Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÍ XÂY DỰNG VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG Ở TRƯỜNG CAO ĐẲNG SƯ PHẠM 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu trên thế giới VHNT là một nội dung quan trọng của quản lí và lãnh đạo nhà trường. Đã có nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài đi sâu vào vấn đề này.
Xuất phát điểm để nghiên cứu VHNT đó là xã hội học văn hóa và văn hóa tổ chức. Dưới góc độ văn hóa tổ chức, tác giả Edgar Henry Schein đã nghiên cứu một cách chi tiết về văn hóa tổ chức, các cấp độ cũng như biểu hiện của văn hóa tổ chức, sự hình thành và phát triển của văn hóa trong các loại hình tổ chức khác nhau. Đồng thời, nhà nghiên cứu cũng phân tích cụ thể vai trò lãnh đạo trong xây dựng, thay đổi nhằm phát triển, cải thiện văn hóa của tổ chức. Những nghiên cứu này của ông được sử dụng như một cơ sở quan trọng cho việc nghiên cứu VHNT – một tổ chức với những đặc trưng riêng biệt, theo quan niệm của ông, VHNT cũng chính là văn hóa tổ chức.
Ông đã chỉ ra văn hóa nhà trường bao gồm: những quá trình và cấu trúc hữu hình (Artifacts), hệ thống giá trị được tuyên bố (Espoused values), những quan niệm chung (basic underlying assumption) (Edgar Schein, 2004). Với tính chất của một tổ chức, VHNT được nghiên cứu bởi nhiều tác giả D. Peterson và Terrence Deal là những người có nghiên cứu quan trọng về VHNT. Hai tác giả đã chỉ ra những biểu hiện cụ thể của VHNT, sự hình thành của VHNT, phân tích các yếu tố của VHNT tích cực cũng như chỉ ra các biểu hiện cụ thể của VHNT độc hại.
Để khắc phục những yếu tố độc hại còn tồn tại trong VHNT và nuôi dưỡng những yếu tố của VHNT tích cực đòi hỏi phải có vai trò lãnh đạo của người HT. Trong cuốn “Shaping school culture fieldbook”, D. Peterson và Terrence Deal đã đưa ra các chỉ dẫn cụ thể để đánh giá VHNT và định hình lại VHNT theo hướng tích cực (Kent D. Theo Philips, G &Wagner (2003), đã đưa ra đặc điểm của VHNT và quá trình đánh giá VHNT (School culture assessment): (Philips, G &Wagner, 2003) 9 Nhà trường có một nền văn hóa tích cực, lành mạnh là yếu tố giáo dục toàn diện sinh viên và các trường cần có một công cụ cần thiết để phát triển và đánh giá nền văn hóa nhà trường.
Nhà trường cũng phải chịu trách nhiệm về đánh giá chất lượng văn hóa của họ. Sức mạnh của nền văn hóa lành mạnh, tích cực sẽ dẫn nhà trường đi đến thành công. Thành tích học tập của sinh viên sẽ được nâng lên, hành vi của sinh viên được cải thiện thông qua chuyển đổi văn hóa. Tác giả đưa ra các điều kiện để xây dựng văn hóa nhà trường tích cực, lành mạnh: + Nhà trường phải có những biện pháp tích cực trong giáo dục để đi đến thành công.
Trường, lớp học phải tiếp cận cách đánh giá phát triển con người một cách toàn diện bao gồm: các kỹ năng sáng tạo, khả năng giải quyết vấn đề, làm việc theo nhóm, sự tôn trọng, chuẩn mực về đạo đức, khả năng ra quyết định, cam kết về nhân quyền và công bằng xã hội. + Các nhà giáo dục phải có một sự hiểu biết toàn diện về những gì thuộc văn hóa nhà trường. Một nền văn hóa học tích cực được hình thành và vun trồng suốt quá trình phát triển của nhà trường. + Nhà trường cần phải có bộ công cụ để đánh giá và phải chịu trách nhiệm về nền văn hóa đó.
Phát triển văn hóa nhà trường không phải chuyện ngày một ngày hai mà cần có những bước đi phù hợp. Có nhiều mô hình được các nhà nghiên cứu đề xuất. Mô hình xây dựng văn hóa nhà trường dựa trên cơ sở mô hình xây dựng văn hóa tổ chức gồm các bước cụ thể do hai tác giả Julie Heifetz & Richard Hagberg đề xuất (Julie Heifetz & Richard Hagberg, 2002). Tác giả Julie Heifetz & Richard Hagberg, hai nhà nghiên cứu khoa học giáo dục đã chỉ ra đâu là giá trị cốt lõi làm cơ sở cho xây dựng VHNT thành công.
Các giá trị cốt lõi phải là các giá trị không phai nhòa theo thời gian và là linh hồn của nhà trường. Bên cạnh đó cũng yêu cầu thường xuyên đánh giá văn hóa nhà trường và thiết lập các chuẩn mực mới, những giá trị mới mang tính thời đại; đặc biệt là các giá trị học tập không ngừng và thay đổi thường xuyên. Việc truyền bá các giá trị mới cho mọi thành viên trong nhà trường cần được coi trọng song song với việc duy trì những giá trị, chuẩn mực tốt đã xây dựng được và lọc bỏ những chuẩn mực, giá trị cũ lỗi 10 thời hoặc gây ra ảnh hưởng tiêu cực cho tiến trình phát triển của văn hóa nhà trường. Smith xác định VHNT như một kết cấu, một quá trình và một không gian của các giá trị và chuẩn mực có khả năng dẫn các thành viên (các giáo viên, học sinh và cán bộ nhân viên) theo hướng dạy và học chất lượng (S.
Các tác giả trên thế giới đều khẳng định vai trò văn hóa trong bất kỳ một tổ chức nào cũng cần phải có, văn hóa phát triển mạnh sẽ giúp cho tổ chức đó hoạt động lớn mạnh và khẳng định được thương hiệu của tổ chức đó. Những nghiên cứu ở Việt Nam VHNT từ lâu đã được nghiên cứu ở nước ta nhưng là nghiên cứu ở một số khía cạnh, biểu hiện cụ thể đơn lẻ như văn hóa học đường, văn hóa ứng xử, văn hóa giao tiếp… trong nhà trường. Gần đây, được các nhà khoa học giáo dục đề cập đến, xuất hiện trên những tài liệu, nhưng nội hàm của nó thì đã đề cập từ lâu trong nhiều tình huống của giáo dục. Văn hóa nhà trường được các nhà nghiên cứu giáo dục coi là một yếu tố hết sức cơ bản của cơ chế phát triển đối với từng nhà trường cũng như của toàn hệ thống các trường học nói chung.
VHNT làm nền tảng và định hướng cho sự phát triển tiến bộ của nhà trường. VHNT với tính trọn vẹn như văn hóa của một tổ chức chỉ được đề cập đến trong các nghiên cứu gần đây về quản lí, quản lí giáo dục, quản lí nhà trường. Tác giả Trần Kiểm nghiên cứu theo hướng áp dụng các vấn đề cơ bản của văn hóa tổ chức vào giáo dục và quản lí giáo dục. Tác giả chỉ ra bộ ba cấu thành nên văn hóa tổ chức đó là nhận thức – hành vi – thái độ và được xem xét trong mối quan hệ với các yếu tổ bên trong và với môi trường bên ngoài của tổ chức (Trần Kiểm, 2006).
Phạm Quang Huân trong bài “Văn hóa tổ chức – Hình thái cốt lõi của VHNT” cũng tiếp tục khẳng định, VHNT là văn hóa của một tổ chức. Tác giả phân tích 7 biểu hiện trong hình thái và cấp độ biểu hiện của VHNT đồng thời đưa ra 5 lí do để khẳng định tầm quan trọng của VHNT đối với chất lượng giáo dục: văn hóa là tài sản lớn của bất kì một tổ chức nào, VHNT tạo động lực làm việc, VHNT hỗ trợ điều phối và kiểm soát, VHNT hạn chế tiêu cực và xung đột, văn hóa 11 nâng cao chất lượng các hoạt động trong nhà trường. Ông đã có nhiều công trình nghiên cứu về văn hóa nhà trường. Các công trình nghiên cứu của tác giả dựa trên cách tiếp cận Văn hóa tổ chức, những hình thái và cấp độ VHNT và tầm quan trọng của văn hóa nhà trường với chất lượng giáo dục.
Ông cho rằng: Văn hóa tổ chức đã làm tăng hiệu quả các hoạt động trong nhà trường, trên cơ sở đó mà dần dần tạo nên những phẩm chất đặc trưng khác biệt cho tổ chức trường học. Đó là cơ sở nâng cao uy tín, “thương hiệu” của nhà trường, tạo đà cho các bước phát triển tốt hơn. Những công trình nghiên cứu của ông đóng góp nhiều cho cơ sở lí luận về VHNT (Phạm Quang Huân, 2007). Tác giả Phạm Minh Hạc đã có nhiều công trình nghiên cứu có giá trị cao trong lĩnh vực giáo dục, là một trong những nhà nghiên cứu giáo dục đặt nền móng cho việc nghiên cứu văn hóa nhà trường.
Trong “Giáo dục giá trị xây dựng văn hóa học đường”, tác giả đã khái quát văn hóa học đường có 3 nội dung cơ bản (Phạm Minh Hạc, 2009): Thứ nhất, phải bảo đảm về cơ sở vật chất, trường ra trường, lớp ra lớp. Trường học phải đủ trang thiết bị dạy và học, học sinh đủ sách, vở, đồ dùng học tập, đội ngũ cán bộ, giáo viên chuẩn về trình độ và đạo đức, tác phong. Thứ hai, trường học phải an toàn, thân thiện, hiệu quả, phù hợp với điều kiện của địa phương và đáp ứng nhu cầu xã hội. Thứ ba, trường học là nơi giáo dục văn hóa ứng xử, văn hóa giao tiếp, dạy làm người cùng với dạy chữ, dạy nghề, giúp mọi người sống có trách nhiệm với bản thân, gia đình và cộng đồng.
Tác giả Phạm Hồng Quang đã có nhiều công trình nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng về văn hóa. Cuốn sách “Môi trường giáo dục”, xuất bản năm 2006, trong công trình này tác giả đã đánh giá những tác động của môi trường văn hóa giáo dục, đến quá trình đào tạo đồng thời tác giả đã làm sáng tỏ các quy luật tác động của môi trường văn hóa giáo dục đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách. Các công trình nghiên cứu của ông chính là những vấn đề quan trọng có giá trị trong các công trình nghiên cứu tiếp theo về văn hóa sau này (Phạm Hồng Quang, 2006). 12 Về báo và tạp chí, đáng lưu ý là bài viết của tác giả Đỗ Thiết thạch “Tiến trình đổi mới VHNT theo mô hình các yếu tố cơ sở của văn hóa tổ chức” (Đỗ Thiết Thạch, 2006).
Bài báo đã phân tích các giai đoạn đổi mới văn hóa và các tiến trình đổi mới văn hóa tổ chức nhà trường phổ thông. Nhóm tác giả Phạm Văn Khanh phân tích mô hình văn hóa nhà trường dưới góc độ của mô hình trường học thân thiện, học sinh tích cực do Bộ Giáo dục và Đào tạo phát động được thể hiện ở ba yếu tố sau: (Phạm Văn Khanh, 2013) - Xây dựng cảnh quan sư phạm: xây dựng trường, lớp xanh, sạch, đẹp và an toàn.