Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA QUẢN NHÀ NƢỚC ĐỐI VỚI D NG N NG TH N MỚI 1. Cơ sở lý lu n của quản ý nhà nƣớc đối với xây dựng nông thôn mới 1. Các khái niệm có liên quan 1. Nông thôn Hiện nay trên thế giới vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau và chưa có định nghĩa chuẩn xác về NT.
Có quan điểm cho rằng cần dựa vào chỉ tiêu trình độ phát triển của cơ sở hạ tầng, có nghĩa là vùng NT có cơ sở hạ tầng không phát triển bằng vùng đô thị. Quan điểm khác lại cho rằng nên dựa vào chỉ tiêu trình độ tiếp cận thị trường phát triển hàng hóa để xác định vùng NT, vì cho rằng NT có trình độ sản xuất hàng hóa và khả năng tiếp cận thị trường so với đô thị là thấp hơn. Một quan điểm khác lại nêu ra, NT là vùng có dân cư làm NN là chủ yếu, phần lớn người dân sinh sống tại khu vực NT lấy sản xuất NN làm kế sinh nhai chính của mình. Những ý kiến này chỉ đúng khi đặt trong bối cảnh cụ thể của từng quốc gia, phụ thuộc vào trình độ phát triển, cơ cấu kinh tế, cơ chế áp dụng cho từng nền kinh tế.
Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam thì nông thôn là: "Phần lãnh thổ của một nước hay của một đơn vị hành chính nằm ngoài lãnh thổ đô thị, có môi trường tự nhiên, hoàn cảnh kinh tế xã hội, điều kiện sống khác biệt với thành thị và dân cư chủ yếu làm nông nghiệp". Theo Thông tư số 54/2009/TT-BNNPTNT ngày 21/8/2009 của Bộ NN và PTNT có đưa ra khái niệm như sau: “Nông thôn là vùng lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là Ủy ban nhân dân xã”[3]. Nghị định số 41/2010/NĐ-CP ngày 12/4/2010 của Chính phủ về chính 10 sách tín dụng phục vụ phát triển NN, NT “Nông thôn là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn, được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là Ủy ban nhân dân xã”[6]. Theo Thông tư số 41/2013/TT-BNNPTNT ngày 04/10/2013 của Bộ NN và PTNT đã đưa ra khái niệm như sau: “Nông thôn là phần lãnh thổ được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là Ủy ban nhân dân xã” [5].
Nhìn chung các khái niệm trên có hạn chế là mới chỉ dựa vào hình thức mà không dựa vào bản chất để định nghĩa. Khái niệm nông thôn phải được định ngh a tr n các nội dung sau: - Xã hội - dân cư: Là vùng sinh sống làm việc của cộng đồng chủ yếu là ND, là nơi có mật độ dân cư thấp. - Kinh tế: Kém phát triển, tiếp cận thị trường và sản xuất hàng hóa thấp, ngành NN vẫn chiếm tỷ lệ cao trong cơ cấu kinh tế. - Môi trường: Chủ yếu là thiên nhiên.
- Cơ sở hạ tầng: Chưa được đầu tư bài bản, kém phát triển. Nông thôn mới Theo Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 05/8/2008 của Hội nghị lần thứ 7 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X về ND,NN,NT đã xác định “NTM là khu vực có kết cấu hạ tầng KT-XH hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn NN với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ, đô thị theo quy hoạch; xã hội NT ổn định, giàu bản sắc văn hoá dân tộc; dân trí được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ; hệ thống chính trị ở NT dưới sự lãnh đạo của Đảng được tăng cường. Xây dựng giai cấp ND, củng cố liên minh công nhân - nông dân - trí thức vững mạnh, tạo nền tảng KT-XH và chính trị vững chắc cho sự nghiệp CNH, HĐH, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa”. 05 đặc trưng của nông thôn mới: Kinh tế phát triển, đời sống vật chất và tinh thần của cư dân NT được nâng cao; nông thôn phát triển theo quy 11 hoạch, có kết cấu hạ tầng kinh tế, xã hội hiện đại, môi trường sinh thái được bảo vệ; dân trí được nâng cao, bản sắc văn hóa dân tộc được giữ gìn và phát huy; an ninh tốt, quản lý dân chủ; chất lượng hệ thống chính trị được nâng cao.[4] 19 ti u chí ã nông thôn mới: 1.
trường học, 6. cơ sở vật chất văn hóa, 7. tỷ lệ hộ nghèo, 12. cơ cấu lao động, 13.
hình thức tổ chức sản xuất, 14. môi trường, 18. hệ thống chính trị xã hội vững mạnh, 19. an ninh trật tự xã hội [18].
9 tiêu chí huyện nông thôn mới: 1. y tế - văn hóa – giáo dục, 6. môi trường, 8. an ninh, trật tự xã hội, 9.
chỉ đạo xây dựng nông thôn mới [16]. Chương trình mục tiêu quốc gia Ở mỗi quốc gia khác nhau thì sẽ có CTMTQG khác nhau. Tùy theo chế độ, mục tiêu chính trị, quan điểm của đảng cầm quyền hay vì xu hướng phát triển khách quan hoặc nguyện vọng của nhân dân mà các nước đưa ra một triết lý, khái niệm về CTMTQG riêng cho mình. Ở Việt Nam, theo Quyết định số 42/2002/QĐ-TTg ngày 19/3/2002 của Thủ tướng Chính phủ về quản lý và điều hành các CTMTQG có đưa ra khái niệm như sau: “Chương trình mục tiêu quốc gia là một tập hợp các mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp đồng bộ về kinh tế, xã hội, khoa học, công nghệ, môi trường, cơ chế, chính sách, tổ chức để thực hiện một hoặc một số mục tiêu đã được xác định trong Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội chung của đất nước trong một thời gian nhất định” [12].
Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới Theo Quyết định số 800/QĐ-TTg ngày 04/6/2010 của Thủ tướng Chính phủ: “Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới là một chương trình tổng thể về phát triển kinh tế - xã hội, chính trị và an ninh quốc 12 phòng”. Quản lý và quản lý nh nước - Quản lý: Quản lý là sự tác động có ý thức để chỉ huy, điều hành, hướng dẫn, các quá trình xã hội và hành vi hoạt động của con người để hướng đến mục đích, đúng ý chí và phù hợp với quy luật khách quan. Taylor, “Quản lý là biết chính xác điều bạn muốn người khác làm và sau đó biết được rằng họ đã hoàn thành công việc đó một cách tốt nhất và rẻ nhất”. + Theo Henry Fayol, “Quản lý là một tiến trình bao gồm cả các khâu lập kế hoạch, tổ chức, lãnh đạo và kiểm tra các nỗ lực của mỗi thành viên trong tổ chức và sử dụng tất cả các nguồn lực khác nhau của tổ chức nhằm đạt mục tiêu đã định trước”.
+ Theo Mary Parker Follett, “Quản lý là nghệ thuật đạt mục tiêu thông qua con người”. + Theo Giáo trình Quản lý học đại cương “Quản lý là sự tác động có tổ chức, có định hướng của chủ thể lên khách thể nhằm đạt được mục tiêu định trước” [8]. - Quản lý nh nước: QLNN là sự tác động có tổ chức và bằng quyền lực nhà nước đối với các quá trình xã hội, các hành vi và hoạt động của mọi công dân, tổ chức trong xã hội theo đường lối, quan điểm của Đảng cầm quyền nhắm duy trì và phát triển trật tự xã hội, bảo toàn, củng cố và phát triển quyền lực nhà nước. Theo Giáo trình Lý luận hành chính nhà nước “Quản lý nhà nước là một dạng quản lý xã hội đặc biệt, mang tính quyền lực nhà nước, sử dụng pháp luật và chính sách để điều chỉnh hành vi của cá nhân, tổ chức trên tất cả các mặt của đời sống xã hội, do các cơ quan trong bộ máy nhà nước thực hiện, nhằm phục vụ nhân dân, duy trì sự ổn định và phát triển của xã hội” [9].6 Quản lý nh nước trong thực hiện Chương trình mục tiêu 13 quốc gia xây dựng nông thôn mới QLNN trong thực hiện CTMTQG XD NTM là một dạng của hoạt động quản lý nhà nước, có đối tượng quản lý là hoạt động XD NTM, chủ thể thực thi là hệ thống các cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức được trao quyền tác động quản lý thông qua các cơ chế, chính sách nhằm khai thác, huy động, sử dụng hiệu quả các nguồn lực của các thành phần kinh tế tham gia XD NTM theo quan điểm, chủ trương của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước.
Cơ sở lý lu n của quản ý nhà nƣớc trong thực hiện Chƣơng trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới 1. Quan điể ục tiêu của dựng n ng th n ới - Quan điểm: NN,ND,NT có vị trí chiến lược trong sự nghiệp CNH, HĐH, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; các vấn đề NN,ND,NT phải được giải quyết đồng bộ, gắn với quá trình đẩy mạnh CNH, HĐH đất nước…XD NTM gắn với xây dựng các cơ sở công nghiệp, dịch vụ và phát triển đô thị theo quy hoạch là căn bản; phát triển toàn diện, HĐH NN là then chốt; phát triển NN, NT và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của ND; giải quyết vấn đề NN,ND,NT là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. - Mục ti u: + Mục tiêu tổng quát: XD NTM có kết cấu hạ tầng KT-XH hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn NN với phát triển nhanh công nghiệp, dịch vụ; gắn phát triển NT với đô thị theo quy hoạch; xã hội NT ổn định, giàu bản sắc văn hoá dân tộc; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững; đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao; theo định hướng XHCN [14]. + Mục tiêu cụ thể: Đến năm 2015 có 20% số xã đạt tiêu chuẩn NTM.
Đến năm 2020 có 50% số xã đạt tiêu chuẩn NTM (theo Bộ tiêu chí Quốc gia về nông thôn mới) [14]. Sự cần thiết phải xây dựng nông thôn mới 14 Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 05/8/2008 của Hội nghị Trung ương 7 khóa X về “nông nghiệp, nông dân, nông thôn” khẳng định sự cần thiết phải xây dựng nông thôn mới [1]: Sau hơn 20 năm thực hiện đường đối đổi mới, dưới sự lãnh đạo của Đảng, NN,ND,NT nước ta đã đạt được thành tựu khá toàn diện và to lớn. Tuy nhiên, những thành tựu đạt được chưa tương xứng với tiềm năng, lợi thế và chưa đồng đều giữa các vùng.