Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các công trình nghiên cứu về văn hóa học đường và giáo dục văn hóa học đường 1. Các nghiên cứu trên thế giới Thuật ngữ VHHĐ xuất hiện tại các nước nói tiếng Anh vào những năm 1990. Một số tác giả có công trình nghiên cứu về nội dung VHHĐ như: Deal, Terrence E (1993), The Culture of Schools; Schein (2004), Organisation Culture and Leaderships và Maslowski (2006), “A review of inventorisies for diagnosing school culture”(Nhìn lại để tìm hiểu văn hóa trường học).
Trong các công trình nghiên cứu trên, các tác giả đưa ra quan điểm nghiên cứu về thuật ngữ “văn hoá trường học” trong đó có VHHĐ; và đề cập đến ảnh hưởng của nó tới tất cả các lĩnh vực trong nhà trường, bao gồm hoạt động giảng dạy, hiệu quả học tập của học sinh và sự phát triển nghề nghiệp của giáo viên [104], [122] và [118]. Theo Frank Gonzales (1978), “Ice Berg Graphc Organizer” (Cách tổ chức theo mô hình tảng băng); trong công trình này tác giả cho rằng: văn hoá nhà trường giống như một tảng băng, có văn hóa biểu hiện ở bề mặt và văn hóa ở chiều sâu. Trong đó, bề mặt văn hóa là những thành tố vật chất dễ quan sát và dễ thay đổi. Bề sâu của văn hóa là những yếu tố thuộc tinh thần như các giá trị, niềm tin và các ý nghĩ của con người mà chúng ta khó quan sát hoặc khó thay đổi [111].
15 Về vai trò của VHHĐ đối với hoạt động dạy và học của nhà trường, tiêu biểu có một số công trình nghiên cứu như: Barth (2002), “The Culture Builder”(Cách thức xây dựng văn hóa) cho rằng, văn hoá nhà trường tác động đến toàn bộ các thành viên nhà trường; tác động đến sự thành công, hiệu quả hoạt động của nhà trường. Tác giả nhấn mạnh: “Văn hoá nhà trường còn có sức ảnh hưởng mạnh mẽ hơn đến các hoạt động và việc học tập trong trường học hơn là Tổng thống của quốc gia, Bộ giáo dục, Hội đồng nhà trường, hay thậm chí là hiệu trưởng, giáo viên, nhất là VHHĐ của học sinh” [102]. Tương tự, Peterson (2002), “Positive or negative”(Tích cực hay tiêu cực) cho rằng “Môi trường văn hoá nhà trường tích cực, các thành viên luôn có ý thức chung về sự kết nối giữa các cá nhân, ý thức được chia sẻ rộng rãi về sự tôn trọng và chăm sóc cho mọi người. Còn môi trường văn hóa chứa đựng các yếu tố tiêu cực sẽ tác động xấu đến hiệu quả giáo dục cũng như các hoạt động khác của nhà trường” [120].
Tác giả Dewit và cộng sự (2003), The Critical Role of School Culture in Student Success, (nghiên cứu vai trò của VHHĐ đối với sự thành công của người học) và đã phân chia các khía cạnh của văn hoá nhà trường thành ba phạm trù chung: (i) Không khí tâm lý - xã hội của nhà trường; (ii) Quản lý hành chính của nhà trường; (iii) Kiểu dạy và học được thực hiện trong nhà trường. Các tác giả đưa ra minh chứng về tác động, ảnh hưởng rõ nét của VHHĐ đến kết quả học tập và hành vi của người học [105]. Peterson “Positive or negative”(Tích cực hay tiêu cực) cho rằng, “văn hóa nhà trường là một dòng chảy ngầm của những chuẩn mực, giá trị, niềm tin, truyền thống và nghi lễ được hình thành theo thời gian do con người làm việc cùng nhau, giải quyết các vấn đề và đối mặt với các thách thức, định hình suy nghĩ, cảm xúc và hành động của con người trong nhà trường…tạo cho nhà trường sự khác biệt” [120]. Nghiên cứu của các tác giả Gerald C.
Nhìn chung, nghiên cứu về VHHĐ của các học giả nước ngoài đã chỉ rõ vị trí, vai trò quan trọng của VHHĐ đối với nâng cao chất lượng đào tạo của nhà trường; chỉ rõ VHHĐ có ảnh hưởng trực tiếp đến xây dựng hình ảnh riêng, chất lượng riêng của từng trường và ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của nhà trường. Tuy nhiên, để có VHHĐ cần tiến hành hoạt động giáo dục; do vậy đây cũng là mục tiêu nghiên cứu của khá nhiều tác giả. Cụ thể như: kết quả nghiên cứu của Eller, John and Sheila Eller (2009), Creative strategies to transform school culture, (Các chiến lược sáng tạo để chuyển đổi văn hóa học đường) đề ra chiến lược nhằm cải thiện môi trường và giáo dục văn hóa nhà trường, trong đó có hoạt động giáo dục VHHĐ nhằm: “Nuôi dưỡng mối quan hệ giao tiếp và cộng tác cá nhân giữa các thành viên trong nhà trường; phát triển các mối quan hệ cộng tác trong dạy và học; giải quyết các vấn đề liên quan đến hoạt động nhà trường; xử lý xung đột giữa các cá nhân một cách thích hợp…” [107]. Theo Bahar Gun và Esin Caglayan (2013), Implications from the Diagnosis of a school culture at a higher education institusion (Hàm ý từ phân tích VHHĐ tại một cơ sở giáo dục đại học) cho rằng: Văn hoá nhà trường đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện hoạt động nhà trường.
Nâng cao nhận thức về văn hoá nhà trường cho các thành viên, trong đó có hoạt động giáo dục VHHĐ cho người học cũng có nghĩa là để mang lại sự thay đổi hiện tại. Những phát hiện của nghiên cứu cho thấy các khía cạnh nổi bật nhất của văn hoá nhà trường và hoạt động giáo dục VHHĐ, là sự hỗ trợ của lãnh đạo và hợp tác của các thành viên; và sự thống nhất mục đích giáo dục. Sự hợp tác của giáo viên được coi là yếu tố tích cực mạnh mẽ nhất trong hoạt động giáo dục VHHĐ. Điều đó cho thấy sự hiểu biết về VHHĐ của giáo viên có thể 17 được tăng cường duy trì cơ hội để phát huy sự hợp tác của họ trong hoạt động giáo dục VHHĐ cho người học… [113].
Tác giả Jurasaite-Harbison, E. Để xác định nhà trường hiệu quả, Snowden và Gorton (1998) chỉ ra năm yếu tố văn hoá nhà trường quan trọng, trong đó có hoạt động giáo dục VHHĐ cho người học, đó là: “văn hóa tổ chức tích cực, nỗ lực học tập và thành tích; tin tưởng rằng tất cả học sinh cần được giáo dục VHHĐ để xây dựng môi trường học tập an toàn, trật tự…” [124]. Nghiên cứu của Yenming Zhang (2008) lại cho thấy, các giá trị được xếp thứ hạng cao trong hoạt động giáo dục VHHĐ cho người học bao gồm: “Sự đổi mới nhà trường (luôn đặt ở vị trí đầu tiên), chấp nhận rủi ro, trao quyền lực, sự tham gia của mọi người, tập trung vào kết quả, tập trung vào con người, làm việc nhóm và sự ổn định. Với các giá trị này, nhà trường nên xem lại sự phát triển và xây dựng được bao nhiêu giá trị, những giá trị thực hay ảo…Vấn đề cốt yếu chính là sự thống nhất mục đích - sự nhận thức chung về sứ mệnh và tầm nhìn giữa nhà trường với các giáo viên…” [127].
Theo Schein (2004), “các giá trị văn hoá nhà trường không phải là được hình thành ngay từ ban đầu, mà phải cần có thời gian giáo dục, sáng tạo của các thành viên nhà trường; các giá trị này được sàng lọc, tích lũy theo thời gian và được các thành viên của nhà trường thừa nhận. Vì vậy, văn hoá nhà trường cũng như VHHĐ hoàn toàn có thể thay đổi và được điều chỉnh, tăng cường các yếu tố tích cực, loại bỏ những yếu tố tiêu cực, để phục vụ hiệu quả cho hoạt động giáo dục, đào tạo trong nhà trường…” [122]. 18 Nhìn chung, từ lâu các học giả nước ngoài đã quan tâm nghiên cứu về VHHĐ và giáo dục VHHĐ cho học sinh, sinh viên đại học. Kết quả các công trình nghiên cứu đều cho rằng, giáo dục VHHĐ là yếu tố cần thiết của mỗi trường; thực tiễn chứng minh tác dụng của giáo dục VHHĐ, chống lại văn hoá độc hại, tiêu cực.
Đồng thời, các công trình nghiên cứu đã làm rõ vai trò quan trọng, nội dung cốt lõi, lực lượng tham gia và ảnh hưởng của giáo dục VHHĐ đối với kết quả giáo dục VHHĐ cho sinh viên trong quá trình đào tạo và sự phát triển văn hóa nhà trường; chỉ rõ mục tiêu chung nhất là xây dựng trường học lành mạnh, tạo điều kiện thuận lợi cho đảm bảo chất lượng giáo dục, đào tạo cũng như danh tiếng của các trường. Các nghiên cứu ở Việt Nam Nhiều thập kỷ qua, nhà trường ở tất cả các cấp học đều cố gắng giữ gìn, phát huy giá trị truyền thống và phấn đấu với mục tiêu giáo dục nhân cách cho học sinh, sinh viên, xây dựng trường học lành mạnh. Vì thế, VHHĐ trở thành mối quan tâm của các nhà lý luận, nó được tiếp cận với những góc độ khác nhau như: Bàn về các thành tố của văn hoá nhà trường, Phạm Minh Hạc (2009) cho rằng, văn hoá nhà trường bao gồm: chủ thể là giảng viên, sinh viên, cán bộ công nhân viên; khách thể là hệ thống các giá trị văn hóa, các hình thức vận động văn hóa, cảnh quan văn hóa [37]. Tác giả Thái Duy Tuyên (2009), tìm hiểu tư tưởng về văn hóa nhà trường đã quan niệm: VHHĐ gồm những giá trị vật chất, tinh thần của nhân loại, được hệ thống hóa qua nhiều thế kỷ và truyền lại cho thế hệ sau.
VHHĐ là những giá trị, kinh nghiệm lịch sử của xã hội loài người được tích lũy trong quá trình xây dựng hệ thống giáo dục quốc dân và quá trình hình thành nhân cách [94]. Theo tác giả Bùi Minh Hiền (2016), “Nhà trường, với tư cách là một thiết chế chuyên biệt của xã hội, nơi tổ chức, thực hiện và quản lý giáo dục cũng có văn hóa riêng của mình. Nhà trường, vừa là nơi bảo tồn và lưu truyền các giá trị văn hóa, vừa là nơi đào tạo nên lớp người mới, chủ nhân giữ gìn văn hóa và sáng tạo văn hóa cho tương lai” [45]. 19 Tác giả Phạm Quang Huân cho rằng, văn hoá nhà trường là văn hóa tổ chức, do đó văn hoá nhà trường mang đặc trưng của hình thái của văn hoá tổ chức [46].
Tác giả Phạm Thị Minh Hạnh cho rằng: văn hóa nhà trường, là hệ thống những quy định tường minh hay ngầm ẩn, các chuẩn mực đạo đức, giá trị cơ bản, quy tắc ứng xử tốt đẹp nhất giữa các thành viên trong nhà trường và các tổ chức cá nhân ngoài xã hội có liên quan trong quá trình hoạt động: đặc trưng cho mỗi nhà trường, phù hợp với xã hội đó [39].