Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN - PHÁP LÝ CỦA ÁP DỤNG PHÁP LUẬT TRONG QUAN LY THU, CHI BẢO HIẾM XÃ HOI 1. Cơ sở lý luận của áp dụng pháp luật trong quan lý thu, chi bảo hiểm xã hội 1. Hoạt động thu bảo hiểm xã hội 1. Khái niệm thu bảo hiểm xã hội Trong quá trình thực hiện chính sách BHXH, chúng ta có thể nhận thấy hoạt động thu BHXH là một trong những hoạt động có vai trò quan trọng xuyên suốt toàn bộ quá trình hoạt động chuyên môn của ngành.
Có thể nói rằng trong bất kỳ một hệ thống an sinh xã hội nào cũng cần đến trước hết là việc thành lập quỹ, làm cơ sở để giải quyết các hoạt động khác. Dé các hoạt động của ngành như xét duyệt giải quyết hồ sơ, chi trả các chế độ chính sách BHXH cho các đối tượng tham gia thụ hưởng, BHXH cũng cần phải thu nộp để thành lập quỹ cho mình. Vậy hoạt động thu BHXH như thế nào, thu bảo hiểm là gì, trước hết ta phải hiểu được khái niệm về BHXH. Như chúng ta đã biết, trong quá trình hình thành chính sách BHXH, khi mới xuất hiện, BHXH chỉ mang tính chất sơ khai, tự phát, phạm vi hoạt động nhỏ hẹp, dần dần do nhu cầu thực tiễn, các quy định, chính sách BHXH lần lượt ra đời.
Việc ra đời bộ luật BHXH Việt Nam, một mặt nhằm bảo vệ quyền lợi cua NLD, nhưng mặt khác, nó cũng mang lại lợi ích cho giới chủ. Chính hai mặt lợi ích này đã góp phần không nhỏ để chính sách BHXH nhanh chóng được thực hiện ở các quốc gia. Thực chất cho đến nay, ở Việt Nam cũng như trên thế giới chưa đưa ra một khái niệm thống nhất về BHXH. Tuy nhiên căn cứ vào đặc điểm, tính chất và mục đích của BHXH, Từ điền bách khoa Việt Nam đã định nghĩa BHXH như sau: Bảo hiểm xã hội là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp mot phan thu nhập cho người lao động khi ho bị mat hoặc giảm thu nhập do bi 6m dau, thai sản, tai nạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp, tàn tật, thất nghiệp, tuổi già, tử tuất dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, có sự bảo hộ của Nhà nước theo pháp luật, nhằm bảo đảm an toàn cho NLĐ và gia đình họ, đồng thời góp phần bảo đảm an toàn xã hội.
Như vậy, dé hệ thông an sinh xã hội ngày một phát triển và đảm bảo tốt quyền và lợi ích cho NLD thì công tác quan lý thu BHXH là hoạt động không thé thiếu trong hoạt động BHXH. Nó đảm bảo cho sự tạo lập và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung và tạo ra nguồn tài chính để có thê tiến hành các hoạt động BHXH. Việc đóng góp vào quỹ BHXH của các bên tham gia BHXH là sự tất yếu trong hoạt động bảo hiểm. Nguồn thu BHXH được hình thành từ ba nguồn chủ yếu: Phần đóng góp của NLĐ; phần đóng góp của NSDLD và phan hỗ trợ từ NSNN.
Các nguồn thu này phản ánh mối quan hệ ba bên trong việc thực thi chính sách BHXH đồng thời cũng là cơ sở để tạo ra các quan hệ khác trong hoạt động BHXH. Thực chất mối quan hệ ba bên trong hoạt động quản lý thu BHXH là mối quan hệ về lợi ích từ việc các bên tham gia BHXH đều tìm kiếm lợi ích cho mình. Người sử dụng lao động tìm kiếm lợi ích từ việc họ sẽ bỏ ra ít chỉ phí hơn khi NLĐ đang làm việc cho họ không may mắn gặp phải những rủi ro. Người lao động tìm kiếm lợi ích từ việc họ được hưởng các quyên lợi khi bản thân họ không may gặp phải những rủi ro.
Còn Nhà nước thì đạt được mục tiêu ồn định được xã hội, ôn định mối quan hệ lợi ích giữa NLD va NSDLD trong xã hội dé NLD yên tâm và hăng hái tham gia lao động, sản xuất tạo ra năng xuất cao, thúc đây nền kinh tế - xã hội phát triển. Như vậy, “thu” hiểu theo nghĩa thông thường là tiếp nhận một khoản phí tài chính nào đó của các chủ thé dé tạo ra một quỹ tài chính nhất định nhằm đảm bảo quyên và lợi ích của các bên tham gia thu - nộp. Thu BHXH là hoạt động của cơ quan BHXH, nhằm tạo nguồn tài chính bằng việc tao lập và sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung dam bảo thực hiện các hoạt động khác về BHXH theo quy định của pháp luật. * Đặc điểm của thu BHXH: Công tác thu BHXH được tiến hành bởi nhiều chủ thé tham gia, nhằm tạo lập quỹ, bảo toàn va tăng trưởng một quỹ tài chính dé chi trả cho những người tham gia BHXH và gia đình họ, khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do gặp các rủi ro, mat khả năng lao động hoặc mat việc làm.
Ở mỗi thời kỳ phát triển của đất nước, Nhà nước quy định những tỷ lệ thu và đóng góp vào quỹ BHXH có sự khác nhau. Tuy nhiên, dù ở thời kỳ nào thì hoạt động thu BHXH cũng thể hiện những đặc điểm sau: - Thu BHXH là hoạt động không thể thiếu trong hoạt động chuyên môn của BHXH: Như đã nói ở trên, hoạt động BHXH nham thay thế, bù đắp những tôn thất về vật chất, tỉnh thần cho người tham gia khi bản thân hoặc gia đình họ không may gặp phải những rủi ro. Tuy nhiên dé hoạt động đó thực hiện được, trước hết phải tổ chức thu, nộp và đóng góp dé xây dựng thành một quỹ tài chính gọi là quỹ BHXH. Mặt khác, đối với NLĐ, khi lao động tạo ra con người và thông qua quá trình nay, con người tồn tại.
Con người ngoài việc chịu sự tác động với nhau, còn phải chịu sự tác động của tự nhiên, không phải lúc nào con người cũng gặp được những điều may mắn, những thuận lợi, gặp những điều kiện sống bình thường, mà trong một số trường hợp con người đã phải đối mặt với những thiên tai, dịch bệnh, hỏa hoạn, ốm đau hay các biến cố rủi ro khác. Dé tồn tại và đối mặt với những vẫn đề đó, con người đã liên kết hợp tác với nhau lựa chọn ra những phương thức phù hợp nhằm trợ giúp nhau trong cuộc sống. Hình thức “Tích cốc phòng cơ, tích y phòng hàn” đây là hình thức sơ khai và đơn giản nhất được cộng đồng, gia đình, các thành viên trong xã hội lựa chon sử dụng. Bên cạnh đó còn có một số các biện pháp trợ giúp khác, có tính chất tự nguyện của cộng đồng, tương thân, tương ái đối với các đối tượng khác trong xã hội.
Như vậy, để tránh hoặc giảm được những rủi ro cũng như muốn được bù đắp những tôn thất và hưởng những quyền lợi từ quỹ BHXH khi bản thân, hoặc gia đình mình không may gặp phải những rủi ro, NLD đồng thời buộc và mong muốn được tham gia BHXH. đóng góp vào quỹ BHXH để một mặt đảm bảo quyền lợi cho mình, mặt khác thúc đây nền an sinh xã hội của nước nhà ngày một phát triển. - Thu BHXH được pháp luật quy định chặt chẽ về đối trợng, mức thu. Việc thu nộp để tạo lập quỹ và đảm bảo an toàn quỹ BHXH là một trong những hoạt động chuyên môn hết sức quan trọng.
Trên thực tế BHXH cũng luôn phải đối mặt với những nguy cơ rủi ro như việc tính toán mức đóng, mức hưởng của đối tượng không đúng, cộng với những biến động xã hội đặc biệt dẫn đến việc bội chi. Chính vi vậy, công tac thu BHXH cần tổ chức thu đảm bảo theo đúng những quy định của Nhà nước về tỷ lệ thu, phạm vi, đối tượng thu. Mặt khác, trong thực tế hiện nay có nhiều đơn vị sử dụng lao động chưa thực sự tự giác tham gia BHXH cho NLĐ, hoặc có tham gia nhưng tham gia chưa đầy đủ số lao động hiện đang làm việc tại đơn vị mình; hoặc vì lý do này, lý do khác chậm trễ tiến độ trích nộp BHXH cho NLD, để số nợ đọng nhiều, đã làm ảnh hưởng không nhỏ đến quyền lợi của NLĐ cũng như ảnh hưởng đến sự bảo toàn tăng trưởng quỹ BHXH. Thông qua bộ máy của mình và trên cơ sở pháp luật BHXH, các cơ quan BHXH ngoài việc tiến hành các nghiệp vụ thu mức tiền đóng BHXH của các doanh nghiệp và NLĐ, còn tăng cường công tác kiểm tra, rà soát, hướng dẫn, vận động các don vi sử dụng lao động trích nộp BHXH kip thời, đúng quy định.
Cơ quan BHXH phải nam chắc được số lượng các đơn vị tham gia BHXH, những di biến động trên từng địa bàn và trong toàn quốc; đồng thời, cũng phải có được những thông tin đầy đủ về người NLĐ, xác định chính xác nguồn thu để tiễn hành thu đúng, đủ, kịp thời, vừa tạo điều kiện bảo toàn quỹ va dự báo được các khoản chi trong tương lai, vừa đảm bảo được quyền lợi cho NLD. - Thu BHXH đòi hỏi quản lý chặt chẽ doi tượng tham gia BHXH, thời gian tham gia BHXH cua NLD. Trong quá trình thu BHXH, cơ quan BHXH có trách nhiệm quản lý chặt chẽ, mốc thời gian tham gia, mức đóng của từng người qua từng thời kỳ được thể hiện cụ thê trên số BHXH. Trong đó có ghi chép (được mã hóa), lưu trữ các thông tin cần thiết về đối tượng, đặc biệt là đối tượng thụ hưởng BHXH.
Hiện nay, đa số các nước đã ứng dụng công nghệ tin học để quản lý đối tượng tham gia và thụ hưởng BHXH. Ở Việt Nam, hệ thống quản lý Thu BHXH đã được vận dụng quản lý trên phần mềm SMS 6. Nội dung thu bảo hiểm xã hội Không phải ngẫu nhiên mà các nhà hoạch định, xây dựng chính sách BHXH đưa ra một tỷ lệ thu bất kỳ, mà phải dựa trên các căn cứ pháp luật cụ thể để đưa ra nội dung, mức thu phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế xã hội của đất nước ở từng thời kỳ, mỗi giai đoạn cụ thé. Đồng thời quỹ BHXH phải đảm bảo cho NLD tham gia được thụ hưởng quyền lợi từ quỹ đó.