phần mở đầu, kết luận, phụ lục, danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn đƣợc kết cấu thành 3 chƣơng: Chƣơng 1: Lý luận chung và quản lý nhà nƣớc về công tác thi đua, khen thƣởng. Chƣơng 2: Thực trạng quản lý nhà nƣớc về hoạt động thi đua, khen thƣởng trong lĩnh vực Văn hóa-Xã hội ở thành phố Hải Phòng hiện nay. Chƣơng 3: Phƣơng hƣớng và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nƣớc về công tác thi đua, khen thƣởng trong lĩnh vực Văn hóa-Xã hội ở thành phố Hải Phòng hiện nay. 10 Chƣơng 1 LÝ LUẬN VỀ THI ĐUA KHEN THƢỞNG VÀ QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ THI ĐUA KHEN THƢỞNG 1.
Một số vấn đề lý luận về thi đua, khen thƣởng 1. Khái niệm thi đua Nghiên cứu quá trình hợp tác giữa con ngƣời và con ngƣời trong lao động sản xuất, thấy đƣợc hiện tƣợng diễn ra một cách khách quan trong quá trình hợp tác lao động, Mác đã đƣa ra khái niệm về thi đua “Thi đua nảy nở trong quá trình hợp tác lao động, trong hoạt động chung và kế hoạch của con ngƣời. Sự tiếp xúc xã hội tạo nên thi đua và sự nâng cao theo lối đặc biệt nghị lực sinh động tăng thêm nghị lực cho riêng từng ngƣời” [2, tr.15] Phêđôxêép, nhà khoa học Viện Hàn lâm khoa học Liên Xô trƣớc đây, cho rằng “Thi đua là sự đọ sức trong lao động và sáng tạo, mang đặc tính của con ngƣời trong xã hội, đƣợc sinh ra bởi sự hợp tác lao động và bởi mối quan hệ xã hội của con ngƣời trong quá trình sản xuất.”, “Thi đua xã hội chủ nghĩa là mối quan hệ xã hội mới có lịch sử. Nó mang tính sáng tạo xã hội của giai cấp công nhân,.
thi đua xã hội chủ nghĩa xuất hiện nhƣ là nhiệt tình cách mạng là hành động tự giác của quần chúng lao động - những ngƣời đã tổ chức sản xuất xã hội theo kiểu mới trong lao động” [4, tr. Ngay từ khi Nhà nƣớc ta mới ra đời, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chú trọng đến công tác thi đua. Theo chủ tịch Hồ Chí Minh: “Thi đua tồn tại khách quan trong xã hội…Tƣởng lầm rằng thi đua là một việc khác với những công việc hàng ngày. Thật ra công việc hàng ngày chính là nền tảng thi đua”[5, tr.
Thi đua là một hiện tƣợng khách quan, là quy luật phát triển tất yếu trong quá trình hợp tác lao động của con ngƣời. Ở đâu có hợp tác lao động thì ở đó nảy sinh thi đua. 11 Dƣới chế độ xã hội chủ nghĩa, thi đua yêu nƣớc bao giờ cũng là phong trào thi đua tập thể của những công nhân, nông dân, trí thức, những ngƣời lao động tự mình làm chủ vận mệnh của mình, không đối kháng về lợi ích cá nhân, tập thể và xã hội, mọi ngƣời mang hết nhiệt tình và khả năng của mình ra để xây dựng đất nƣớc. Nguyên tắc quan trọng nhất của thi đua xã hội chủ nghĩa là đoàn kết, hợp tác cùng phát triển, phổ biến sáng kiến, kinh nghiệm; ngƣời tiền tiến thân ái giúp đỡ ngƣời chậm tiến để đạt tới sự tiến bộ chung.
Hoàn toàn không giống với bí mật thƣơng mại trong cạnh tranh. Thi đua xã hội chủ nghĩa chẳng những là mục tiêu kinh tế, còn nhằm xây dựng con ngƣời mới, rèn luyện nhân cách cao đẹp cho ngƣời lao động. Nói nhƣ vậy thi đua có ý nghĩa nhân văn, nhân đạo cao cả, thi đua phải có mục đích, mục tiêu. Hồ Chí Minh chỉ rõ: “Thi đua ái quốc nhằm ba mục đích chính: diệt giặc đói, diệt giặc dốt, diệt giặc ngoại xâm.
Tức là làm cho nhân dân no, ấm, biết chữ, làm Tổ quốc độc lập, tự do”[6, tr. Thông qua thi đua để giáo dục động viên mọi ngƣời, nâng cao lòng yêu nƣớc, ý thức giác ngộ giai cấp, trách nhiệm công dân và tính cộng đồng xã hội. Công tác thi đua qua những chặng đƣờng lịch sử, đặc biệt thấy rõ vai trò thi đua thời kỳ đổi mới, trong cơ chế thị trƣờng Nhà nƣớc đã có Luật Thi đua, Khen thƣởng ngày 16/11/2003 trong đó chỉ rõ: “Thi đua là hoạt động có tổ chức với sự tham gia tự nguyện của các cá nhân, tập thể nhằm phấn đấu đạt đƣợc thành tích tốt nhất trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [12, tr. * Nguyên tắc thi đua Khoản 1, Điều 6, Luật Thi đua, Khen thƣởng quy định: “Nguyên tắc thi đua gồm tự nguyện, tự giác, công khai; đoàn kết, hợp tác và cùng phát triển”.
12 Để đạt đƣợc mục tiêu hoàn thành tốt nhiệm vụ chính trị của địa phƣơng, đơn vị, cơ quan, tổ chức thì các cấp ủy Đảng và chính quyền phải lãnh đạo và tổ chức thực hiện phong trào thi đua một cách thiết thực; triển khai nhiều biện pháp tuyên truyền, vận động, giác ngộ quần chúng cho họ thấy rõ vai trò, tác dụng của phong trào thi đua yêu nƣớc đối với mỗi cá nhân, gia đình và xã hội; qua đó nhận thức đúng trách nhiệm của công dân có ý thức tự nguyện, tự giác tham gia. Nguyên tắc tự nguyện, tự giác để thể hiện quyền dân chủ của công dân; thấy rõ trách nhiệm của cơ quan tham mƣu cho cấp ủy Đảng, chính quyền, Mặt trận và các đoàn thể nhân dân trong công tác tuyên truyền, vận động quần chúng tham gia các phong trào thi đua thực hiện nhiệm vụ chính trị. Phong trào thi đua muốn đạt đƣợc kết quả tốt, việc công khai có ý nghĩa quan trọng. Nội dung công khai gồm: công khai mục tiêu, mục đích, vai trò, tác dụng của phong trào thi đua; công khai trong kế hoạch, xây dựng tiêu chí thi đua, tổ chức phát động, ký giao ƣớc thi đua; kiểm tra, đôn đốc, bình xét, suy tôn, biểu dƣơng điển hình tiên tiến trong phong trào thi đua; công khai trong trao tặng danh hiệu, tiền thƣởng, tuyên truyền nhân điển hình tiên tiến và công khai tài chính.
Qua việc công khai thể hiện tính minh bạch, dân chủ trong thi đua, góp phần tạo niềm tin trong mỗi cá nhân tham gia phong trào. Nguyên tắc công khai là cơ sở đảm bảo tính chính xác trong khen thƣởng. Hàng năm, thành phố Hải Phòng tổ chức hội nghị biểu dƣơng phong trào lao động giỏi, lao động sáng tạo; biểu dƣơng các cá nhân là những lao động giỏi tiêu biểu của thành phố; biểu dƣơng nông dân sản xuất, kinh doanh giỏi; phụ nữ tiêu biểu; gƣơng mặt tiêu biểu thành phố; doanh nghiệp tiêu biểu, doanh nhân tiêu biểu; biểu dƣơng và khen thƣởng cho các tập thể, cá nhân tiêu biểu xuất sắc trong các kỳ thi đấu thể thao toàn quốc và quốc tế; học sinh đoạt giải trong các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia, quốc tế; tập thể, cá nhân, gia đình có thành tích xuất sắc, có nhiều đóng góp lớn cho thành phố; trong phong trào thi đua xây 13 dựng nông thôn mới; các tập thể, cá nhân có thành tích xuất sắc trong phong trào toàn dân bảo vệ an ninh tổ quốc. * Hình thức tổ chức phong trào thi đua Thi đua thƣờng xuyên: là hình thức thi đua căn cứ vào chức năng, nhiệm vụ đƣợc giao của cá nhân, tập thể tổ chức phát động, nhằm thực hiện tốt công việc hàng ngày, hằng tháng, hằng quý, hằng năm của cơ quan, tổ chức, đơn vị.
Đối tƣợng thi đua thƣờng xuyên là các cá nhân trong một tập thể, các tập thể trong cùng một cơ quan, tổ chức, đơn vị hoặc giữa các đơn vị có chức năng, nhiệm vụ, tính chất công việc tƣơng đồng nhau. Thi đua theo chuyên đề (theo đợt): là hình thức thi đua nhằm thực hiện tốt nhiệm vụ trọng tâm đƣợc xác định trong một khoảng thời gian nhất định hoặc tổ chức thi đua để phấn đấu hoàn thành nhiệm vụ đột xuất, cấp bách của cơ quan, tổ chức, đơn vị. Cơ quan, đơn vị, tổ chức chỉ phát động thi đua theo chuyên đề (hoặc theo đợt) khi đã xác định rõ mục đích, yêu cầu, chỉ tiêu, nội dung, giải pháp và thời gian. * Danh hiệu thi đua Theo Điều 7, Luật Thi đua, Khen thƣởng, danh hiệu thi đua gồm: - Danh hiệu thi đua đối với cá nhân; - Danh hiệu thi đua đối với tập thể; - Danh hiệu thi đua đối với gia đình.
Theo Khoản 1, Điều 20, Luật Thi đua, Khen thƣởng quy định, danh hiệu thi đua đối với cá nhân gồm: - “Chiến sỹ thi đua toàn quốc”; - “Chiến sỹ thi đua cấp bộ, ngành, tỉnh, đoàn thể trung ƣơng”; - “Chiến sỹ thi đua cơ sở”; - “Lao động tiên tiến”, “Chiến sỹ tiên tiến”. Khoản 2, Điều 20, Luật Thi đua, Khen thƣởng quy định danh hiệu thi đua đối với tập thể gồm: - “Cờ thi đua Chính phủ”; 14 - “Cờ thi đua cấp bộ, ngành, tỉnh, đoàn thể trung ƣơng”; - “Tập thể Lao động xuất sắc”, “Đơn vị quyết thắng”; - “Tập thể Lao động tiên tiến”, “Đơn vị tiên tiến”; - “Thôn, làng, ấp, bản, tổ dân phố văn hóa”. Khoản 3, Điều 20 Luật Thi đua, Khen thƣởng quy định danh hiệu thi đua đối với hộ gia đình là “Gia đình văn hóa”. Các danh hiệu thi đua đƣợc xét tặng hàng năm theo đợt.
Khái niệm khen thưởng Chủ tịch Hồ Chí Minh đã rất quan tâm đến việc biểu dƣơng khích lệ động viên ngƣời tốt, việc tốt. Mỗi khi đọc báo, nghe đài, thấy có nghĩa cử đẹp là Bác cho đi kiểm tra ngay để Bác khen thƣởng. Bác thƣờng nhắc nhở khen thƣởng phải chính xác và kịp thời để động viên phát huy mặt ƣu điểm, tích cực, khắc phục và đẩy lùi mặt khuyết điểm, tiêu cực nhằm xây dựng con ngƣời mới vì mục tiêu dân giầu nƣớc mạnh xã hội công bằng, dân chủ văn minh. Ngƣời đã chỉ thị: “Có công thì thƣởng, có lỗi thì phạt, khen thƣởng phải có tác dụng giáo dục, động viên, nêu gƣơng.
Khen thƣởng còn là một chính sách của nhà nƣớc để ghi công, tôn vinh các cá nhân, tập thể có thành tích trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Khen là sự nhận xét đánh giá tốt về một con ngƣời nào đó; tổ chức nào đó, về cái gì, việc gì đó với ý nghĩa hài lòng. Còn thƣởng là tặng cho bằng hiện vật hoặc tiền. Khen thƣởng là hình thức ghi nhận công lao, thành tích của Nhà nƣớc bằng quyết định của cơ quan có thẩm quyền do luật định.
Nhƣ vậy khen thƣởng là một vấn đề thuộc phạm trù khoa học xã hội. Khen thƣởng và trừng phạt đƣợc hình thành phát sinh và tồn tại trong quá trình phát triển của con ngƣời là vấn đề thuộc tâm lý xã hội, sinh hoạt tinh thần của con ngƣời, do đó khen thƣởng phải thể hiện quan điểm quần chúng, phải có trách nhiệm cao trong quá trình phát hiện xét khen thƣởng.