Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ XÃ HỘI HÓA GIÁO DỤC PHỔ THÔNG 1. Xã hội hóa giáo dục phổ thông 1. Khái niệm cơ bản 1. Giáo dục Ta có thể thấy giáo dục là một hiện tượng xã hội đặc biệt vì chỉ có trong xã hội loài người giáo dục mới nảy sinh, phát triển.
Ở thời kỳ sơ khai của con người, giáo dục được hình thành như một hiện tượng tự phát, thể hiện bản năng sinh tồn của con người trong duy trì sự tồn tại và phát triển trong các hoạt động săn bắn, hái lượm, chăn nuôi, trồng trọt… Sau này, các hoạt động truyền thụ kinh nghiệm trong cuộc sống đó trở thành nhu cầu tất yếu, tự giác và có tổ chức, có mục đích… và phát triển dần lên thành có nội dung và phương pháp của con người. Xã hội loài người ngày càng phát triển, giáo dục cũng phát triển và đồng thời cũng được con người tổ chức theo chương trình, kế hoạch gắn với nội dung và có phương pháp khoa học. Như vậy giáo dục là hoạt động truyền thụ và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử - xã hội từ thế hệ trước cho thế hệ sau tham gia lao động sản xuất và đời sống xã hội. Hay nói cách khác “giáo dục là quá trình trang bị và nâng cao kiến thức, hiểu biết về thế giới quan, khoa học, kỹ thuật, kỹ năng, kỹ xảo trong hoạt động nghề nghiệp cũng như hình thành nhân cách của con người” [ 28].
Trong quá trình tồn tại và phát triển của xã hội loài người, việc thế hệ trước truyền thụ lại cho thế hệ sau những hiểu biết, năng lực, phẩm chất cần thiết cho cuộc sống của mỗi con người, mỗi gia đình và mỗi cộng đồng đó chính là quy luật của sự tiến bộ. Không chỉ tiếp thu, lĩnh hội những tri thức, giá trị, kỹ năng, kỹ xảo… mà thế hệ sau còn có trách nhiệm làm phong phú thêm những giá trị đó, tìm tòi sáng tạo ra những giá trị khác để giải quyết những vấn đề mới nảy sinh trong cuộc sống, những nhiệm vụ chưa từng đặt ra cho thế hệ trước. Có thể nói, hoạt động của con người mang tính sáng tạo và sinh lợi. Tiếp thu những kinh nghiệm của thế hệ trước sẽ giúp con người giảm nhẹ điều kiện làm việc và 9 đưa đến những năng suất lao động mới.
Việc truyền thụ lại kinh nghiệm cho các thế hệ sau là điều kiện quyết định tồn tại và phát triển của loài người. Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: “Giáo dục là quá trình đào tạo con người một cách có mục đích, nhằm chuẩn bị cho con người tham gia đời sống xã hội, tham gia lao động sản xuất, nó được thực hiện bằng cách tổ chức việc truyền thụ và lĩnh hội những kinh nghiệm lịch sử - xã hội của loài người” [16]. Giáo dục là hiện tượng xã hội đặc trưng của xã hội loài người, trở thành một chức năng sinh hoạt không thể thiếu được và không bao giờ mất đi ở mọi giai đoạn phát triển của xã hội. Giáo dục là một bộ phận của quá trình tái sản xuất mở rộng sức lao động xã hội, một trong những nhân tố quan trọng nhất thúc đẩy xã hội phát triển về mọi mặt.
Giáo dục mang tính lịch sử cụ thể, tính chất, mục đích, nhiệm vụ, nội dung, phương pháp và tổ chức giáo dục biến đổi theo các giai đoạn phát triển của xã hội, theo các chế độ chính trị - kinh tế của xã hội. Giáo dục là quá trình trang bị và nâng cao kiến thức, hiểu biết về thế giới khách quan, khoa học, kỹ thuật, kỹ năng, kỹ xảo trong hoạt động nghề nghiệp cũng như hình thành nhân cách của con người. Ngoài ra, giáo dục còn là quá trình tổ chức có ý thức hướng tới mục đích khơi gợi hoặc biến đổi nhận thức, năng lực, tình cảm, thái độ của người dạy và người học theo hướng tích cực, nghĩa là góp phần hoàn thiện nhân cách con người học bằng những tác động có ý thức từ bên ngoài, góp phần đáp ứng các nhu cầu tồn tại và phát triển của con người trong xã hội. Với nhiều cách hiểu và diễn đạt khác nhau thì chúng ta cũng không thể chối bỏ được vai trò to lớn của giáo dục đối với bất kỳ một xã hội nào, giai đoạn lịch sử nào, “muốn tồn tại và phát triển được đều phải tổ chức và thực hiện hoạt động giáo dục liên tục đối với các thế hệ loài người.
Giáo dục là nhu cầu tất yếu của xã hội loài người và sự xuất hiện hiện tượng giáo dục trong xã hội là một tất yếu lịch sử”. Giáo dục phổ thông “Để thực hiện được mục tiêu giáo dục của một đất nước cần có một hệ thống giáo dục quốc dân. Đó là toàn bộ các thiết chế giáo dục - đào tạo của quốc 10 gia nhất định do Nhà nước thiết lập và quản lý dưới những hình thức cụ thể khác nhau, song bất kỳ hệ thống giáo dục quốc dân nào cũng đều được cấu trúc theo bậc học, cấp, ngành, phương thức giảng dạy và quản lý khác nhau” [10]Trong hệ thống giáo dục quốc dân hiện đại các nhà khoa học về giáo dục đã chia hệ thống giáo dục ra làm nhiều giai đoạn giáo dục: giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông, giáo dục chuyên nghiệp. tương ứng với độ tuổi đặc điểm sinh lý, năng lực nhận biết và hoạt động chủ đạo của từng độ tuổi trong quá trình phát triển của con người mà dựa vào đó chúng ta lựa chọn các kiến thức khác nhau, phương pháp giáo dục để tiến hành các hoạt động giáo dục.
Như chúng ta đã biết, “nhà phổ thông là nơi mà hầu hết mọi người đều trải qua. Cần dạy cho họ cái gì cơ bản nhất, cần thiết nhất mà mọi người đều phải biết để có thể sống hạnh phúc và làm việc có hiệu quả trong xã hội” [29]. Như vậy, xét cho cùng thì giáo dục phổ thông nhằm mục đích truyền thụ những kiến thức cơ bản nhất, cần thiết nhất để mọi cá nhân có thể sống và làm việc hiệu quả trong xã hội. Để đạt được điều đó, giáo dục phổ thông phải trang bị cho người học những tri thức về tự nhiên, xã hội, tư duy, kỹ thuật và những phương pháp nhận thức.
Sự lĩnh hội những yếu tố này cho phép hình thành ở người học bức tranh tổng thể của thế giới và hoạt động thực tiễn. Bên cạnh đó giáo dục phổ thông còn đem lại cho người học những kinh nghiệm về cách thức hoạt động mà nếu nắm vững được nó thì những kỹ năng, kỹ xảo được hình thành; những kinh nghiệm tìm kiếm sáng tạo để giải quyết những vấn đề mới nảy sinh trong xã hội, làm cho thế giới thêm phong phú, thỏa mãn yêu cầu ngày càng cao của con người; những chuẩn mực về thái độ của con người đối với thế giới và đối với nhau, là hệ thống giá trị đạo đức, tình cảm, thẩm mỹ, ý chí. Đối tượng giáo dục phổ thông (được chia làm ba bậc: bậc tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông) với lứa tuổi từ 6 đến 18 tuổi được chia làm ba độ tuổi tương ứng (từ 6-11 tuổi; từ 12-15 tuổi; và từ 16-18 tuổi). - Ở bậc tiểu học (từ 6-11 tuổi): Các em rất hiếu động, tò mò, tư duy còn mang tính trực quan.
Kinh nghiệm sống còn rất hạn chế. Trẻ hồn nhiên, ngây thơ, trong sáng. Các em dễ tin và nghe lời thầy cô, tin vào khả năng học tập của 11 bản thân, tin vào những điều nhà trường - gia đình - xã hội dạy dỗ. Các em thích khen hơn chê, hoạt động chủ đạo của học sinh tiểu học là học tập.
- Ở bậc trung học cơ sở (từ 12 - 15 tuổi): Các em được vào học trường trung học cơ sở (từ lớp 6 - 9). Đây là lứa tuổi có bước nhảy vọt về thể chất lẫn tinh thần. Đối với các em, tri thức sách vở làm cho các em hiểu biết nhiều, nhưng còn nhiều mặt khác nhau trong đời sống thì các em hiểu biết rất ít, chỉ quan tâm đến những vấn đề làm thế nào cho phù hợp, coi trọng việc giao tiếp với người lớn, với bạn lớn tuổi để bàn bạc trao đổi với họ về vấn đề trong cuộc sống, để tỏ ra mình cũng như người lớn. Ở một số em khác không biểu hiện tính người lớn ra bên ngoài, nhưng thực tế đang cố gắng rèn luyện mình có những đức tính của người lớn như: dũng cảm, tự chủ, độc lập.
Trong những giai đoạn phát triển của con người, lứa tuổi thiếu niên có một vị trí và ý nghĩa vô cùng quan trọng. Bởi vì trong thời kỳ này những cơ sở, phương hướng chung của sự hình thành quan điểm xã hội và đạo đức của nhân cách được hình thành, chúng sẽ được tiếp tục phát triển trong tuổi thanh niên. Hoạt động chủ đạo của tuổi này là học tập và giao tiếp nhóm. - Ở bậc trung học phổ thông (từ 16 -18 tuổi): Đây là độ tuổi mà các em đã hình thành được năng lực tự ý thức, tự đánh giá.
Ở các em thế giới quan đã được hình thành, định hướng để chuẩn bị nghề nghiệp và kèm theo đó là khát vọng thành đạt, thích thí nghiệm, thích khám phá năng lực của bản thân. Hoạt động mà các em tham gian nhiều nhất là hoạt động học tập và xã hội. Lứa tuổi này hình hành nhu cầu có bạn thân, các em đã phát triển nhân cách với tư cách là thành viên của xã hội. Vì vậy, có thể hiểu khái niệm giáo dục phổ thông như sau: “Giáo dục phổ thông nhằm phát triển toàn diện cho người học về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ, kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo; hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa và trách nhiệm công dân; chuẩn bị cho người học tiếp tục học chương trình giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp hoặc tham gia lao động, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [ 10].
Xã hội hóa 12 Xã hội hoá nói chung hay xã hội hoá giáo dục nói riêng là thuật ngữ được các nhà nghiên cứu đề cập tới với những luồng quan điểm rất khác nhau. Khái niệm xã hội hóa (socialization) xuất hiện lần đầu trong những bài giảng về “giáo dục, đạo đức và xã hội” của Emile Durkheim (sinh năm 1858 và mất năm 1917, một nhà xã hội học nổi tiếng người pháp, ha đẻ của môn xã hội học) tại Sorbonne ở Paris từ 1902 – 1903.
