phần Mở đầu, Kết luận và khuyến nghị, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung chính của luận văn đƣợc trình bày bao gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về quản lý xây dựng văn hoá nhà trƣờng tại các trƣờng trung học cơ sở. Chƣơng 2: Thực trạng quản lý xây dựng văn hoá nhà trƣờng tại các trƣờng trung học cơ sở huyện Ia Pa, tỉnh Gia Lai. Chƣơng 3: Biện pháp quản lý xây dựng VHNT tại các trƣờng trung học cơ sở huyện Ia Pa, tỉnh Gia Lai. e 6 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG VĂN HOÁ NHÀ TRƢỜNG TẠI CÁC TRƢỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1.
Khái lƣợc lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ở nước ngoài Văn hóa là một vấn đề rộng lớn và phức tạp, có sự ảnh hƣởng lớn đến toàn bộ hoạt động của nhà trƣờng nên văn hóa nhà trƣờng và quản lý xây dựng văn hoá nhà trƣờng từ lâu thu hút đƣợc sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nƣớc. Vấn đề văn hóa nhà trƣờng đƣợc nhiều nhà nghiên cứu ở nƣớc ngoài quan tâm. Có thể nêu ra một số hƣớng nghiên cứu chính sau: Trƣớc hết về khái niệm văn hóa.
Có nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa, mỗi định nghĩa phản ánh một cách nhìn nhận và đánh giá khác nhau. Tuyên bố chung của UNESCO về tính đa dạng văn hóa đã khẳng định: “văn hóa là một tập hợp của những đặc trƣng về tâm hồn, vật chất, tri thức và xúc cảm của một xã hội hay một nhóm ngƣời trong xã hội và nó chứa đựng, ngoài văn học và nghệ thuật, cả cách sống, phƣơng thức chung sống, hệ thống giá trị, truyền thống và đức tin”. Vào năm 1952, hai nhà nhân loại học Mỹ là Alfred Kroeber và Clyde Kluckhohn đã từng thống kê có tới 164 định nghĩa khác nhau về văn hóa trong các công trình nổi tiếng thế giới. Văn hóa đƣợc đề cập đến trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu nhƣ dân tộc học, nhân loại học (theo cách gọi của Mỹ hoặc dân tộc học hiện đại theo cách gọi của châu Âu), dân gian học, địa văn hóa học, văn hóa học, xã hội học,.
Có thể hiểu văn hóa là sản phẩm của loài ngƣời, văn hóa đƣợc tạo ra và phát triển trong quan hệ qua lại giữa con ngƣời và xã hội. Song, chính văn hóa lại tham gia vào việc tạo nên con ngƣời, duy trì sự bền vững và trật tự xã hội. Văn hóa đƣợc truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua quá trình xã hội hóa. Văn hóa đƣợc tái tạo và phát triển trong quá trình hành động và tƣơng tác xã hội của con ngƣời.
Văn hóa là trình độ phát triển của con ngƣời và của xã hội đƣợc biểu hiện trong cách kiểu, hình thức tổ chức đời sống và hành động của con ngƣời cũng nhƣ trong giá trị vật chất và tinh thần mà do con ngƣời tạo ra. e 7 Một số tác giả đã đi sâu nghiên cứu “ Văn hóa tổ chức”. Thuật ngữ “văn hóa tổ chức” (organisational culture) xuất hiện lần đầu tiên trên báo chí Mỹ vào khoảng thập niên 1960. Từ đó đến nay đã có nhiều nhà nghiên cứu về VHTC, và đã nêu định nghĩa về VHTC: - VHTC là những niềm tin, thái độ và giá trị tồn tại phổ biến và tƣơng đối ổn định trong tổ chức (Williams, A, Dobson, P & Walters).
VHTC thể hiện tổng hợp các giá trị và cách hành xử phụ thuộc lẫn nhau phổ biến trong tổ chức và có xu hƣớng tự lƣu truyền trong thời gian dài (Kotter, J. VHTC là phẩm chất riêng biệt của tổ chức đƣợc nhận thức phân biệt nó với các tổ chức khác trong lĩnh vực (Gold, K. - VHTC là toàn bộ các giá trị, niềm tin, truyền thống và thói quen có khả năng quy định hành vi của mỗi thành viên trong tổ chức, mang lại cho tổ chức một bản sắc riêng, ngày càng phong phú thêm và có thể thay đổi theo thời gian (Michel Amiel, Prancis Bonnet, Joseph Jacobs – 1993). VHNT cũng đã đƣợc một số tác giả nƣớc ngoài đề cập.
Các nghiên cứu ở Việt Nam Ở nƣớc ta, Thủ tƣớng Chính phủ đã ban hành Quy chế văn hóa công sở tại các cơ quan hành chính nhà nƣớc (Ban hành kèm theo Quyết định số 129/2007/QĐ- TTg ngày 2 tháng 8 năm 2007). Quy chế quy định về trang phục, giao tiếp và ứng xử của cán bộ, công chức, viên chức khi thi hành nhiệm vụ cũng nhƣ việc bài trí công sở tại cơ quan hành chính nhà nƣớc. Văn hóa công sở là một loạt hành vi và quy ƣớc mà con ngƣời dựa vào đó để điều khiển các mối quan hệ tƣơng tác của mình với những ngƣời khác trong công sở. Văn hóa công sở còn đƣợc hình thành trong quá trình hoạt động của công sở, tạo dựng nên niềm tin, giá trị về thái độ của cán bộ làm việc trong công sở, ảnh hƣởng đến cách làm việc trong công sở và hiệu quả hoạt động của nó.
VHTC của một nhà trƣờng có cội nguồn trong văn hóa của môi trƣờng xã hội mà trƣờng ấy đang hoạt động, cũng nhƣ trong lịch sử của nhà trƣờng. Nó có tƣơng tác với môi trƣờng, bị chi phối bởi đặc điểm văn hóa của từng cá nhân, và nó rất chậm thay đổi. e 8 Cho đến nay, một số tác giả quan tâm nghiên cứu lý luận về việc xây dựng VHNT. Có thể kể đến: - Lê Quang Hƣng (9/2007), Khoa học Việt Nam – ĐHSP Hà Nội, Những cơ sở của việc xây dựng văn hóa học đường trong bối cảnh đất nước hội nhập, đổi mới hiện nay, Hội thảo khoa học: Xây dựng văn hóa học đƣờng – Biện pháp nâng cao chất lƣợng giáo dục trong nhà trƣờng, Hà Nội [18].
- Trƣờng ĐHSP Hà Nội (9/2007) – Viện Nghiên cứu sƣ phạm, Hội thảo khoa học: Xây dựng văn hóa học đường – Biện pháp nâng cao chất lượng giáo dục trong nhà trường, Hà Nội [21]. - Trƣờng Cán bộ quản lý giáo dục Thành phố Hồ Chí Minh (2013), Tài liệu bồi dƣỡng cán bộ quản lý trƣờng phổ thông, Chuyên đề 14 Xây dựng và phát triển văn hóa nhà trường [27]. - Lê Thị Ngoãn (2009), Biện pháp xây dựng văn hóa nhà trường ở trường Cao đẳng Công nghiệp Nam Định, Luận văn thạc sĩ quản lí giáo dục, Trƣờng Đại học Thái Nguyên [23]. - Hoàng Quốc Đạt (2018), Quản lý xây dựng văn hóa nhà trường trung học cơ sở thành phố Hồ Chí Minh, Luận án tiến sĩ quản lý giáo dục, Học viện khoa học xã hội [11].
Nhƣ vậy, xây dựng VHNT là vấn đề mang tính thời sự đã đƣợc nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Một số công trình cũng đã tập trung nghiên cứu vấn đề về quản lý xây dựng VHNT ở một số bậc học, cấp học. Luận văn của chúng tôi đi theo hƣớng nghiên cứu tìm ra những giải pháp trong công tác Quản lý xây dựng VHNT tại các trƣờng THCS huyện Ia Pa, tỉnh Gia Lai. Thời gian gần đây, các trƣờng THCS huyện Ia Pa, tỉnh Gia Lai cũng đã có sự chú ý tới công tác xây dựng văn hóa trong các nhà trƣờng.
Tuy nhiên, việc chỉ đạo thực hiện và kết quả công tác xây dựng VHNT tại các trƣờng THCS huyện Ia Pa, tỉnh Gia Lai vẫn còn nặng về khẩu hiệu tuyên truyền, hình thức bề ngoài là chính, thiếu chiều sâu, chƣa rõ nét và có phần còn hạn chế. Trên thực tế, công tác quản lý trƣờng học của Hiệu trƣởng các trƣờng THCS trong huyện chủ yếu mới tập trung vào quản lý chuyên môn, quản lý đội ngũ GV, NV và HS e 9 nhằm nâng cao chất lƣợng dạy và học của nhà trƣờng. Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04 tháng 11 năm 2013 của Ban Chấp hành Trung ƣơng 8 khóa XI về “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo” nhiều vấn đề liên quan đƣợc đề cập, triển khai, thực hiện đổi mới trong giáo dục, lƣợng công việc của Hiệu trƣởng, GV, các bộ phận của nhà trƣờng ở các trƣờng THCS ngày càng tăng lên dẫn đến việc quan tâm đến công tác xây dựng văn hóa trong các nhà trƣờng không tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót [9]. Dựa trên những kết quả nghiên cứu đi trƣớc, luận văn chọn nghiên cứu đề tài “Quản lý xây dựng văn hóa nhà trường tại các trường trung học cơ sở huyện Ia Pa, tỉnh Gia Lai” với hy vọng góp phần hệ thống hóa cơ sở lý luận về xây dựng VHNT ở các trƣờng phổ thông, đồng thời đề xuất một số biện pháp của Hiệu trƣởng các trƣờng THCS huyện Ia Pa, tỉnh Gia Lai trong công tác quản lý xây dựng VHNT góp phần xây dựng môi trƣờng giáo dục lành mạnh, tích cực, nâng cao chất lƣợng giáo dục toàn diện của nhà trƣờng trong giai đoạn hiện nay.
Các khái niệm cơ bản của đề tài 1. Văn hóa “Văn hóa” là một khái niệm đa nghĩa, đến nay ngƣời ta đã đƣa ra hàng trăm định nghĩa khác nhau về văn hóa. Điều đó cho thấy sự phong phú, đa dạng của văn hóa và sự bao trùm, chi phối mạnh mẽ của nó lên toàn bộ hoạt động, mọi lĩnh vực của xã hội, của mỗi cộng đồng, mỗi tổ chức, mỗi gia đình và mỗi cá nhân. Theo Từ điển tiếng Việt (Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, 1992), văn hóa đƣợc hiểu theo 2 nghĩa: - Văn hóa là tri thức, kiến thức khoa học.
- Văn hóa là những giá trị vật chất và tinh thần do con ngƣời sáng tạo ra, là trình độ cao trong sinh hoạt xã hội, biểu hiện của văn minh nhân loại. Theo cách hiểu này, văn hóa là toàn bộ các giá trị vật chất và tinh thần do con ngƣời sáng tạo trong hoạt động thực tiễn lịch sử - xã hội, các giá trị ấy nói lên mức độ phát triển của lịch sử loài ngƣời [29].