CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUẢN TRỊ DANH MỤC CHO VAY TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. TỔNG QUAN VỀ HOẠT ĐỘNG CHO VAY TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Hoạt động cho vay của Ngân hàng thương mại Hoạt động cho vay hiểu theo cách chung nhất là: quan hệ chuyển nhượng tạm thời một lượng giá trị (dưới hình thức tiền tệ hoặc hiện vật) từ người sở hữu sang người sử dụng để sau một thời gian nhất định thu về một lượng giá trị lớn hơn lượng giá trị ban đầu1. Đặc điểm cơ bản của cho vay là tính thời hạn và tính hoàn trả.
Hoạt động cho vay được thực hiện bởi nhiều chủ thể trong xã hội như Nhà nước, doanh nghiệp, các tổ chức tài chính, cá nhân… Ngày nay, ngân hàng thương mại được biết đến như là một tổ chức chuyên thực hiện cho vay trong nền kinh tế. Hoạt động cho vay của ngân hàng trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Từ thế kỷ thứ V đến thế kỷ thứ XVII là giai đoạn phát triển và dần dần hoàn thiện các nghiệp vụ của một ngân hàng thương mại, xuất phát từ sự mở rộng nhanh chóng của hoạt động thương mại trong phạm vi một nước cũng như giữa các quốc gia. Trải qua thời gian, từ hình thức cho vay truyền thống, đã xuất hiện những hình thức cho vay khác như chiết khấu, cho thuê tài chính, bao thanh toán, bảo lãnh ngân hàng… Việc cho vay cũng được thực hiện dưới nhiều hình thức, đa dạng về hình thái giá trị, về thời hạn, lãi suất và cách thức thực hiện.
Hoạt động cho vay là hoạt động kinh doanh mang lại lợi nhuận quan trọng nhất cho ngân hàng. Cho vay là hoạt động truyền thống, chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng tài sản có (khoảng 69%) và mang lại nguồn thu nhập chủ yếu cho ngân hàng (khoảng 70 đến 90%)2. Mặc dù tỷ trọng thu nhập mang lại từ hoạt động cho vay đang có xu hướng giảm trong tổng thu nhập của các ngân hàng thương mại, nhưng cho vay vẫn luôn là nghiệp vụ mang lại lợi nhuận quan trọng nhất đối với mỗi ngân hàng. Hơn nữa, thông qua hoạt động cho vay, ngân hàng mở rộng và đa dạng hóa các dịch vụ liên quan đến tiền tệ như thanh toán, kinh doanh ngoại hối, đầu tư chứng khoán, 1 Học viện Ngân hàng (2012), giáo trình Tiền tệ Ngân hàng, Nhà xuất bản Dân trí.
Nguyễn Văn Tiến (2013), giáo trình Tín dụng Ngân hàng, Nhà xuất bản Thống kê. Khóa luận tốt nghiệp 6 Học viện Ngân hàng tư vấn tài chính, kinh doanh vàng, mua bán nợ, cung ứng các dịch vụ phái sinh… Lợi nhuận của ngân hàng vì thế gia tăng nhanh chóng, vị trí của các ngân hàng trở nên quan trọng thiết yếu trong nền kinh tế và trong xã hội. Hoạt động cho vay của các ngân hàng vì thế cũng ngày càng mở rộng và phong phú hơn. Danh mục cho vay của ngân hàng thương mại 1.
Khái niệm danh mục cho vay Trong tổng tài sản của ngân hàng thương mại, có danh mục đầu tư và danh mục cho vay, trong đó, danh mục cho vay luôn luôn chiếm một tỷ trọng lớn và mang lại thu nhập chủ yếu do đặc thù là trung gian tín dụng của nền kinh tế. Danh mục cho vay của ngân hàng thương mại có thể hiểu thông qua khái niệm sau: Danh mục cho vay của ngân hàng là một tập hợp các loại cho vay thuộc sở hữu của ngân hàng được sắp xếp theo các tiêu thức khác nhau, được cơ cấu theo một tỷ lệ nhất định phục vụ cho các mục tiêu quản trị của ngân hàng. Vai trò của danh mục cho vay đối với Ngân hàng thương mại Danh mục cho vay là công vụ để nhà quản trị định hướng cho hoạt động cấp tín dụng, nhằm đảm bảo tính lành mạnh, mức độ chuyên môn hóa, tính đa dạng của tài sản cho vay, giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro ở mức độ tối đa và đạt lợi nhuận mong muốn. Với ý nghĩa đó, danh mục cho vay tồn tại dưới dạng kế hoạch (định hướng thực hiện) và được quản lý thực hiện trong suốt quá trình hoạt động của ngân hàng.
Thông qua thiết kế danh mục cho vay kế hoạch, các nhà quản trị đưa ra con số dự kiến tỷ trọng dư nợ của từng ngành kinh tế, khu vực địa lý… chiếm trong tổng thể danh mục. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong việc định hướng cho vay của ngân hàng. Một danh mục cho vay kế hoạch thể hiện sự đa dạng phù hợp với thực lực, tiềm năng, tuân thủ quy định của luật pháp và định hướng phát triển của ngân hàng là tiền đề quan trọng để ngân hàng có thể đạt mục tiêu, khẳng định vị thế của mình trên thị trường kinh doanh tiền tệ. Báo cáo thực hiện danh mục cho vay là công cụ để nhà quản trị nhìn nhận, phân tích các khoản cho vay đã thực hiện dưới các góc nhìn khác nhau, tạo điều kiện để đánh giá tổng thể chất lượng của toàn danh mục, từ đó mà có các biện pháp điều chỉnh hợp lý theo diễn biến thị trường nhằm đạt mục tiêu đã hoạch định của ngân hàng.
Cấu trúc danh mục cho vay Một số tiêu thức các ngân hàng có thể sử dụng khi xây dựng, thiết kế danh mục cho vay phục vụ cho công tác quản trị nội bộ: Khóa luận tốt nghiệp 7 Học viện Ngân hàng Bảng 1.1 Cơ cấu danh mục cho vay của ngân hàng thương mại Khoản mục Số tiền Tỷ trọng 1. Danh mục cho vay theo thời hạn 1.1 Cho vay ngắn hạn 1.2 Cho vay trung hạn 1.3 Cho vay dài hạn Tổng cộng 100% 2. Danh mục cho vay theo tiền tệ 2.1 Cho vay bằng đồng Việt Nam 2.2 Cho vay bằng ngoại tệ, vàng Tổng cộng 100% 3. Danh mục cho vay theo ngành kinh tế 3.1 Cho vay ngành nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản 3.2 Cho vay ngành khai khoáng 3.3 Cho vay ngành công nghiệp chế biến, chế tạo … Tổng cộng 100% 4.
Danh mục cho vay theo khu vực địa lý 4.1 Khu vực miền Bắc 4.2 Khu vực miền Trung 4.3 Khu vực miền Nam 4.4 Nước ngoài Tổng cộng 100% 5. Danh mục cho vay theo thành phần kinh tế 5.1 Doanh nghiệp Nhà nước 5.2 Công ty cổ phần và TNHH 5.3 Doanh nghiệp tư nhân 5.5 Công ty liên doanh và 100% vốn nước ngoài 5.6 Cá nhân và thành phần khác Tổng cộng 100% Khóa luận tốt nghiệp 8 Học viện Ngân hàng Khoản mục Số tiền Tỷ trọng 6. Danh mục cho vay theo phương thức thực hiện 6.1 Cho vay thông thường 6.2 Cho vay chiết khấu thương phiếu và giấy tờ có giá 6.3 Cho vay bằng vốn tài trợ, ủy thác đầu tư 6.4 Trả thay cho khách hàng … Tổng cộng 100% Nguồn: Tổng hợp dựa trên báo cáo tài chính và báo cáo thường niên của các ngân hàng thương mại Danh mục cho vay theo thời hạn: Danh mục cho vay của ngân hàng có thể được xây dựng theo tiêu chí thời hạn, trong đó tỷ trọng các loại cho vay ngắn hạn, trung hạn và dài hạn được thiết kế hợp lý, thể hiện mối quan hệ giữa cơ cấu thời hạn của sử dụng vốn và cơ cấu thời hạn của nguồn vốn, nhằm hạn chế các loại rủi ro thanh khoản rủi ro lãi suất, đảm bảo tuân thủ quy định của luật pháp. Danh mục cho vay theo tiền tệ Danh mục cho vay theo tiền tệ không những thể hiện quan điểm, định hướng của ngân hàng trong việc tìm kiếm thị trường mục tiêu trong và ngoài nước, mà còn giúp ngân hàng đánh giá mức độ rủi ro tiềm ẩn khi có sự biến động của đồng ngoại tệ so với nội tệ.
Danh mục cho vay theo ngành kinh tế Danh mục cho vay theo tiêu thức này có ý nghĩa rất lớn đối với các ngân hàng thương mại, kể cả trong khâu hoạch định kế hoạch cũng như trong tổ chức thực hiện. Danh mục cho vay theo ngành kinh tế hình thành một định hướng cần thiết cho quá trình đầu tư tín dụng của ngân hàng. Những ngành nào cần tập trung, mở rộng, những ngành nào cần tiết giảm… sẽ được thể hiện thông qua tỷ trọng xác định của từng ngành trong tổng thể dư nợ của danh mục. Danh mục cho vay theo ngành kinh tế bộc lộ rõ quan điểm của ngân hàng: tập trung vào các lĩnh vực ưu tiên chuyên môn hóa hay là đa dạng hóa cho vay.
Đứng trên quan điểm của hạn chế rủi ro thì danh mục cho vay theo ngành càng đa dạng càng tốt. Tuy nhiên điều này đôi khi đi ngược lại chủ trương chuyên môn hóa để chiếm lĩnh thị trường của một số ngân hàng. Khóa luận tốt nghiệp 9 Học viện Ngân hàng Danh mục cho vay theo khu vực địa lý Việc xây dựng khoản mục cho vay theo khu vực địa lý thể hiện quan điểm của ngân hàng trong việc hình thành thị trường mục tiêu, phù hợp với điều kiện về cơ sở vật chất, mạng lưới hoạt động cũng như năng lực kiểm soát của đội ngũ nhân viên cho vay. Trong quá trình giám sát danh mục cho vay theo khu vực địa lý, ngân hàng sẽ đánh giá hiệu quả đầu tư của từng khu vực trong tương quan so sánh với các khu vực khác, từ đó sẽ đưa ra những điều chỉnh thích hợp, đảm bảo mục tiêu đã hoạch định.
Danh mục cho vay theo đối tượng khách hàng Mỗi một đối tượng khách hàng sẽ có những đặc điểm khác nhau (về cơ cấu tổ chức, về năng lực chịu trách nhiệm trước pháp luật…) vì vậy để định hướng cho việc đầu tư an toàn và hiệu quả, các ngân hàng luôn có sự phân chia hợp lý tỷ trọng các khoản mục cho vay theo đối tượng khách hàng, đảm bảo sự an toàn cần thiết ở góc độ toàn danh mục. Rủi ro danh mục cho vay của Ngân hàng thương mại 1.1 Các loại rủi ro trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại Rủi ro trong hoạt động cho vay của ngân hàng thương mại gồm có: rủi ro giao dịch cho vay và rủi ro danh mục. Rủi ro giao dịch liên quan đến khả năng hoàn trả của từng khoản vay cá biệt, còn rủi ro danh mục là rủi ro gắn liền với một danh mục cho vay đang hiện hữu của ngân hàng thương mại. Rủi ro danh mục gồm hai thành phần là rủi ro nội tại và rủi ro tập trung.
Khóa luận tốt nghiệp 10 Học viện Ngân hàng Hình 1.