếu trong việc xây dựng một xã hội văn minh, phát triển và nó cũng đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế xã hội, bởi vì việc đầu tư vào giáo dục giúp tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao, có trình độ tốt và cũng có khả năng sáng tạo. Quyền được học tập mang lại cho đất nước những công dân tốt, có đức có tài, kiên định với mục tiêu phát triển quốc gia thịnh vượng theo con đường XHCN.
Đối với sự nghiệp xóa bỏ rào cản giới tính, quyền được học tập cũng giúp thúc đẩy sự bình đẳng giới. Bởi phát triển giáo dục đồng nghĩa công cuộc phá bỏ các rào cản về giới tính và địa vị xã hội diễn ra ngày càng nhanh chóng, đồng thời giúp các cá nhân phát triển tiềm năng của mình một cách bình đẳng. Hơn nữa, theo báo cáo của UNESCO về những điều cần biết về quyền được học tập thì giáo dục còn là công cụ để giảm tình trạng đói nghèo (dữ liệu của UNESCO cho thấy nếu tất cả người trưởng thành hoàn thành giáo dục trung học, số người nghèo trên toàn cầu có thể giảm hơn một nửa)5. Đối với sự phát triển và làm mới bản sắc dân tộc, quyền được học tập tạo điều kiện để con người phát triển bản sắc văn hoá dân tộc, những truyền thống có từ 5 “What you need to know about the right to education”, ngày 26/11/2020, xem tại: https://www.org/en/articles/what-you-need-know-about-right-education (truy cập ngày 11/3/2023).
10 bao đời nay thông qua con đường học tập để hiểu biết nhiều hơn, học tập để hội nhập với bè bạn quốc tế, học tập để có cơ hội tiếp thu vô vàn tinh hoa văn hoá nhân loại, tiếp thu sự tiến bộ và từ đó góp phần làm giàu hơn kho tàng giáo dục của quốc gia. Thứ hai, mối quan hệ giữa quyền được học tập với quyền con người cơ bản khác Quyền được học tập có mối quan hệ mật thiết đến các quyền con người khác trong Tuyên ngôn quốc tế nhân quyền 1948 (UDHR). Trong phạm vi đề tài, tác giả sẽ đưa ra một vài quyền con người khác mà theo tác giả là có mối liên hệ mật thiết nhất với quyền được học tập. - Mối quan hệ giữa quyền được học tập với quyền tự do ngôn luận và bày tỏ chính kiến Mối quan hệ giữa quyền được học tập và quyền tự do ngôn luận là rất chặt chẽ và tương đồng.
Cả hai quyền này là quyền cơ bản của con người trong việc tìm kiếm, nhận thức, truyền đạt và chia sẻ thông tin, kiến thức và đều được đảm bảo bởi các văn bản pháp luật quốc tế và pháp luật của các quốc gia. Quyền được tự do ngôn luận theo quy định tại Điều 19 của UDHR và được cụ thể hoá và được ghi nhận tại Điều 19 và Điều 20 của Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị (ICCPR) là quyền bao gồm “…tự do tìm kiếm, tiếp nhận, truyền đạt mọi thông tin, ý kiến, không phân biệt lĩnh vực, hình thức tuyên truyền bằng miệng, bằng bản viết, in, hoặc dưới hình thức nghệ thuật, thông qua bất kỳ phương tiện thông tin đại chúng nào tùy theo sự lựa chọn của họ”, nói cách khác “tự do ngôn luận” là được hành động theo ý chí chủ quan, không bị ràng buộc bởi một thế lực nào trong việc trình bày ý kiến, những quan điểm cá nhân về một vấn đề nào đó miễn không có sự xâm phạm nhất định đến lợi ích chung của cộng đồng, xã hội; được tuỳ ý giữ quan điểm của mình mà không bị can thiệp; được tự do tiếp nhận các thông tin từ bên ngoài. Vì vậy, để có nền tảng vững chắc cho việc tự do ngôn luận, biểu đạt con người phải có tri thức, được thụ hưởng quyền được học tập đầy đủ và trọn vẹn. Một bên tạo ra một môi trường thuận lợi cho cá nhân phát triển bản thân và truyền đạt kiến thức cho người khác, một bên khác cho phép mọi người truyền đạt và chia sẻ thông tin và kiến thức một cách tự do 11 và không bị hạn chế.
Nhìn chung, cả hai quyền này đều đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra một xã hội trí thức, sáng tạo, phát triển và cần sử dụng đúng mức độ để không vi phạm đến quyền của người khác hoặc gây ra hậu quả không tốt cho xã hội. - Mối quan hệ giữa quyền được học tập với quyền được làm việc và hưởng thù lao công bằng, hợp lý Mối liên hệ giữa hai quyền được thể hiện thông qua bản chất và nội hàm của chúng. Quyền được học tập cho con người kiến thức, kỹ năng và trang bị cho bản thân những năng lực cần thiết để có thể phát triển bản thân và công việc tương lai nhưng nếu không có tài chính ổn định, có thể làm cho việc học tập bị chững lại.