Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý xây dựng văn hóa nhà trường ở trường Đại học trong giai đoạn hiện nay Chương 2: Thực trạng quản lý xây dựng văn hóa nhà trường ở trường ĐHHĐ trong giai đoạn hiện nay Chương 3: Biện pháp quản lý xây dựng văn hóa nhà trường ở trường ĐHHĐ trong giai đoạn hiện nay 5 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG VĂN HÓA Ở TRƢỜNG ĐẠI HỌC TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Những nghiên cứu ở nước ngoài về văn hóa nhà trường, XDVHNT và quản lý xây dựng văn hoá nhà trường là một vấn đề rộng lớn và phức tạp, nó ảnh hưởng lớn đến toàn bộ những hoạt động của nhà trường nên VHNT, quản lý VHNT từ lâu thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Vấn đề này được nhiều nhà nghiên cứu ở nước ngoài quan tâm.
Có thể nêu ra một số hướng nghiên cứu chính sau: Theo tác giả Schein Edgar H (2004), văn hoá nhà trường bao gồm ba tầng bậc: (1) Các yếu tố hữu hình – có thể quan sát được; (2) Các giá trị được thể hiện, bao gồm niềm tin, thái độ, cách ứng xử; (3) Các giả thiết cơ bản – bao gồm các yếu tố liên quan đến môi trường xung quanh, thực tế của tổ chức, hoạt động và mối quan hệ giữa con người trong tổ chức. Ba thành tố này nằm trong mối quan hệ hữu cơ, tạo nên VHNT như một tổng thể thống nhất. Tác giả Schein Edgar H được coi là một trong những nhà nghiên cứu hàng đầu về văn hóa tổ chức. Theo các tác giả Mintzberg, H., và Van der Hayden, L.
(1999) khi nghiên cứu về VHNT đã khẳng định “Trong các trường đại học, những người có liên quan đến VHNT rất đa dạng. Bên trong nội bộ nhà trường bao gồm SV trong nước, SV quốc tế, SV đang theo học hay đã tốt nghiệp, SV chính quy và không chính quy. Bên ngoài bao gồm những người trong cộng đồng 6 dân cư nơi trường đặt địa điểm, các nhà chính trị, những người thực thi pháp luật, các nhà tài trợ, …. Một số tác giả Witziers, B, Bosker, R, J, & Krüger, M, L, (2003), các tác giả này đã nghiên cứu về sự tác động của chủ thể quản lý tới VHNT.
Chủ thể quản lý là người quyết định đến VHNT. Vì vậy, nếu người lãnh đạo biết XDVHNT, biết sử dụng VHNT để định hướng cho các hoạt động, học tập của học sinh, SV thì học sinh, SV sẽ có kết quả học tập tốt hơn. Kết quả nghiên cứu của các tác giả còn cho chúng ta thấy, sự tác động của người lãnh đạo nhà trường đến kết quả học tập của học sinh, SV là rất lớn. Theo tác giả Barbara Fralinger và tác giả Valerie Olson (2007), cho rằng VHNT đại học là một là một dạng của văn hóa tổ chức và các giá trị văn hóa trường đại học là một thành tố cơ bản trong việc ra quyết định ở các trường đại học.
Để các nhà quản lý, cán bộ GV và NV có thể phối hợp có hiệu quả với nhau nhằm tạo ra một môi trường học thuật hiệu quả cho một nền giáo dục lành mạnh, thì việc đánh giá các yếu tố văn hóa và tạo ra thay đổi trong văn hóa là hết sức quan trọng và cần thiết [23]. Theo các tác giả Fairman, M. (2003), các tác giả đã phân tích về quy mô của môi trường học đường ảnh hưởng đến thành tích học sinh trong các nhà trường. Nếu nhà trường có một không gian rộng rãi, thoáng mát, đẹp đẽ thì học sinh sẽ học tập tốt hơn và ngược lại, một không gian chật hẹp sẽ tác động tiêu cực đến kết quả học tập của học sinh.
Các tác giả đã nhấn mạnh đến việc xây dựng một môi trường văn hóa vật chất tốt trong các trường học là yếu tố tác động mạnh tới hiệu quả học tập cũng như thành tích học tập của học sinh trong các trường. [24] Theo tác giả Schlechty P. (1997), khi nghiên cứu VHNT tác giả cũng bàn về giải pháp phát triển VHNT. Tác giả cho rằng, cần có sự kết hợp giữa nhà trường và các bậc cha mẹ học sinh trong việc XDVHNT và chúng ta phải làm cho cha mẹ học sinh hiểu được sự cần thiết của XDVHNT, hiểu được 7 trách nhiệm của họ trong XDVHNT.
Nếu sự kết hợp giữa nhà trường và các bậc cha mẹ học sinh tốt thì sẽ có hiệu quả cao trong việc phát triển VHNT và ngược lại [29]. Những nghiên cứu ở trong nước VHNT được các nhà nghiên cứu về giáo dục coi là một yếu tố hết sức cơ bản để phát triển đối với từng nhà trường cũng như của toàn hệ thống các trường học nói chung. Nó làm nền tảng và định hướng cho sự phát triển tiến bộ của nhà trường. Theo tác giả Thái Duy Tuyên (2009), tác giả đã đưa ra khái niệm văn hóa như là cơ sở để xác định nội hàm của VHNT.
Văn hóa học đường bao gồm những giá trị vật chất và tinh thần của nhân loại, hệ kinh nghiệm của lịch sử xã hội loài người. Nó đã được hệ thống hóa qua nhiều thế kỷ và có thể truyền lại cho các thế hệ sau. Văn hóa học đường là những giá trị, những kinh nghiệm lịch sử của xã hội loài người được tích lũy trong quá trình xây dựng hệ thống giáo dục quốc dân và quá trình hình thành nhân cách. VHNT được biểu hiện ở các khía cạnh sau: Hệ thống giá trị, niềm tin, lý tưởng, hoài bão … [16].
Tác giả Vũ Dũng (2009), bàn về một số vấn đề lý luận và thực tiễn của văn hoá học đường, cho rằng: “Văn hoá học đường là hành vi ứng xử của các chủ thể tham gia hoạt động đào tạo trong nhà trường, là lối sống văn minh trong trường học. Bao gồm quan hệ ứng xử của người thầy với người học; ứng xử của người học đối với người thầy; Ứng xử của người lãnh đạo nhà trường và giáo viên; Ứng xử giữa các đồng nghiệp với nhau…” [2,tr33-39]. Công trình nghiên cứu của tác giả Phạm Quang Huân trong cuốn “Văn hóa tổ chức – Hình thái cốt lõi của văn hóa nhà trường”, Kỷ yếu Hội thảo Văn hóa học đường (2007) cho rằng văn hoá nhà trường là văn hóa tổ chức, do đó, văn hoá nhà trường mang đặc trưng, hình thái của văn hoá tổ chức [5]. Còn theo Phạm Thị Minh Hạnh (2009) trong bài viết “Văn hóa học đường: Quan niệm, vai trò, bản chất và một số yếu tố cơ bản” in trong cuốn “Văn hóa và văn 8 hóa học đường cho rằng: văn hóa tổ chức nhà trường là hệ thống những quy định tường minh hay ngầm ẩn, các chuẩn mực đạo đức, giá trị cơ bản, quy tắc ứng xử tốt đẹp nhất giữa các thành viên trong nhà trường và các tổ chức cá nhân ngoài xã hội có liên quan trong quá trình hoạt động: Đặc trưng cho mỗi nhà trường, phù hợp với xã hội đó [4].
Tác giả Nguyễn Viết Lộc (2009) bàn về văn hóa tổ chức ở cấp độ trường đại học đã nghiên cứu trường hợp cụ thể Đại học Quốc gia Hà Nội và cho rằng đây là một tổ chức đặc thù gồm các tổ chức con với những khác biệt về văn hóa tạo thành một tổ chức lớn; khẳng định văn hóa tổ chức có vai trò hết sức quan trọng trong việc tạo nên sự phát triển đột phá và bền vững cho tổ chức nhờ phát huy được nguồn lực nội sinh và tìm kiếm, dung nạp các nguồn lực ngoại sinh. Qua đó, tác giả cho rằng xây dựng văn hóa tổ chức có vai trò rất quan trọng trong việc phát huy tính liên thông, liên kết, chia sẻ nguồn lực giữa các tổ chức con và đồng thời khắc phục những tồn tại, mâu thuẫn, xung đột làm ảnh hưởng, cản trở quá trình phát triển bền vững [8; tr21-26]. Khi nghiên cứu VHNT tác giả Nguyễn Văn Hùng (2009), cho rằng “Văn hoá tổ chức của một nhà trường là hệ thống niềm tin, giá trị, chuẩn mực, truyền thống, thói quen hình thành trong quá trình phát triển của nhà trường, được các thành viên trong nhà trường thừa nhận, làm theo, từ đó tạo nên bản sắc riêng cho mỗi tổ chức sư phạm”. Văn hóa tổ chức không thể hình thành nếu thiếu niềm tin của các thành viên.
Bài báo phân tích làm rõ tầm quan trọng của xây dựng văn hoá tổ chức trong nhà trường với các biểu hiện: Văn hoá là một thứ tài sản lớn của bất kỳ một tổ chức nhà trường nào; văn hoá góp phần nâng cao chất lượng giáo dục của nhà trường [6]. Ngày 3 tháng 10 năm 2018, Thủ tướng Chính phủ vừa ban hành Quyết định số 1299/QĐ – TTg phê duyệt Đề án “Xây dựng văn hóa ứng xử trong trường học giai đoạn 2018-2025”. Mục tiêu của Đề án là tăng cường xây dựng 9 văn hóa ứng xử trong trường học nhằm tạo chuyển biến căn bản về ứng xử văn hóa của CBQL, nhà giáo, NV, học sinh, SV để phát triển năng lực, hoàn thiện nhân cách, lối sống văn hóa; xây dựng văn hóa trường học lành mạnh, thân thiện; nâng cao chất lượng giáo dục đào tạo; góp phần xây dựng con người Việt Nam: yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo [13]. Trong những năm gần đây, một số luận án tiến sĩ ngành Giáo dục học và Quản lí giáo dục đã quan tâm nghiên cứu về VHNT.
Có thể nêu dẫn một số công trình nghiên cứu cụ thể sau: Tác giả Lê Thị Oanh (2018), đã nghiên cứu về xây dựng môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên theo tiếp cận văn hoá tổ chức. Tác giả đã chỉ ra rằng, xây dựng môi trường giáo dục theo tiếp cận văn hoá tổ chức tại trường THPT chuyên, cần chú trọng đến các nội dung chính đó là xây dựng môi trường vật chất và xây dựng môi trường tinh thần. tác giả đã xây dựng được bộ tiêu chí đánh giá môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên, đề xuất được các giải pháp xây dựng môi trường giáo dục ở trường THPT chuyên theo tiếp cận văn hoá tổ chức trong bối cảnh hiện nay [10]. Tác giả Hoàng Quốc Đạt (2018), đã nghiên cứu về QLXDVHNT trung học cơ sở Thành phố Hồ Chí Minh.