Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý xây dựng VHNT ở trường THPT; Chương 2: Thực trạng quản lý xây dựng VHNT tại các trường THPT trên địa bàn thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam; Chương 3: Biện pháp quản lý xây dựng VHNT tại các trường THPT trên địa bàn thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam. 5 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG VHNT Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu trên thế giới Purkey và Smith 1982 , xác định văn hóa nhà trường như một kết cấu, một quá trình và một không gian của các giá trị và chuẩn mực có khả năng dẫn các thành viên các giáo viên, học sinh và cán bộ nhân viên theo hướng dạy và học chất lượng.
Các tác giả nhấn mạnh đến yếu tố giá trị và chuẩn mực trong văn hóa nhà trường, yếu tố có vai trò định hướng điều chỉnh hoạt động của người dạy và người học, của cán bộ, nhân viên trong nhà trường. Nói cách khác các giá trị, chuẩn mực của nhà trường định hướng và điều chỉnh hành vi của các thành viên trong tổ chức nhà trường [6]. Schein 2004 , khi nghiên cứu văn hóa nhà trường đã cho rằng văn hóa nhà trường gồm 3 thành tố cấu thành, đó là: a Những quá trình và cấu trúc hữu hình; b Hệ thống giá trị được tuyên bố; 3 Những quan niệm chung. Ba thành tố này nằm trong mối quan hệ hữu cơ, tạo nên văn hóa nhà trường như một tổng thể.
Nói cách khác, văn hóa nhà trường theo tác giả Edgar H. Schein gồm hai thành tố cơ bản: Thành tố vật chất và thành tố tinh thần [34]. Theo Eller, John và Sheila Eller 2009 , văn hoá nhà trường là một trong những yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến hoạt động của học sinh và cán bộ, nhân viên. Môi trường tích cực sẽ thúc đẩy thành tích cao, trong khi môi trường tiêu cực sẽ làm nản lòng cả người học, các nhà giáo dục và phụ huynh.
Theo đó, các tác giả đã đề ra các chiến lược nhằm cải thiện môi trường văn hoá nhà trường, bao gồm: Nuôi dưỡng mối quan hệ giao tiếp và cộng tác cá nhân giữa các thành viên; phát triển các mối quan hệ cộng tác trong công việc; cải thiện các cuộc họp nhân viên; giải quyết hiệu quả các vấn đề liên quan đến hoạt động nhà trường; xử lý xung đột một cách thích hợp. Nhà trường có thể tạo ra một môi trường giảng dạy và học tập hợp tác với các ý tưởng sáng tạo [7]. Barth 2002 cho rằng văn hoá nhà trường tác động đến toàn bộ các thành viên trong nhà trường; tác động đến sự thành công và hiệu quả hoạt động của nhà trường. Tác giả nhấn mạnh: “Văn hoá nhà trường còn có sức ảnh hưởng mạnh mẽ hơn đến các hoạt động và việc học tập trong trường học hơn là tổng thống của quốc gia, Bộ giáo dục, hội đồng nhà trường, hay thậm chí là hiệu trưởng, giáo viên và các phụ huynh” [30].
Tương tự, Peterson 2002 cho rằng “Môi trường văn hoá nhà trường tích cực là nơi các thành viên luôn có ý thức chung về sự kết nối giữa các cá nhân, ý thức được chia sẻ rộng rãi về sự tôn trọng và chăm sóc cho mọi người. Còn môi trường văn hóa chứa đựng các yếu tố tiêu cực sẽ tác động xấu đến hiệu quả giáo dục cũng như các hoạt động khác của nhà trường” [33]. 6 Kytle và Bogotch 2000 đã tìm hiểu hiệu quả cải cách của nhà trường thông qua một mô hình về văn hóa. Kết quả đã chỉ ra rằng, sự phát triển của nhà trường một cách bền vững phải dựa trên quá trình xây dựng văn hóa của nhà trường.
Trong việc xây dựng văn hóa nhà trường, hiệu trưởng có vai trò quan trọng. Hiệu trưởng là người dẫn dắt tất cả các thành viên của nhà trường, đề ra mục đích phấn đấu của nhà trường, phải có phong cách lãnh đạo phù hợp thu hút được mọi người tham gia,… Xây dựng văn hóa nhà trường là xây dựng hệ giá trị, xây dựng các chuẩn mực và nguyên tắc hoạt động của nhà trường, là xây dựng phong cách ứng xử văn minh giữa các bộ phận và cá nhân trong nhà trường [32]. 2000 , đã tìm hiểu về hiệu quả hoạt động quản lý của hiệu trưởng. Hiệu quả này phụ thuộc nhiều vào các giáo viên của nhà trường.
Khi các giáo viên hợp tác thì hiệu trưởng quản lý các hoạt động của nhà trường có hiệu quả tốt. Kết quả nghiên cứu của tác giả cũng cho thấy mối quan hệ giữa giáo viên và hiệu trưởng trong nhà trường là một trong những thành tố quan trọng tạo nên văn hoá nhà trường, bởi giáo viên và hiệu trưởng là hai đối tượng chính tham gia vào quá trình đào tạo và giáo dục của nhà trường [31]. Những nghiên cứu ở Việt Nam Nguyễn Trường Lưu 1998 trong “Văn hóa đạo đức và tiến bộ xã hội” nhấn mạnh, thông qua văn hoá nhà trường, cán bộ, giáo viên, nhân viên và học sinh nhận thấy điểm mạnh và điểm yếu của chính mình, từ đó chủ thể xây dựng văn hóa sẽ điều chỉnh được bản thân, góp phần tạo nên giá trị văn hoá nhà trường [16]. Phạm Hồng Quang 2006 trong cuốn sách “Môi trường giáo dục” đã đánh giá những tác động của môi trường văn hóa giáo dục đến quá trình đào tạo, đồng thời tác giả đã làm sáng tỏ các quy luật tác động của môi trường văn hóa giáo dục đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách người học, từ đó đã xác định những vấn đề quan trọng cần tiếp tục nghiên cứu để vận dụng vào xây dựng văn hóa nhà trường [24].
Nhóm tác giả Phạm Văn Khanh, Lê Ngọc Việt trong bài viết “Giải pháp xây dựng văn hóa nhà trường dưới góc độ của mô hình trường học thân thiện, học sinh tích cực” [13] lại phân tích mô hình văn hóa nhà trường dưới góc độ của mô hình trường học thân thiện, học sinh tích cực do Bộ Giáo dục và Đào tạo phát động, thể hiện ở ba yếu tố sau: - Xây dựng cảnh quan sư phạm: xây dựng trường, lớp xanh, sạch, đẹp và an toàn. - Xây dựng môi trường sư phạm: xây dựng các điều kiện thuận lợi cho các hoạt động giáo dục, vui chơi, giải trí trong trường học mang tính giáo dục cao. - Xây dựng văn hóa giao tiếp sư phạm: xây dựng các chuẩn mực, thói quen trong giao tiếp ứng xử giữa các thành viên trong nhà trường, cộng đồng xã hội. Khi nghiên cứu về “Văn hóa tổ chức Đại học Quốc gia Hà Nội đáp ứng yêu cầu đổi mới và hội nhập”, Nguyễn Viết Lộc 2009 đã xem xét văn hoá nhà trường ở góc độ văn hoá tổ chức.
Tác giả cho rằng: “Đây là một tổ chức đặc thùgồm các tổ chức con 7 với những khác biệt về văn hóa (các trường thành viên, đơn vị trực thuộc), tạo thành một tổ chức lớn”. Ông khẳng định: “Văn hóa tổ chức có vai trò hết sức quan trọng trong việc tạo nên sự phát triển đột phá và bền vững cho tổ chức nhờ phát huy được nguồn lực nội sinh và tìm kiếm, dung nạp các nguồn lực ngoại sinh”. Qua đó, tác giả cho rằng: “Xây dựng văn hóa tổ chức có vai trò rất quan trọng trong việc phát huy tính liên thông, liên kết, chia sẻ nguồn lực giữa các tổ chức con và đồng thời khắc phục những tồn tại, mâu thuẫn, xung đột làm ảnh hưởng, cản trở quá trình phát triển bền vững” [15]. Luận án tiến sĩ của tác giả Vũ Thị Mai Hường 2016 đã nghiên cứu về quản lý trường THPT theo tiếp cận quản lý dựa vào nhà trường.
Từ cách tiếp cận quản lý dựa vào nhà trường, tác giả đã xác định các nội dung quản lý trường THPT gồm: Xây dựng văn hoá nhà trường có sự chia sẻ và tham dự; Vận hành hội đồng trường có sự tham gia của các bên liên quan; Thực hiện chức năng ra quyết định; Xác lập vai trò của hiệu trưởng. Trong nghiên cứu của mình, tác giả đã xác định việc xây dựng văn hoá nhà trường có sự chia sẻ và tham dự là một trong những nội dung cơ bản của quản lý trường THPT theo tiếp cận quản lý dựa vào nhà trường [12]. Công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Duy Phấn 2017 về “Xây dựng tiêu chí văn hóa nhà trường trong các trường cao đẳng kỹ thuật công nghiệp” đã nhấn mạnh sự cần thiết xác lập các tiêu chí có tính chuẩn mực và sử dụng làm công cụ để đánh giá sự hình thành và phát triển VHNT trong các trường cao đẳng kỹ thuật công nghiệp một cách chính xác, khách quan. Tiêu chí VHNT làm cơ sở cho việc định hướng, phát triển môi trường văn hóa của nhà trường, giúp các nhà quản lý tìm ra được những điểm mạnh, điểm yếu, từ đó nâng cao hiệu quả công tác xây dựng VHNT [22].
Luận án tiến sĩ của Hoàng Quốc Đạt 2018 đã nghiên cứu về “Quản lý xây dựng văn hoá nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh”. Trên cơ sở nghiên cứu lí luận, khảo sát và đánh giá thực trạng quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở, tác giả đề xuất một số giải pháp quản lý xây dựng văn hóa nhà trường ở các trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh: Nâng cao nhận thức cho cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên, học sinh và phụ huynh về sự cần thiết của việc xây dựng văn hóa nhà trường; Tổ chức xây dựng và kế thừa các giá trị văn hóa vật chất của nhà trường; Tổ chức xây dựng và kế thừa các giá trị văn hóa tinh thần của nhà trường; Xây dựng tiêu chí văn hóa nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh [7]. Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị La 2019 nghiên cứu về quản lý xây dựng văn hóa nhà trường tại Học viện Hành chính Quốc gia.