Chương 1.Tổng quan tình hình nghiên cứu và thực tiễn về quản lý thuBHXH.Phương pháp nghiên cứu và thiết kế nghiên cứu Chương 3. Thực trạng quản lý thu BHXH tạiquận Đống Đa giai đoạn 2010 – 2014. Giải pháp hoàn thiệnquản lý thuBHXH tạiBHXH quận Đống Đa. 3 z Chƣơng 1 :TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ THU BẢO HIỂM XÃ HỘI 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu : 1.1 Các công trình nghiên cứu đã công bố liên quan đến đề tài : Các công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề quản lý thu Bảo hiểm xã hội Việt Nam đã được công bố, đáng chú ý như: - Năm 2000, Bảo hiểm xã hội Việt Nam có đề tài nghiên cứu khoa học “Nghiên cứu xây dựng luận cứ khoa học cơ bản để hoàn thiện hệ thống Bảo hiểm xã hội ở Việt Nam”; do Tiến sĩ Kinh tế Nguyên Huy Ban chủ đề tài”; Tác giả đã nêu những quan điểm và định hướng cơ bản để phát triển BHXH ở Việt Nam, đồng thời đề ra một số giải pháp cho việc hoạch định chính sách BHXH ở Việt Nam, phân tích đánh giá những thành tựu, cũng như những mặt đạt được của hệ thống chính sách BHXH và tổ chức thực hiện chính sách đó ở Việt Nam.
- Năm 2005, Bảo hiểm xã hội Việt Nam có đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ mã số CB2005-10-51: “Nghiên cứu xây dựng lộ trình thực hiện Bảo hiểm xã hội đối với người lao động ở Việt Nam”; do Tiến sĩ Nguyên Tiến Phúc chủ đề tài; Đề tài đánh giá thực trạng về lao động và việc làm của Việt Nam trong thời gian qua, nêu được các thành tựu cũng như mặt hạn chế yếu kém ảnh hưởng đến thu nhập và khả năng tham gia BHXH của người lao động như thế nào. Đồng thời đề tài cũng sơ lược về quá trình phát triển kinh tế, xã hội ở nước ta trong những năm gần đây, nêu rõ những thành tựu và những tồn tại ảnh hưởng trực tiếp đến việc xây dựng lộ trình thực hiện BHXH ở nước ta trong thời gian tới. - Năm 2008, Bảo hiểm xã hội Việt Nam có đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ mã số CB2008-08-05: “Cơ sở khoa học xây dựng dữ liệu phục vụ cho mục tiêu tính toán cấn đối quỹ Bảo hiểm xã hội” do TS Trịnh Thị Hoa làm 4 z chủ nhiệm đề tài. Đề tài đánh giá được thực trạng hoạt động thống kê hiện nay của BHXH Việt Nam.
Hoàn thiện hệ thống dữ liệu phục vụ hoạt động thống kê trong tính toán cân đối quỹ BHXH. Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ: “Chiến lược phát triển bảo hiểm xã hội phục vụ mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội đến năm 2020” chủ nhiệm đề tài là TS. Nguyễn Huy Ban. Đề tài tập trung nghiên cứu mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và phát triển BHXH, những mục tiêu cơ bản trong phát triển nền kinh tế và xã hội ở Việt Nam; hoạt động BHXH là nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế; những yêu cầu để phát triển BHXH đáp ứng sự phát triển kinh tế và xã hội.
Đề tài đã nêu những quan điểm và định hướng cơ bản để phát triển BHXH ở Việt Nam, đồng thời đề ra một số giải pháp cho việc hoạch định chính sách BHXH ở Việt Nam, như dự báo dân số và lao động đến năm 2020; vấn đề BHXH cho các loại hình lao động thuộc các khu vực kinh tế khác nhau; các nguồn đóng góp, mức đóng góp và cơ chế quản lý sử dụng quỹ BHXH. Các công trình nghiên cứu trên đề cập tới thực trạng chất lượng quản lý thu Bảo hiểm xã hội trong cơ quan, đơn vị Bảo hiểm xã hội thời gian qua. Đó là hướng nghiên cứu rộng, xung quanh vấn đề thu Bảo hiểm xã hội nói chung hoặc nghiên cứu trên phương diện Triết học, Xã hội học, Kinh tế học hay nghiên cứu sâu vào một trong những khía cạnh của BHXH nói chung.2 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu: Trên cơ sở kế thừa một số kết quả đã nghiên cứu và với mong muốn tập trung nghiên cứu một cách cụ thể hơn về công tác quản lý thu Bảo hiểm xã hội, đặc biệt trên địa bàn quận Đống Đa – Hà Nội, trên cơ sở đó đề ra các biện pháp giải quyết có tính tương đối toàn diện đối với các tổ chức liên quan: Nhà nước, cơ quan Bảo hiểm xã hội, tổ chức Công đoàn, người sử dụng lao động, 5 z người lao động, tòa án, trọng tài … trong việc xử lý vấn đề quản lý thu Bảo hiểm xã hội hiện nay. Luận văn cần làm rõ cơ sở lý luận về công tác thu BHXH, đánh giá được thực trạng quản lý thu BHXH tại quận Đống Đa, tìm ra điểm mạnh, điểm yếu, những mặt đạt được cũng như hạn chế để đưa ra các giải pháp hoàn thiện quản lý thu BHXH trên địa bàn quận Đống Đa giai đoan tới.2 Các khái niệm cơ bản 1.1 Khái niệm Bảo hiểm: Ngày nay, bảo hiểm đã trở thành một ngành kinh doanh phát triển rất mạnh, với tốc độ tăng trưởng trung bình khá cao.
Đặc biệt, ở một số nước trên thế giới, bảo hiểm đã trở thành một phần không thể thiếu trong kinh doanh cũng như trong cuộc sống nói chung. Vậy bảo hiểm hình thành do sự tồn tại các loại rủi ro và sự đòi hỏi con người phải có những biện pháp đề phòng, ngăn chặn việc xảy ra rủi ro, đồng thời, khắc phục, hạn chế những hậu quả của rủi ro. Bắt đầu từ bảo hiểm hàng hải, rồi tới những loại bảo hiểm khác như bảo hiểm hoả hoạn, bảo hiểm nhân thọ…, bảo hiểm ngày nay đã phát triển nhanh chóng trên nhiều mặt và dần dần đóng vai trò rất quan trọng đối với con người. Bảo hiểm có nguồn gốc từ rất xa xưa trong lịch sử văn minh nhân loại.
Tuy nhiên, bảo hiểm thực sự xuất hiện từ khi nào thì người ta vẫn chưa có được câu trả lời chính xác. ý tưởng về bảo hiểm được coi là đã xuất hiện từ khá lâu, khi mà người xưa đã nhận ra lợi ích của việc xây dựng một kho thóc lúa dự trữ chung phòng khi mất mùa, chiến tranh…Mặc dù bảo hiểm đã có nguồn gốc và lịch sử phát triển từ rất lâu, do tính đặc thù của loại hình dịch vụ này, cho đến nay vẫn chưa có khái niệm thống nhất về bảo hiểm. Theo các chuyên gia bảo hiểm, một khái niệm đầy đủ và thích hợp cho bảo hiểm phải bao gồm việc hình thành một quỹ tiền tệ (quỹ bảo hiểm), sự hoán chuyển rủi 6 z ro và phải bao gồm cả sự kết hợp số đông các đối tượng riêng lẻ, độc lập chịu cùng một rủi ro như nhau tạo thành một nhóm tương tác. Có nhiều khái niệm khác nhau về bảo hiểm; theo Dennis Kessler “bảo hiểm là sự đóng góp của số đông vào sự bất hạnh của số ít”.
Còn theo Monique Gaullier “bảo hiểm là một nghiệp vụ; qua đó, một bên là người được bảo hiểm cam đoan trả một khoản tiền gọi là phí bảo hiểm thực hiện mong muốn để cho mình hoặc để cho người thứ ba trong trường hợp xảy ra rủi ro sẽ nhận được một khoản đền bù các tổn thất được trả bởi một bên khác: đó là người bảo hiểm. Người bảo hiểm nhận trách nhiệm đối với toàn bộ rủi ro và đền bù các thiệt hại theo các phương pháp của thống kê”. Theo các chuyên gia Pháp, một khái niệm vừa đáp ứng được khía cạnh xã hội (dùng cho bảo hiểm xã hội) vừa đáp ứng được khía cạnh kinh tế (dùng cho bảo hiểm thương mại) và vừa đầy đủ về khía cạnh kỹ thuật và pháp lý có thể phát biểu như sau: “Bảo hiểm là một hoạt động qua đó một cá nhân có quyền được hưởng trợ cấp nhờ vào một khoản đóng góp cho mình hoặc cho người thứ ba trong trường hợp xảy ra rủi ro. Khoản trợ cấp này do một tổ chức trả, tổ chức này có trách nhiệm đối với toàn bộ các rủi ro và đền bù các thiệt hại theo các phương pháp của thống kê”.
Các khái niệm trên hoặc quá thiên về góc độ xã hội, hoặc quá thiên về góc độ kinh tế, kỹ thuật, nên ít nhiều cũng còn thiếu sót, chưa phải là một khái niệm bao quát, hoàn chỉnh. Nói một cách chính xác, bảo hiểm là một dịch vụ tài chính, dựa trên cơ sở tính toán khoa học, áp dụng biện pháp huy động từ nhiều người, nhiều đơn vị cùng tham gia xây dựng quỹ bảo hiểm bằng tiền để bồi thường thiệt hại về tài chính do tài sản hoặc tính mạng của người được bảo hiểm gặp phải tai nạn rủi ro bất ngờ. Tập đoàn bảo hiểm AIG (Mỹ) định nghĩa: “Bảo hiểm là một cơ chế, theo cơ chế này, một người, một doanh nghiệp hay một tổ chức chuyển nhượng rủi ro cho công ty bảo hiểm, công ty 7 z đó sẽ bồi thường cho người được bảo hiểm các tổn thất thuộc phạm vi bảo hiểm và phân chia giá trị thiệt hại giữa tất cả những người được bảo hiểm”. Theo Luật kinh doanh bảo hiểm của Việt Nam (ban hành ngày 09/12/2000) thì “kinh doanh bảo hiểm là hoạt động của doanh nghiệp bảo hiểm nhằm mục đích sinh lợi, theo đó doanh nghiệp bảo hiểm chấp nhận rủi ro của người được bảo hiểm, trên cơ sở bên mua bảo hiểm đóng phí bảo hiểm để doanh nghiệp bảo hiểm trả tiền bảo hiểm cho người thụ hưởng hoặc bồi thường cho người được bảo hiểm khi xảy ra sự kiện bảo hiểm”.
Như vậy, để có một khái niệm chung nhất về bảo hiểm, chúng ta có thể đưa ra định nghĩa: “Bảo hiểm là một sự cam kết bồi thường của người bảo hiểm với người được bảo hiểm về những thiệt hại, mất mát của đối tượng bảo hiểm do một rủi ro đã thỏa thuận gây ra, với điều kiện người được bảo hiểm đã thuê bảo hiểm cho đối tượng bảo hiểm đó và nộp một khoản tiền gọi là phí bảo hiểm”. Khái niệm Bảo hiểm xã hội: Theo Từđiển Bách Khoa Việt Nam: “Bảo hiểm xã hội là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động, khi họ bị mất hoặc giảm thu nhập do bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, tàn tật, tuổi già, tử tuất dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia bảo hiểm xã hội có sự bảo hộ của Nhà nước theo pháp luật, nhằm đảm bảo an toàn đời sống cho người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần bảo đảm an toàn xã hội”. Bảo hiểm xã hội là xương sống trong hệ thống an sinh xã hội.