phần Mở đầu, Kết luận và Khuyến nghị, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, luận văn gồm 3 chương: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về quản lý phát triển chương trình giáo dục nhà trường ở các trường THCS. Chƣơng 2: Thực trạng quản lý phát triển chương trình giáo dục nhà trường ở các trường THCS huyện Lâm Bình, Tuyên Quang. Chƣơng 3: Biện pháp quản lý phát triển chương trình giáo dục nhà trường ở các trường THCS huyện Lâm Bình, Tuyên Quang. 5 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ PHÁT TRIỂN CHƢƠNG TRÌNH GIÁO DỤC NHÀ TRƢỜNG CẤP TRUNG HỌC CƠ SỞ 1.
Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về phát triển chương trình nhà trường Có nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả trên thế giới về phát triển chương trình nhà trường và các vấn đề liên quan. Các công trình nghiên cứu về phát triển chương trình nhà trường bao gồm các báo cáo tổng kết đề tài khoa học, bài báo, sách chuyên khảo, các bài phê bình, các văn bản pháp qui về chính sách giáo dục nói chung và về phát triển chương trình giáo dục nói riêng. Các công trình này xuất hiện chủ yếu vào những năm từ 1974 cho đến nay.
Nhiều công trình nghiên cứu về phát triển chương trình nhà trường được thực hiện các học giả ở Ôxtrâylia, tại Australian Education Index đã có 350 công trình về phát triển chương trình nhà trường. Bên cạnh đó một số quốc gia như Mỹ, Anh, Canada, Israel cũng có nhiều nghiên cứu vấn đề này. Vào cuối thập nhiên 80 đầu những năm 90 đã xuất hiện các bài báo, đề tài khoa học nghiên cứu về phát triển chương trình nhà trường ở New Zealand (dẫn theo [11]). Ở các quốc gia sử dụng tiếng Anh đã thực hiện phát triển chương trình nhà trường vào những năm 70 - 80 và được xem là phát triển nở rộ và đạt đỉnh cao.
Khoảng giữa năm 90 thuật ngữ này đã không còn xuất hiện trong các công trình về giáo dục. Có hai nguyên nhân đó là: (i) Ở nhiều quốc gia bắt đầu thực sự cải cách giáo dục rộng rãi và mạnh mẽ và (ii) Bắt đầu xuất hiện các thuật ngữ để mô tả các nguyên tắc và quá trình phát triển chương trình nhà trường [26]. Tại quốc gia New Zealand, các công trình về phát triển chương trình nhà trường ngày càng ít hơn, chỉ thể hiện qua một vài sách chuyên khảo, bài báo, báo cáo tổng kết đề tài khoa học… nhờ có 2 dự án lớn về phát triển chương trình nhà trường cuối những năm 80 đầu những năm 90 (Ramsey và cộng sự 1995. Ramsey, Hawk, Harold, Marriot và Posskit, 1993).
Nhưng kể từ khoảng 6 hơn thập kỷ gần đây số công trình viết về phát triển chương trình nhà trường tăng không đáng kể, sau này các công trình chủ yếu tìm thấy ở Trung Quốc, Nhật Bản, Đài Loan, Hồng Kông từ năm 2000 [26]. Sang thế kỉ XXI, vấn đề phát triển CTGD tiếp tục được nghiên cứu theo các hướng tiếp cận mới. Theo đó, được đề cập đến nhiều nhất là tiếp cận năng lực (Competency-based Curriculum). Mặc dù đây thực chất vẫn là cách tiếp cận kết quả đầu ra, nhưng vẫn tập trung vào hệ thống năng lực cần có ở người học.
Chương trình tiếp cận theo hướng này giúp người học không chỉ biết học thuộc, ghi nhớ mà còn phải biết vận dụng thực hiện thông qua các hoạt động cụ thể, sử dụng những tri thức học được để giải quyết các tình huống đặt ra trong thực tiễn. Tóm lại, các công trình nghiên cứu trên thế giới đã thể hiện các khung lý luận quan trọng trong phát triển chương trình nhà trường về: khái niệm, nguyên tắc, vai trò của cán bộ quản lý, vai trò của cơ quan quản lý giáo dục các cấp, đặc biệt là nhấn mạnh vai trò của GV về phát triển chương trình nhà trường. Thêm vào đó xuất hiện các nghiên cứu đã đề cập đến vai trò của cha mẹ HS, cộng đồng, các chuyên gia giáo dục trong phát triển chương trình nhà trường. Theo nghiên cứu của Nguyễn Lộc - Vũ Quốc Chung (2011) trong “Kinh nghiệm quốc tế về phát triển CTGD phổ thông” [28] đã cho thấy các nước trên thế giới hiện nay đang thiết kế CTGD đều theo định hướng phát triển NL học sinh.
Tùy vào các quốc gia khác nhau, có quốc gia nêu rõ các NL cần có ở học sinh, có quốc gia chỉ nêu chuẩn cụ thể cho CTGD theo hướng phát triển NL. Với sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ hiện nay đã ảnh hưởng rất lớn đến giáo dục, trong đó các công nghệ dạy học mới đã tác động mạnh mẽ đến nhà trường, thách thức những nhà trường truyền thống. Do đó, các nhà trường phải thay đổi CTGD của Quốc gia, địa phương sao cho các chương trình đó phải phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương, của nhà trường đồng thời phải đáp ứng được các mục tiêu về PC và NL của học sinh. Vấn đề phát triển CTGD nói chung, CTGD nhà trường nói riêng được nghiên cứu sâu trong nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả như Nguyễn 7 Đức Chính, Trần Trọng Hà, Bùi Minh Hiền, Nguyễn Vũ Bích Hiền, Nguyễn Văn Khôi, Lương Việt Thái, Bùi Đức Thiệp, Đỗ Ngọc Thống.
Tác giả Đỗ Ngọc Thống (2010) với nghiên cứu “Qui trình phát triển chương trình GDPT từ góc nhìn so sánh” đã nêu lên bản chất phát triển chương trình giáo dục phổ thông, những lý do phải chuyển sang tiếp cận năng lực, đề cập đến khái niệm năng lực, phân loại hệ thống năng lực, từ đó thiết kế chương trình giáo dục theo hướng tiếp cận năng lực cho người học [36]. Tác giả Trịnh Thị Anh Hoa (2010) báo cáo tổng kết đề tài “Tổng quan kinh nghiệm quốc tế về phát triển chương trình nhà trường trong giáo dục phổ thông” đã nêu được một số khái niệm liên quan đến CTGD nhà trường, phát triển CTGD phổ thông. Kết quả nghiên cứu được tác giả chỉ ra: “Phát triển CTGD nhà trường trong GD phổ thông đã được nhiều nước phát triển thực hiện vào những năm 60 của thế kỷ XX và là xu thế của nhiều nước phát triển trên thế giới” [26]. Tác giả Nguyễn Thị Lan Phương (2013) với đề tài khoa học cấp Bộ “Xây dựng phương thức, tiêu chí đánh giá chương trình giáo dục phổ thông”, báo cáo đề tài đã nêu được cơ sở lý thuyết về đánh giá chương trình giáo dục; nêu được bài học kinh nghiệm quốc tế và trong nước về đánh giá CTGD, từ đó đưa ra các tiêu chí đánh giá chương trình GDPT [31].
Nhóm tác giả Nguyễn Đức Chính (2015) với nghiên cứu “Phát triển Chương trình giáo dục” [12], kết quả nghiên cứu đã làm sáng tỏ những vấn đề cốt lõi của CTGD bao gồm: khái niệm (CTGD, CTGD nhà trường), khái niệm phát triển CTGD, CTGD nhà trường, cách tiếp cận và xây dựng mô hình phát triển CTGD. Thêm vào đó nghiên cứu đã chỉ ra chu trình phát triển CTGD nhà trường và nêu lên được năng lực và các chuẩn đầu ra chương trình thể hiện các dạng năng lực cho người học thông qua quá trình xác định mục đích, mục tiêu, vấn đề đánh giá chương trình GD nhà trường,. Luận văn của Phùng Thị Dung (2018) với đề tài “Phát triển chương trình giáo dục nhà trường theo mô hình trường học đa văn hóa ở các trường THCS 8 thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai” [15] đã xây dựng cơ sở lý luận về phát triển chương trình giáo dục nhà trường theo mô hình trường học đa văn hóa; Khảo sát phân tích, đánh giá thực trạng phát triển chương trình giáo dục nhà trường theo mô hình trường học đa văn hóa ở các trường THCS thành Phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai; Đề xuất các biện pháp nhằm phát triển chương trình giáo dục nhà trường theo mô hình trường học đa văn hóa ở các Trường THCS thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai và khảo nghiệm các biện pháp. Các nghiên cứu về quản lý phát triển chương trình nhà trường Chương trình giáo dục phổ thông nói chung và phát triển CTGD nhà trường nói riêng là vấn đề thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong nước với những cách nhìn nhận từ các hướng khác nhau.
Các quan điểm về phát triển CTGD đã xuất hiện từ khá sớm tuy nhiên quan niệm hiện đại về CTGD xuất hiện từ nửa đầu thế kỉ XX. Khác với các quan điểm trước đó, theo quan điểm phát triển CTGD theo hướng tiếp cận năng lực thì CTGD quan tâm hơn tới sự phát triển năng lực HS, giúp HS tự chủ phát hiện kiến thức, tự phát hiện các vấn đề nảy sinh trong cuộc sống mà không nhấn mạnh ở nội dung kiến thức học sinh phải thu nhận được như các quan điểm trước đó. Từ những năm 90 của thế kỷ XX, CTGD định hướng phát triển NL được bàn đến nhiều và ngày nay đã trở thành xu hướng giáo dục quốc tế. Nhiều quốc gia trên thế giới đã quan tâm vận dụng CTGD.
Tác giả Bùi Minh Hiền và Nguyễn Vũ Bích Hiền (2015) với công trình “Quản lý và lãnh đạo nhà trường” [24], trong đó đã nêu được quan điểm, định hướng, quy trình phát triển CTGD nhà trường, từ đó giúp các nhà quản lý thực hiện tốt các chức năng quản lý khi tiến hành phát triển CTGD. Hoàng Thị Thu Dung (2015) với đề tài “Quản lý phát triển chương trình nhà trường ở các trường THCS huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình” [14] đã chỉ ra cơ sở lý luận về quản lý phát triển chương trình nhà trường ở trường THCS; đánh giá thực trạng quản lý phát triển chương trình nhà trường ở các trường 9 THCS huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình và đề xuất được năm biện pháp quản lý cho hiệu trưởng có tính khả thi và cần thiết thực hiện. Tác giả Bùi Thị Thanh Hà (2018) với nghiên cứu “Quản lý hoạt động phát triển chương trình đào tạo ngành giáo dục mầm non ở trường Cao đẳng Cộng đồng Bắc Kạn” [19] đã nêu rõ cơ sở lý luận về quản lý hoạt động phát triển chương trình đào tạo ngành giáo dục mầm non ở trường cao đẳng; đánh giá phân tích thực trạng quản lý hoạt động phát triển chương trình đào tạo ngành giáo dục mầm non ở trường Cao đẳng Cộng đồng Bắc Kạn và đề xuất được bảy biện pháp quản lý cho hiệu trưởng có tính cần thiết và khả thi. Bài báo của Lê Thị Bình (2019) với tựa đề “Quản lí phát triển chương trình nhà trường phổ thông theo tiếp cận phẩm chất và năng lực học sinh” [5] đã nêu: Phát triển chương trình nhà trường là một nhiệm vụ trọng tâm của các trường phổ thông trong bối cảnh hiện nay nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới của chương trình GDPT 2018 bắt đầu triển khai dạy học từ năm học 2020-2021 tới đây.