Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh chuyển đổi cơ chế tự chủ tài chính tại các đơn vị sự nghiệp công lập giáo dục theo Nghị định số 16/2015/NĐ-CP và Nghị quyết số 19-NQ/TW, việc hoàn thiện công tác quản lý tài chính đóng vai trò cốt lõi nhằm nâng cao chất lượng hoạt động chuyên môn và bảo đảm đời sống cán bộ nhân viên. Đề tài luận văn thạc sĩ kinh tế tập trung giải quyết bài toán tối ưu hóa nguồn lực tài chính tại Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin - Đại học Thái Nguyên, một đơn vị phục vụ đào tạo trọng điểm được thành lập từ năm 2007 và tái cấu trúc vào năm 2018.

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát là đánh giá thực trạng thu, chi và quản lý tài sản công giai đoạn 2017 - 2019, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả phân bổ và sử dụng ngân sách cho giai đoạn tiếp theo. Phạm vi khảo sát tập trung tại trụ sở trung tâm với tổng diện tích mặt bằng học tập quy mô lớn cùng hơn 2.000 m² sân vườn, phục vụ hàng chục nghìn lượt cán bộ, giảng viên và sinh viên toàn Đại học Thái Nguyên.

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc khi tỷ lệ hoàn thành dự toán thu tại đơn vị đạt mức trên 93% qua các năm nhưng cơ cấu nguồn thu vẫn phụ thuộc lớn vào ngân sách cấp. Việc phân tích chuyên sâu các chỉ số tài chính kết hợp khảo sát 50 cán bộ nhân viên giúp định hình mô hình quản trị tài chính linh hoạt, tạo tiền đề nâng tỷ trọng tự chủ chi thường xuyên lên mức từ 15% đến 20% trong tương lai gần.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết quản trị tài chính công trong các đơn vị sự nghiệp có thu của Dương Đăng Chinh và Phạm Văn Khoan (2009), kết hợp hệ thống lý luận về công cụ kiểm soát ngân sách nhà nước của Nguyễn Trọng Thản (2010). Bản chất của quản lý tài chính trong đơn vị sự nghiệp công lập giáo dục không hướng tới tối đa hóa lợi nhuận mà nhằm bảo toàn vốn, phân phối công bằng các quỹ và tối ưu hóa chi phí để phục vụ lợi ích cộng đồng xã hội.

Khung phân tích tập trung vào 4 khái niệm cốt lõi:

  1. Dự toán thu sự nghiệp: Quá trình xác định mức thu từ học phí, dịch vụ công nghệ thông tin và khai thác cơ sở vật chất theo quy định.
  2. Chi thường xuyên: Các khoản chi trả lương ngạch bậc, phụ cấp theo lương, chi chuyên môn và quản lý hành chính phục vụ vận hành thường nhật.
  3. Chi không thường xuyên: Ngân sách phân bổ cho các nhiệm vụ khoa học công nghệ, mua sắm máy móc thiết bị và đào tạo nâng cao trình độ cán bộ.
  4. Trích khấu hao tài sản cố định: Phương thức hạch toán hao mòn đối với hệ thống trang thiết bị công nghệ nhằm tái đầu tư cơ sở hạ tầng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng quy trình kết hợp giữa dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp nhằm bảo đảm tính khách quan và khoa học:

Về dữ liệu thứ cấp: Tác giả thu thập toàn bộ báo cáo tài chính, báo cáo quyết toán ngân sách nhà nước và quy chế chi tiêu nội bộ của đơn vị trong mốc thời gian 3 năm từ 2017 đến 2019, xử lý dữ liệu qua phần mềm Excel bằng các công thức thống kê chuyên ngành.

Về dữ liệu sơ cấp: Khảo sát trực tiếp toàn bộ 50 cán bộ viên chức và người lao động của trung tâm trong năm 2019. Cỡ mẫu được chọn theo phương pháp điều tra toàn bộ để bảo đảm tính bao quát tuyệt đối, cơ cấu gồm 9 cán bộ quản lý (chiếm tỷ lệ 18%) và 41 chuyên viên nghiệp vụ (chiếm tỷ lệ 82%). Công cụ khảo sát sử dụng bảng hỏi chuẩn hóa theo thang đo Likert 5 mức độ từ 1,0 (kém/ảnh hưởng rất ít) đến 5,0 (tốt/ảnh hưởng rất mạnh).

Lý do lựa chọn phương pháp thống kê mô tả kết hợp phân tích so sánh ngang (horizontal analysis) và so sánh dọc (vertical analysis) là nhằm xác định rõ xu hướng biến động về lượng tuyệt đối và tỷ trọng tương đối của từng nhóm mục thu - chi, từ đó làm rõ bức tranh chuyển dịch cơ cấu tài chính qua các năm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu thứ cấp và khảo sát thực tế giai đoạn 2017 - 2019 đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng trong công tác quản lý tài chính tại đơn vị:

Thứ nhất, tổng nguồn thu của trung tâm duy trì mức tăng trưởng ổn định với tỷ lệ hoàn thành dự toán thu hằng năm luôn đạt trên 93%. Nguồn thu từ dịch vụ công nghệ thông tin và liên kết khai thác có xu hướng tăng nhẹ, đóng góp khoảng 12% đến 15% vào tổng nguồn thu ngoài ngân sách nhà nước cấp.

Thứ hai, cơ cấu chi tiêu bộc lộ sự mất cân đối khi chi thường xuyên chiếm tỷ trọng áp đảo từ 75% đến 80% tổng chi ngân sách, trong đó chi lương và các khoản phụ cấp chiếm trên 55% chi thường xuyên. Ngược lại, chi cho công tác bồi dưỡng nâng cao chuyên môn chỉ dao động khiêm tốn ở mức 2% đến 3,5% tổng chi ngân quỹ.

Thứ ba, hiệu suất khai thác tài sản công chưa tương xứng với tiềm năng hiện có. Mặc dù sở hữu hạ tầng hiện đại gồm hội trường 300 chỗ ngồi, 400 máy tính nối mạng và diện tích khuôn viên rộng lớn, nguồn thu từ hoạt động cho thuê và cung cấp dịch vụ số hóa chỉ đạt khoảng 60% so với công suất thiết kế tối đa.

Thứ tư, kết quả khảo sát 50 cán bộ nhân viên cho thấy điểm đánh giá trung bình về công tác lập kế hoạch đạt mức 3,62/5,0 (mức Khá), sự minh bạch trong quyết toán ngân sách đạt 3,78/5,0. Tuy nhiên, tiêu chí phân phối thu nhập tăng thêm và định mức khoán chi chỉ đạt 3,15/5,0 (mức Trung bình), phản ánh tâm lý mong muốn có cơ chế đánh giá hiệu quả công việc rõ ràng hơn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên xuất phát từ quá trình sáp nhập Trung tâm Tin học và Trung tâm Học liệu vào tháng 6/2018 theo Quyết định số 1225/QĐ-ĐHTN, dẫn đến sự xáo trộn nhất định trong việc thống nhất quy chế chi tiêu nội bộ và sắp xếp lại tài sản cố định. So sánh với mô hình Thư viện tỉnh Yên Bái hoặc Trung tâm Thư viện - Đại học Quốc gia Hà Nội, mức độ tự chủ tài chính từ dịch vụ nội dung số tại Đại học Thái Nguyên vẫn cần được đẩy mạnh qua việc thương mại hóa dữ liệu và dịch vụ chuyển giao công nghệ.

Dữ liệu nghiên cứu cho thấy nếu được trình bày trực quan hóa thông qua biểu đồ cơ cấu thu - chi kết hợp bảng phân tích so sánh chuỗi thời gian 3 năm, lãnh đạo đơn vị sẽ dễ dàng nhận thấy xu hướng tăng dần của chi hành chính để kịp thời điều chỉnh định mức khoán cho từng bộ phận chuyên môn.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác quản lý tài chính trong giai đoạn 2021 - 2025, luận văn đưa ra 4 nhóm giải pháp hành động cụ thể:

  1. Đa dạng hóa và tăng cường nguồn thu sự nghiệp:
  • Hành động: Mở rộng các gói dịch vụ đào tạo ngắn hạn về kỹ năng số, sản xuất học liệu điện tử cho hệ thống E-learning và cho thuê không gian tổ chức hội nghị tại hội trường 300 chỗ.
  • Mục tiêu: Nâng tỷ trọng thu sự nghiệp tăng từ 10% đến 15% mỗi năm, đạt mức tự chủ chi thường xuyên tối thiểu 25% vào năm 2025.
  • Chủ thể thực hiện: Ban Giám đốc phối hợp với Phòng Khai thác và Ứng dụng CNTT.
  1. Tối ưu hóa cơ cấu chi và hoàn thiện quy chế chi tiêu nội bộ:
  • Hành động: Thiết lập định mức khoán văn phòng phẩm, năng lượng tiêu thụ theo đầu người; cắt giảm 5% đến 8% chi phí hành chính không thiết yếu để chuyển sang quỹ phát sinh đào tạo và nâng cao nghiệp vụ.
  • Mục tiêu: Dành tối thiểu 5% tổng chi thường xuyên cho nghiên cứu ứng dụng và bồi dưỡng chuyên môn cán bộ.
  • Chủ thể thực hiện: Phòng Tổng hợp chủ trì phối hợp toàn bộ các bộ phận.
  1. Chuẩn hóa quy trình quản lý, kiểm kê và trích khấu hao tài sản công:
  • Hành động: Thực hiện kiểm kê định kỳ 100% tài sản cố định trước ngày 31 tháng 12 hằng năm; trích quỹ khấu hao tài sản từ nguồn thu dịch vụ máy tính và phòng máy để tái đầu tư trang thiết bị mới.
  • Mục tiêu: Giảm thiểu hao hụt tài sản, bảo đảm 100% hồ sơ mua sắm trên 100 triệu đồng được thẩm định đấu thầu đúng Luật Quản lý tài sản công.
  • Chủ thể thực hiện: Bộ phận Quản trị thiết bị và Kế toán tài chính.
  1. Nâng cao năng lực bộ máy và tăng cường kiểm toán nội bộ:
  • Hành động: Tổ chức bồi dưỡng chuẩn hóa nghiệp vụ kế toán công vụ cho 100% cán bộ làm công tác tài chính; thực hiện công khai minh bạch tài chính định kỳ 4 quý/năm.
  • Mục tiêu: 100% chứng từ quyết toán không xảy ra sai sót kỹ thuật, nâng điểm hài lòng của người lao động về thu nhập tăng thêm lên mức trên 4,2/5,0.
  • Chủ thể thực hiện: Ban Giám đốc Trung tâm và Ban Lãnh đạo Đại học Thái Nguyên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng sau:

  1. Lãnh đạo các trung tâm học liệu, viện nghiên cứu và trường đại học thành viên:
  • Lợi ích: Vận dụng mô hình tổ chức bộ máy tài chính sau sáp nhập để tối ưu hóa nguồn lực hạ tầng công nghệ.
  • Tình huống sử dụng: Xây dựng phương án tự chủ tài chính theo Nghị định số 60/2021/NĐ-CP và tái cơ cấu phòng ban chức năng.
  1. Cán bộ quản lý tài chính và kế toán viên công lập:
  • Lợi ích: Nắm bắt phương pháp xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ, kỹ thuật phân bổ định mức chi khoán và lập dự toán thu chi chính xác.
  • Tình huống sử dụng: Hoàn thiện hồ sơ quyết toán ngân sách nhà nước và minh bạch hóa các quỹ phúc lợi nội bộ.
  1. Học viên cao học và sinh viên ngành Quản lý kinh tế, Quản trị kinh doanh:
  • Lợi ích: Tiếp cận quy trình nghiên cứu thực chứng từ thiết kế thang đo Likert đến phân tích báo cáo tài chính chuẩn mực.
  • Tình huống sử dụng: Làm mẫu tham chiếu để viết luận văn thạc sĩ hoặc công trình nghiên cứu khoa học chuyên ngành.
  1. Chuyên gia tư vấn chính sách công và cơ quan chủ quản giáo dục:
  • Lợi ích: Có thêm cứ liệu thực tế về rào cản và cơ hội khi thực hiện tự chủ tài chính tại các đơn vị sự nghiệp phụ trợ đại học vùng.
  • Tình huống sử dụng: Hoạch định chính sách đầu tư trang thiết bị và giao dự toán ngân sách hằng năm.

Câu hỏi thường gặp

  1. Mục tiêu cốt lõi của việc quản lý tài chính tại đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập là gì? Mục tiêu cốt lõi là bảo đảm sử dụng tiết kiệm, hiệu quả các nguồn kinh phí từ ngân sách nhà nước và nguồn thu sự nghiệp nhằm hoàn thành tốt nhiệm vụ đào tạo và phục vụ xã hội. Đơn vị không theo đuổi mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận mà tập trung tái tạo cơ sở vật chất và nâng cao đời sống cho cán bộ viên chức.

  2. Vì sao cơ cấu chi thường xuyên tại trung tâm giai đoạn 2017 - 2019 lại chiếm tỷ trọng cao tới gần 80%? Do đặc thù trung tâm vận hành hạ tầng kỹ thuật lớn với 400 máy tính và hệ thống phòng chức năng, chi phí điện năng, bảo trì mạng và chi trả lương cho 50 cán bộ nhân viên chiếm tỷ trọng chủ đạo. Việc chi thường xuyên cao là tất yếu để duy trì dịch vụ liên tục cho toàn đại học.

  3. Luận văn đã sử dụng phương pháp khảo sát nào để đánh giá thực trạng tài chính? Tác giả đã phát phiếu khảo sát tới 100% cán bộ viên chức đơn vị gồm 9 nhà quản lý (18%) và 41 chuyên viên (82%). Phiếu khảo sát sử dụng thang đo Likert 5 bậc từ 1,0 đến 5,0 để đo lường mức độ đồng thuận về quy trình lập dự toán, chấp hành chi tiêu và công khai ngân sách.

  4. Giải pháp trọng tâm nào giúp đơn vị gia tăng nguồn thu tự chủ trong tương lai? Giải pháp đột phá là tận dụng tối đa cơ sở vật chất sẵn có như hội trường 300 chỗ ngồi và hệ thống studio để sản xuất bài giảng điện tử E-learning, số hóa tư liệu cho các trường thành viên và cung cấp chứng chỉ bồi dưỡng tin học với mục tiêu tăng trưởng thu 10% đến 15% mỗi năm.

  5. Việc sáp nhập Trung tâm Tin học và Trung tâm Học liệu năm 2018 tác động thế nào đến quản lý tài chính? Sáp nhập theo Quyết định 1225/QĐ-ĐHTN giúp tinh gọn đầu mối quản lý tài sản và tập trung ngân sách nhưng đòi hỏi phải hợp nhất hai hệ thống kế toán, xây dựng lại quy chế chi tiêu nội bộ đồng nhất và rà soát lại toàn bộ danh mục tài sản trang thiết bị làm việc.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý tài chính tại đơn vị sự nghiệp giáo dục công lập theo cơ chế tự chủ.
  • Đánh giá chân thực bức tranh thu chi giai đoạn 2017 - 2019 với tỷ lệ hoàn thành dự toán thu đạt trên 93% nhưng chi thường xuyên còn chiếm tỷ trọng lớn tới gần 80%.
  • Khảo sát thực chứng 50 cán bộ nhân viên giúp xác thực các điểm nghẽn về định mức khoán và phân phối chênh lệch thu chi.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ gắn với mục tiêu tăng thu dịch vụ 10% đến 15%/năm và cắt giảm 5% đến 8% chi phí hành chính giai đoạn 2021 - 2025.
  • Đóng góp nguồn tài liệu tham khảo thực tiễn chất lượng cao cho công tác quản trị đại học tự chủ tại Việt Nam.

Kế hoạch triển khai các khuyến nghị cần được phân kỳ theo lộ trình 3 giai đoạn: rà soát quy chế trong 6 tháng đầu, số hóa dịch vụ thu trong 18 tháng tiếp theo và đánh giá tổng kết định kỳ hằng năm. Quý độc giả, các nhà quản lý và học viên cao học hãy áp dụng ngay khung phân tích này vào thực tiễn quản trị đơn vị mình để tối ưu hóa hiệu quả tài chính bền vững.