Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ QUẢN LÝ TÀI SẢN CÔNG TẠI CÁC CƠ QUAN NHÀ NƯỚC 1. Cơ sở lý luận về quản lý tài sản công tại các cơ quan nhà nước 1. Các khái niệm cơ bản 1. Quản lý Là sự tác động liên tục có tổ chức, có định hướng, có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý để chỉ huy, điều khiển, liên kết các yếu tố tham gia vào hoạt động thành một chỉnh thể thống nhất, điều hoà hoạt động của các khâu một cách hợp quy luật nhằm đạt đến mục tiêu xác định trong điều kiện biến động của môi trường.
Tài sản công Bất cứ một quốc gia nào muốn tồn tại và phát triển đều phải dựa vào một trong các nguồn nội lực của mình là tài sản quốc gia. Đó là tất cả những tài sản do các thế hệ trước để lại hoặc do con người đương thời sáng tạo ra và các do thiên nhiên ban tặng cho con người. Trong phạm vi một đất nước, tài sản quốc gia có thể thuộc sở hữu riêng của từng thành viên hoặc nhóm thành viên trong cộng đồng quốc gia hoặc thuộc sở hữu nhà nước gọi là TSC. Theo Điều 53 Hiến pháp năm 2013 TSC bao gồm: Đất đai, tài nguyên nước, tài nguyên khoáng sản, nguồn lợi ở vùng biển, vùng trời, tài nguyên thiên nhiên khác và các tài sản do Nhà nước đầu tư, quản lý là TSC thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý.[11] Theo Điều 200 Bộ luật Dân sự năm 2005: Tài sản thuộc hình thức sở hữu nhà nước bao gồm đất đai rừng tự nhiên, rừng trồng có nguồn vốn từ ngân sách nhà nước, núi sông hồ, nguồn nước, tài nguyên trong lòng đất, nguồn lợi tự nhiên vùng biển, thềm lục địa và vùng trời, phần vốn và tài sản do nhà nước đầu tư vào doanh nghiệp, công trình thuộc các ngành và lĩnh vực kinh tế, văn hoá xã hội, khoa học, kỹ thuật, ngoại giao, quốc phòng, an ninh cùng các tài sản khác do pháp luật quy định.
6 Theo Điều 197 Bộ Luật dân sự năm 2015: Tài sản thuộc sở hữu toàn dân gồm đất đai, tài nguyên nước, tài nguyên khoáng sản, nguồn lợi ở vùng biển, vùng trời, tài nguyên thiên nhiên khác và các tài sản do Nhà nước đầu tư, quản lý là TSC thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Theo Điều 3 Luật thực hành, tiết kiệm chống lãng phí: TSC là tài sản hình thành từ ngân sách nhà nước hoặc có nguồn gốc từ ngân sách nhà nước, thuộc sở hữu, quản lý của Nhà nước, bao gồm nhà, công trình công cộng, công trình kiến trúc và tài sản khác thuộc sở hữu Nhà nước; tài sản từ nguồn viện trợ, tài trợ, đóng góp. Theo Khoản 11 Điều 3 Luật Kiểm toán nhà nước năm 2015: TSC bao gồm: đất đai; tài nguyên nước; tài nguyên khoáng sản; nguồn lợi ở vùng biển, vùng trời; tài nguyên thiên nhiên khác; tài sản nhà nước tại cơ quan nhà nước, đơn vị vũ trang nhân dân, đơn vị sự nghiệp công lập, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp; TSC được giao cho các doanh nghiệp quản lý và sử dụng; tài sản dự trữ nhà nước; tài sản thuộc kết cấu hạ tầng phục vụ lợi ích công cộng và các tài sản khác do Nhà nước đầu tư, quản lý thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý. Theo Khoản 1 Điều 3 Luật Quản lý, sử dụng TSC 2017: Tài sản công là tài sản thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý.
Từ những cách hiểu nêu trên, có thể đưa ra khái niệm về TSC (tài sản Nhà nước) là “TSC là những tài sản được hình thành từ nguồn ngân sách Nhà nước hoặc có nguồn gốc từ ngân sách nhà nước; tài sản được xác lập quyền sở hữu của Nhà nước; đất đai, tài nguyên thiên nhiên khác thuộc hình thức sở hữu Nhà nước. Tài sản công tại các cơ quan nhà nước TSC tại các cơ quan Nhà nước rất phong phú về số lượng chủng loại, mỗi loại tài sản có đặc điểm, tính chất, công dụng khác nhau và do nhiều cơ quan sử dụng khác nhau, song chúng đều có đặc điểm chung sau: Thứ nhất: TSC tại cơ quan nhà nước được đầu tư xây dựng, mua sắm bằng tiền ngân sách nhà nước hoặc có nguồn gốc từ ngân sách Nhà nước. Thứ hai: Sự hình thành và sử dụng TSC phải phù hợp với chức năng nhiệm vụ của từng cơ quan. Thứ ba: Vốn đầu tư xây dựng và mua sắm TSC không thu hồi được trong quá trình sử dụng TSC, TSC tại cơ quan nhà nước chủ yếu là những tài sản trong khu vực tiêu dùng của cải vật chất, không thuộc lĩnh vực sản xuất kinh doanh trong quá trình sử dụng không tạo ra sản phẩm, hàng hoá, dịch vụ để đưa ra thị trường, do đó không chuyển giá trị hao mòn vào giá thành sản phẩm hoặc chi phí lưu thông.
TSC tại các cơ quan nhà nước bao gồm: - Nhà làm việc, công trình sự nghiệp, nhà ở công vụ và tài sản khác gắn liền với đất thuộc trụ sở làm việc, cơ sở hoạt động sự nghiệp, nhà ở công vụ. - Quyền sử dụng đất thuộc trụ sở làm việc, cơ sở hoạt động sự nghiệp, nhà ở công vụ. - Xe ô tô và phương tiện vận tải khác; máy móc, thiết bị. - Quyền sở hữu trí tuệ, phần mềm ứng dụng, cơ sở dữ liệu.
- Tài sản khác theo quy định của pháp luật. Nguồn hình thành tài sản công tại cơ quan nhà nước bao gồm: - Tài sản bằng hiện vật do Nhà nước giao; - Tài sản được đầu tư xây dựng, mua sắm từ ngân sách nhà nước, nguồn kinh phí khác theo quy định của pháp luật. 8 Tài sản đó được Nhà nước giao cho đơn vị quản lý sử dụng để thực hiện chức năng, nhiệm vụ được giao. Xuất phát từ yêu cầu quản lý, có thể phân loại TSC căn cứ vào đặc điểm tiêu hao của tài sản: - Loại tài sản tiêu hao: Là loại tài sản khi đã qua sử dụng làm mất tính chất, hình dạng, tính năng ban đầu của vật.
Ví dụ: giấy, mực, đồ ăn, thức uống… - Loại tài sản không tiêu hao: Là loại tài sản dù đã qua sử dụng mà cơ bản vẫn giữ được tính chất, hình dạng, tính năng ban đầu. Những tài sản này được sử dụng nhiều lần, khấu hao trong thời gian dài. Đó là những tài sản cố định gồm: đất đai, nhà cửa, kiến trúc, xây dựng, máy móc, thiết bị, phương tiện vận tải, phương tiện truyền dẫn; dụng cụ làm việc; súc vật làm việc, súc vật cho sản phẩm (nếu có); cây lâu năm, các TSC khác… TSC trong cơ quan nhà nước là nguồn lực, điều kiện vật chất bảo đảm cho đơn vị hình thành. Do vậy, tài sản trong cơ quan nhà nước được thể hiện qua sơ đồ sau: Tài sản công tại cơ quan nhà nước Trụ sở làm việc, cơ sở Máy móc, thiết bị và hoạt động sự nghiệp Phương tiện đi lại các tài sản khác Trong đó: * Trụ sở làm việc bao gồm - Khuôn viên đất: là tổng diện tích đất cơ quan quản lý nhà trực tiếp quản lý, sử dụng được Nhà nước giao, nhận, chuyển nhượng hoặc do tiếp quản từ chế độ cũ được xác lập sở hữu nhà nước theo quy định của pháp luật.
- Nhà công sở: Là nhà cửa, vật kiến trúc và công trình xây dựng khác gắn liền với đất thuộc khuôn viên đất. 9 * Phương tiện đi lại bao gồm - Xe ô tô gồm: Xe ô tô chức danh, xe ô tô phục vụ công tác chung, xe ô tô chuyên dùng. * Máy móc, thiết bị và các tài sản khác bao gồm - Máy móc, thiết bị là toàn bộ các loại máy móc, thiết bị trang bị cho cán bộ, công chức để làm việc và phục vụ hoạt động của đơn vị như: máy móc chuyên dùng, thiết bị công tác, thiết bị truyền dẫn, dây truyền công nghệ, máy móc đơn lẻ. - Thiết bị, dụng cụ quản lý là những thiết bị, dụng cụ dùng trong công tác quản lý hoạt động của đơn vị như: máy vi tính, thiết bị điện tử, thiết bị, dụng cụ đo lường, kiểm tra chất lượng, máy hút ẩm, hút bụi.
- Các loại tài sản khác như: tranh ảnh, tác phẩm nghệ thuật, cây cảnh. Quản lý tài sản công tại các cơ quan nhà nước * Chủ thể quản lý TSC Tham gia quản lý TSC dù theo mô hình quản lý kinh tế nào đi nữa cũng cần có cơ quan đại diện cho quản lý nhà nước, cơ quan trực tiếp quản lý, sử dụng khai tác TSC. Theo Luật quản lý, sử dụng TSC số 09/2008/QH12 ngày 03/6/2008 của Quốc hội, Chủ thể quản lý tài sản nhà nước được quy định như sau: - Quốc hội: Ban hành các văn bản Luật, Nghị quyết về quản lý TSC. - Chính Phủ: Ban hành theo thẩm quyền và tổ chức thực hiện văn bản quy phạm pháp luật về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước; Phân cấp đầu tư xây dựng, mua sắm, thuê, sửa chữa, bảo dưỡng, điều chuyển, thu hồi, thanh lý, bán, liên doanh, liên kết, cho thuê, tiêu hủy tài sản nhà nước; quy định tiêu chuẩn, định mức sử dụng trụ sở làm việc, xe ô tô và các tài sản khác có giá trị lớn, trang bị phổ biến tại cơ quan, tổ chức, đơn vị.
Hằng năm báo cáo Quốc hội về tình hình quản lý, sử dụng tài sản nhà nước. 10 - Bộ Tài chính: Ban hành theo thẩm quyền văn bản quy phạm pháp luật về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước; quy định chế độ quản lý, sử dụng trụ sở làm việc, xe ô tô và các tài sản khác tại cơ quan, tổ chức, đơn vị; quy định tiêu chuẩn, định mức sử dụng tài sản nhà nước; Quyết định điều chuyển tài sản nhà nước giữa bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan khác ở trung ương, tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương; mua sắm, thu hồi, thanh lý, bán tài sản nhà nước theo phân cấp của Chính phủ; tổ chức thực hiện công tác quản lý, sử dụng tài sản nhà nước.