Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG NGHIỆP 1. Cơ sở lý luận về phát triển kinh tế nông nghiệp 1. Một số khái niệm cơ bản Phát triển kinh tế - xã hội nông thôn là quá trình thay đổi bộ mặt nông thôn, xây dựng nông thôn mới từ đó tăng thu nhập của người dân, phát triển nông thôn phải phù hợp với nhu cầu của con người, gìn giữ và bảo tồn bền vững sự tiến bộ lâu dài, đặt ra mục tiêu cụ thể cho sự tiến bộ của nông thôn. Do đó, phát triển nông thôn là nhiệm vụ chiến lược, là cơ sở để phát triển hài hòa và bền vững trong quá trình xây dựng đất nước công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.
Trong quá trình phát triển này, nông nghiệp, nông dân, nông thôn nắm giữ vị trí, vai trò là cơ sở và lực lượng để phát triển kinh tế – xã hội bền vững, đảm bảo ổn định xã hội. Điều này đã được chứng minh trong đại dịch covid 19 vừa qua. Mỗi một giai đoạn kinh tế, để đánh giá sự gia tăng về kinh tế và sự biến đổi về mặt xã hội mà người ta dùng sự tăng trưởng và phát triển để phản ánh sự tiến bộ đó. Sự phát triển về nghĩa hẹp là sự mở rộng, khuếch trương, phát đạt, mở mang của sự vật, hiện tượng.
Trước đây đôi khi người ta thường quan niệm phát triển giống sự tăng trưởng. Hiện nay người ta đã nhận rõ ràng giữa chúng có tư duy khác nhau, nhưng có sự liên quan chặt chẽ với nhau. - Tăng trưởng kinh tế: Tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng của tổng sản phẩm quốc nội (GDP) hoặc tổng sản lượng quốc dân (GNP) hoặc quy mô sản lượng quốc gia tính bình quân trên đầu người (PCI) trong một thời gian nhất định. Đây là sự lớn mạnh của nền kinh tế đơn thuần về mặt số lượng; sự biến đổi này có ý nghĩa tích cực, giúp cho xã hội có thêm các điều kiện vật chất cụ thể để đáp ứng các nhu của người dân và xã hội.
Tăng trưởng kinh tế của các quốc gia thường đi liền với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đô thị hóa. Trong quá trình đó, nông nghiệp thường 7 là lĩnh vực tiên phong trong quá trình đổi mới, nền tảng trong quá trình phát triển, trụ đỡ trong các giai đoạn khủng hoảng của nền kinh tế. Trong đó, xu hướng phát triển nông nghiệp, nông thôn là tăng quy mô sản xuất, rút lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ, thay đổi cơ cấu sản phẩm nông nghiệp, tăng chế biến và giá trị gia tăng của sản phẩm, sử dụng nguồn lực một cách hợp lý và phù hợp theo hướng tăng hàm lượng vốn, khoa học công nghệ, giảm hàm lượng sử dụng lao động và sự phụ thuộc vào nguồn tài nguyên (đất đai, nước, tài nguyên tự nhiên khác…). - Phát triển kinh tế là quá trình lớn lên, tăng tiến mọi mặt của nền kinh tế.
Nó bao gồm sự tăng trưởng kinh tế và đồng thời có sự hoàn chỉnh về mặt cơ cấu, thể chế kinh tế, chất lượng cuộc sống. Ngày nay để một nền kinh tế phát triển ổn định cần đảm bảo hài hòa và toàn diện tất cả các mục tiêu kinh tế để đạt hiệu quả phát triển bền vững, bảo vệ môi trường. Như vậy phát triển kinh tế phải đảm bảo một số yếu tố sau: + Phải có sự tăng trưởng kinh tế diễn ra trong một thời gian tương đối dài và ổn định, do những nhân tố nội tại sẽ quyết định đến toàn bộ quá trình phát triển đó. + Cơ cấu kinh tế phải có sự thay đổi.
Trong đó tỷ trọng của khu vực nông thôn giảm tương đối so với tỷ trọng khu vực thành thị, tỷ trọng các ngành dịch vụ, công nghiệp tăng và tỷ trọng ngành nông – lâm – thủy sản giảm. + Chất lượng sống của đại bộ phận dân số trong xã hội được nâng cao: giáo dục, y tế, tinh thần của người dân được được cải thiện và nâng cao, môi trường đảm bảo an toàn. + Thay đổi tư duy kinh tế để mở cửa nền kinh tế hội nhập với quốc tế. Như vậy có thể nói phát triển kinh tế là một khái niệm chung nhất về sự chuyển biến của nền kinh tế, từ trạng thái thấp lên trạng thái cao hơn.
Để phản ánh mức độ phát triển kinh tế trong từng thời kỳ cụ thể, người ta thường dùng hai nhóm chỉ tiêu: là các chỉ tiêu về quy mô phát triển kinh tế; các chỉ tiêu về sự 8 thay đổi cơ cấu kinh tế, trong đó quan trọng nhất là cơ cấu giữa nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ, tổng thu nhập và thu nhập bình quân theo đầu người. Phát triển kinh tế nhanh hay chậm biểu hiện rõ rệt nhất ở sự tăng trưởng kinh tế. Các nhân tố tăng trưởng kinh tế cũng đồng thời là nhân tố phát triển kinh tế nhưng phát triển kinh tế có nội dung rộng hơn tăng trưởng kinh tế. Do đó, ngoài các nhân tố tăng trưởng kinh tế, còn chịu tác động của các yếu tố khác đến sự phát triển kinh tế như: lực lượng sản xuất; quan hệ sản xuất; kiến trúc thượng tầng.
- Phát triển bền vững là một khái niệm mới nhằm định nghĩa một sự phát triển về mọi mặt trong xã hội hiện tại mà vẫn phải bảo đảm sự tiếp tục phát triển trong tương lai xa. Khái niệm này hiện đang là mục tiêu hướng tới nhiều quốc gia trên thế giới, mỗi quốc gia sẽ dựa theo đặc thù kinh tế, xã hội, chính trị, địa lý, văn hóa. riêng để hoạch định chiến lược phù hợp nhất với quốc gia đó [14]. Phát triển bền vững phải đồng thời đạt được 3 tiêu chí cơ bản sau: + Thứ nhất, phát triển bền vững về kinh tế là phát triển nhanh, an toàn và chất lượng.
Nền kinh tế được coi là bền vững ở nước phát triển có thu nhập cao là vẫn phải giữ nhịp độ tăng trưởng, còn ở nước càng nghèo có thu nhập thấp là tăng trưởng mức độ cao. Các nước đang phát triển trong điều kiện hiện nay cần tăng trưởng GDP vào khoảng 5%/năm (nếu tăng trưởng vượt quá một con số thì gọi là tăng trưởng nóng và thiếu bền vững) thì mới có thể xem có biểu hiện phát triển bền vững về kinh tế. Trong cơ cấu GDP quốc gia khi tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ trong tổng GDP cao hơn nông nghiệp thì tăng trưởng mới có thể đạt được bền vững. Tăng trưởng kinh tế phải là tăng trưởng có hiệu quả cao đều đặn trong tầm kiểm soát và đảm bảo quyền lợi cho mọi người dân, không chấp nhận tăng trưởng bằng mọi giá và phải đảm bảo cân bằng mọi mặt.
+ Thứ hai, phát triển bền vững về xã hội được đánh giá bằng các tiêu chí như: Chỉ số phát triển con người (HDI - Human Development Index), hệ 9 số bình đẳng thu nhập, các chỉ tiêu về giáo dục, y tế, phúc lợi xã hội, hưởng thụ văn hóa. Do vậy, cần tạo điều kiện để phát triển con người và tạo cơ hội cho tất cả mọi người phát triển tiềm năng bản thân và đảm bảo điều kiện sống chấp nhận được. + Thứ ba, phát triển bền vững về môi trường. Hiện nay, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển nông nghiệp, du lịch,.có tác động rất lớn đến môi trường và gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường, điều kiện tự nhiên.
Do đó, cần khai thác và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên tránh hiện tượng khai thác quá giới hạn gây lãng phí và ô nhiễm môi trường, thực hiện triệt để các biện pháp bảo vệ môi trường và cải thiện chất lượng môi trường sống. Phát triển bền vững về môi trường là duy trì sự cân bằng giữa bảo vệ môi trường tự nhiên với việc khai thác nguồn tài nguyên thiên nhiên phục vụ lợi ích con người nhằm mục đích duy trì mức độ khai thác những nguồn tài nguyên ở một giới hạn nhất định cho phép môi trường tiếp tục hỗ trợ điều kiện sống cho con người và các sinh vật sống trên trái đất. Một số lý thuyết phục vụ nghiên cứu vấn đề phát triển kinh tế nông nghiệp C.Mác cũng đã khẳng định: “Nông nghiệp là một trong hai ngành sản xuất vật chất chủ yếu của xã hội, sản phẩm nông nghiệp là nhu cầu tối cơ bản của con người”. Nông nghiệp không chỉ là nguồn cung cấp sản phẩm hàng hoá phục vụ cho thị trường mà còn cung cấp các lực lượng lao động, nguyên liệu và vốn cho các ngành kinh tế khác.
Sự phát triển của các ngành công nghiệp lệ thuộc vào lực lượng lao động nông thôn do quá trình công nghiệp hóa. Lao động công nghiệp ở các nước đang phát triển phần lớn đều xuất phát từ nông thôn. Kinh tế nông nghiệp là ngành cơ bản bao trùm toàn bộ kinh tế nông thôn, sự phát triển của nó giữ vai trò quyết định trong phát triển nông thôn. Phát triển nông nghiệp là tiền đề cơ bản để phát triển nông thôn, vì phát triển nông thôn phải giải quyết vấn đề lương thực và an toàn thực phẩm, đồng thời 10 tăng thu nhập tạo ra sản phẩm hàng hoá cung cấp cho nông thôn, cho công nghiệp, cho xuất khẩu.
Để phát triển nông nghiệp cần mở rộng quy mô sản xuất, nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp. Giảm một phần lực lượng lao động trong nông nghiệp sang công nghiệp và các ngành khác. Phát triển nông nghiệp góp phần phát triển công nghiệp và dịch vụ, cải thiện và xây dựng cơ sở hạ tầng nông thôn. Trong thời đại công nghệ số, kinh tế nông nghiệp cũng đang phát triển mạnh mẽ.
Kinh tế nông nghiệp hiện nay bao gồm các ngành: nông, lâm, ngư, nghiệp.3 Nội dung phát triển kinh tế nông nghiệp a, Phát triển lực lượng sản xuất, nâng cao năng suất lao động ở khu vực nông thôn Phát triển nông, công nghiệp, dịch vụ đi đôi với chuyển dịch cơ cấu kinh tế trên địa bàn nông thôn. Phát triển thị trường nông thôn. Phát triển nguồn lực cho khu vực nông thôn: nguồn nhân lực, nguồn vốn, phát triển khoa học - công nghệ. Phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội nông thôn b, Xây dựng và hoàn thiện quan hệ sản xuất phù hợp Hoàn thiện quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất trong kinh tế nông thôn.
Phát triển các hình thức tổ chức sản xuất ở nông thôn theo hướng hiện đại, hiệu quả. Mở rộng quan hệ phân phối thông qua liên kết, hợp tác kinh tế trong vùng, với các tỉnh khác trong cả nước và quốc tế.