Quản Lý Nhà Nước Về Lao Động Trong Các Doanh Nghiệp Ở Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp ở việt nam, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải thiện thực tiễn.

• Tác giả: Vũ Minh Tiến
• Người hướng dẫn: Bùi Xuân Đức
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Quản Lý Nhà Nước Về Lao Động Trong Doanh Nghiệp Ở Việt Nam: Thực Trạng Và Giải Pháp
• Loại tài liệu: luận án tiến sỹ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THUỘC LĨNH VỰC CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu ở trong nước
• 1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu ở ngoài nước
• 1.3. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: VAI TRÒ VÀ NỘI DUNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ LAO ĐỘNG TRONG CÁC DOANH NGHIỆP
• 2.1. Quan niệm quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp
• 2.2. Vai trò quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp
• 2.3. Nội dung quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp
• 2.4. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ LAO ĐỘNG TRONG CÁC DOANH NGHIỆP Ở VIỆT NAM
• 3.1. Quá trình hình thành và phát triển quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp ở Việt Nam từ năm 1945 đến nay
• 3.2. Xây dựng hệ thống pháp luật lao động trong các doanh nghiệp ở Việt Nam hiện nay
• 3.3. Thanh tra, kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm pháp luật lao động trong các doanh nghiệp ở Việt Nam hiện nay
• 3.4. Hỗ trợ trực tiếp của Nhà nước đối với người lao động và doanh nghiệp ở Việt Nam hiện nay
• 3.5. Giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp, xung đột phát sinh từ quá trình lao động trong các doanh nghiệp ở Việt Nam hiện nay
• 3.6. Tổ chức và hoạt động bộ máy quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp ở Việt Nam hiện nay
• 3.7. Kết luận chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: NÂNG CAO HIỆU QUẢ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ LAO ĐỘNG TRONG CÁC DOANH NGHIỆP Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
• 4.1. Sự cần thiết nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp ở Việt Nam giai đoạn hiện nay
• 4.2. Quan điểm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp ở Việt Nam giai đoạn hiện nay
• 4.3. Khắc phục những yếu kém hiện hành, xác lập phạm vi, phương thức quản lý đáp ứng yêu cầu mới của quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp ở Việt Nam giai đoạn hiện nay
• 4.4. Sửa đổi hệ thống pháp luật lao động phù hợp với điều kiện vận hành kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• 4.5. Tăng cường hỗ trợ trực tiếp người lao động và doanh nghiệp
• 4.6. Kiện toàn tổ chức – bộ máy, tăng đầu tư nguồn lực thực hiện quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp
• 4.7. Thiết lập cơ chế pháp lý để sử dụng linh hoạt các phương thức quản lý nhà nước và thực hiện thực chất đối thoại, thương lượng trong quan hệ lao động
• 4.8. Thiết lập và vận hành thực sự “cơ chế ba bên” ở Việt Nam
• 4.9. Kết luận chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quản Lý Nhà Nước Về Lao Động Khái Niệm Vai Trò

Quản lý nhà nước về lao động trong doanh nghiệp là một lĩnh vực quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Quản lý nhà nước không chỉ đơn thuần là kiểm soát mà còn là hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi cho các bên trong quan hệ lao động. Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của người lao động và thúc đẩy sự phát triển bền vững của doanh nghiệp. Theo Nghị quyết số 20/NQ–TW, việc đổi mới và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về lao động là yêu cầu cấp bách. Nghiên cứu và đề xuất giải pháp trong lĩnh vực này có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc.

1.1. Định Nghĩa Quản Lý Nhà Nước Về Lao Động Trong Doanh Nghiệp

Quản lý nhà nước về lao động trong doanh nghiệp bao gồm các hoạt động xây dựng, ban hành và thực thi chính sách lao động, pháp luật về lao động. Nó bao gồm việc thanh tra, kiểm tra, giám sát việc tuân thủ pháp luật lao động, giải quyết tranh chấp lao động và hỗ trợ người lao động, người sử dụng lao động. Mục tiêu là đảm bảo môi trường lao động an toàn, công bằng và hiệu quả, đồng thời thúc đẩy năng suất lao động và phát triển kinh tế.

1.2. Vai Trò Của Nhà Nước Trong Quản Lý Lao Động Doanh Nghiệp

Nhà nước đóng vai trò trung tâm trong việc thiết lập khung pháp lý, đảm bảo quyền lợi của người lao động và nghĩa vụ của người sử dụng lao động. Nhà nước cũng có vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vấn đề xã hội liên quan đến lao động, như an sinh xã hội, bảo hiểm xã hội, và đào tạo nghề. Vai trò này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hội nhập quốc tế, khi Việt Nam cần tuân thủ các tiêu chuẩn lao động quốc tế.

1.3. Tầm Quan Trọng Của Quản Lý Nhà Nước Hiệu Quả Về Lao Động

Quản lý nhà nước hiệu quả về lao động góp phần quan trọng vào sự ổn định và phát triển kinh tế - xã hội. Nó giúp tạo ra môi trường lao động hài hòa, giảm thiểu tranh chấp lao động, và nâng cao năng suất lao động. Đồng thời, nó cũng góp phần bảo vệ quyền lợi của người lao động, đảm bảo an toàn lao động và vệ sinh lao động, từ đó nâng cao chất lượng cuộc sống của người lao động.

II. Thực Trạng Quản Lý Nhà Nước Về Lao Động Tại Doanh Nghiệp Việt Nam

Thực trạng quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp ở Việt Nam hiện nay còn nhiều bất cập. Mặc dù hệ thống pháp luật lao động đã được xây dựng và hoàn thiện, nhưng việc thực thi vẫn còn hạn chế. Tình trạng vi phạm luật lao động, an toàn lao động, và vệ sinh lao động vẫn diễn ra phổ biến. Công tác thanh tra lao động, kiểm tra giám sát lao động còn yếu, chưa đủ sức răn đe. Theo Vũ Minh Tiến, cần chú trọng cải thiện điều kiện lao động, bảo đảm hài hòa quyền lợi của các bên, thực hiện an sinh xã hội và tiến bộ xã hội.

2.1. Đánh Giá Hệ Thống Pháp Luật Lao Động Hiện Hành

Hệ thống pháp luật lao động Việt Nam đã có nhiều tiến bộ, nhưng vẫn còn một số điểm chưa phù hợp với thực tiễn. Cần tiếp tục sửa đổi, bổ sung để đảm bảo tính khả thi, minh bạch và phù hợp với các tiêu chuẩn lao động quốc tế. Đặc biệt, cần chú trọng đến các quy định về hợp đồng lao động, tiền lương, thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi, và bảo hiểm xã hội.

2.2. Thực Thi Pháp Luật Lao Động Vấn Đề Và Thách Thức

Việc thực thi pháp luật lao động còn nhiều hạn chế do nhiều nguyên nhân, như: nhận thức pháp luật của người lao động và người sử dụng lao động còn thấp, lực lượng thanh tra lao động còn mỏng, chế tài xử phạt chưa đủ mạnh, và sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng chưa chặt chẽ. Cần có các giải pháp đồng bộ để nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật lao động.

2.3. Tình Hình Tranh Chấp Lao Động Và Giải Quyết Tranh Chấp

Tình hình tranh chấp lao động ở Việt Nam có xu hướng gia tăng, đặc biệt là các tranh chấp về tiền lương, thưởng, chấm dứt hợp đồng lao động, và kỷ luật lao động. Cơ chế giải quyết tranh chấp lao động hiện hành còn nhiều bất cập, chưa đáp ứng được yêu cầu thực tiễn. Cần hoàn thiện cơ chế hòa giải, trọng tài, và tòa án để giải quyết tranh chấp lao động một cách nhanh chóng, hiệu quả và công bằng.

III. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Quản Lý Nhà Nước Về Lao Động

Để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp ở Việt Nam, cần có các giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này cần tập trung vào việc hoàn thiện hệ thống pháp luật lao động, tăng cường công tác thanh tra lao động, nâng cao nhận thức pháp luật cho người lao động và người sử dụng lao động, và xây dựng quan hệ lao động hài hòa. Theo luận án, cần sửa đổi hệ thống pháp luật lao động phù hợp với điều kiện vận hành kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

3.1. Hoàn Thiện Hệ Thống Pháp Luật Lao Động Phù Hợp

Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định của pháp luật lao động để đảm bảo tính khả thi, minh bạch và phù hợp với các tiêu chuẩn lao động quốc tế. Cần chú trọng đến các quy định về hợp đồng lao động, tiền lương, thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi, an toàn lao động, vệ sinh lao động, và bảo hiểm xã hội. Đồng thời, cần xây dựng các văn bản hướng dẫn thi hành chi tiết, cụ thể để đảm bảo tính thống nhất trong áp dụng pháp luật.

3.2. Tăng Cường Thanh Tra Kiểm Tra Giám Sát Lao Động

Cần tăng cường lực lượng thanh tra lao động, nâng cao năng lực chuyên môn cho cán bộ thanh tra, và trang bị các phương tiện, thiết bị cần thiết để thực hiện nhiệm vụ. Cần tăng cường công tác thanh tra lao động định kỳ và đột xuất, tập trung vào các lĩnh vực có nguy cơ vi phạm cao, như an toàn lao động, vệ sinh lao động, và tiền lương. Đồng thời, cần xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật lao động để đảm bảo tính răn đe.

3.3. Nâng Cao Nhận Thức Pháp Luật Cho Các Bên

Cần tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật lao động cho người lao động và người sử dụng lao động. Cần tổ chức các khóa đào tạo, tập huấn về pháp luật lao động cho cán bộ công đoàn, cán bộ quản lý doanh nghiệp, và người lao động. Đồng thời, cần xây dựng các tài liệu tuyên truyền, phổ biến pháp luật lao động dễ hiểu, dễ tiếp cận để người lao động và người sử dụng lao động có thể tự tìm hiểu.

IV. Ứng Dụng Cơ Chế Ba Bên Trong Quản Lý Quan Hệ Lao Động

Việc thiết lập và vận hành hiệu quả cơ chế ba bên (Nhà nước, người sử dụng lao động, và người lao động) là một giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về lao động. Cơ chế này tạo điều kiện cho các bên đối thoại, thương lượng, và giải quyết các vấn đề liên quan đến quan hệ lao động một cách dân chủ, công khai, và minh bạch. Theo luận án, cần thiết lập cơ chế pháp lý để sử dụng linh hoạt các phương thức quản lý nhà nước và thực hiện thực chất đối thoại, thương lượng trong quan hệ lao động.

4.1. Vai Trò Của Cơ Chế Ba Bên Trong Quan Hệ Lao Động

Cơ chế ba bên đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng quan hệ lao động hài hòa, ổn định, và tiến bộ. Nó tạo điều kiện cho các bên chia sẻ thông tin, bày tỏ quan điểm, và tìm kiếm sự đồng thuận trong các vấn đề liên quan đến lao động. Cơ chế này cũng giúp giảm thiểu tranh chấp lao động và thúc đẩy sự phát triển bền vững của doanh nghiệp.

4.2. Xây Dựng Và Vận Hành Cơ Chế Ba Bên Hiệu Quả

Để xây dựng và vận hành cơ chế ba bên hiệu quả, cần có sự tham gia đầy đủ và bình đẳng của các bên. Cần xây dựng quy chế hoạt động rõ ràng, minh bạch, và đảm bảo tính độc lập của các bên. Đồng thời, cần có sự hỗ trợ của Nhà nước trong việc tạo điều kiện cho các bên đối thoại, thương lượng, và giải quyết các vấn đề liên quan đến lao động.

4.3. Kinh Nghiệm Quốc Tế Về Cơ Chế Ba Bên

Nhiều quốc gia trên thế giới đã xây dựng và vận hành thành công cơ chế ba bên trong quan hệ lao động. Kinh nghiệm của các quốc gia này cho thấy rằng cơ chế ba bên là một công cụ hiệu quả để giải quyết các vấn đề liên quan đến lao động và thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội. Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm của các quốc gia này để xây dựng và vận hành cơ chế ba bên phù hợp với điều kiện thực tiễn của mình.

V. Đổi Mới Quản Lý Nhà Nước Về Lao Động Hướng Tới Tương Lai

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và sự phát triển của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, việc đổi mới quản lý nhà nước về lao động là một yêu cầu tất yếu. Cần có các giải pháp sáng tạo, linh hoạt, và phù hợp với tình hình mới. Các giải pháp này cần tập trung vào việc ứng dụng công nghệ thông tin, nâng cao năng lực cạnh tranh của người lao động, và bảo vệ quyền lợi của người lao động trong môi trường làm việc mới. Theo dự báo, những năm tới sẽ phát sinh nhiều vấn đề đòi hỏi trách nhiệm trước hết, cao nhất không phải ai khác ngoài Nhà nước.

5.1. Ứng Dụng Công Nghệ Thông Tin Trong Quản Lý Lao Động

Cần ứng dụng công nghệ thông tin trong các hoạt động quản lý nhà nước về lao động, như: đăng ký lao động, cấp phép lao động, thanh tra lao động, và giải quyết tranh chấp lao động. Việc ứng dụng công nghệ thông tin giúp nâng cao hiệu quả, minh bạch, và giảm thiểu chi phí trong các hoạt động quản lý.

5.2. Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Của Người Lao Động

Cần đầu tư vào đào tạo nghề, nâng cao trình độ chuyên môn, kỹ năng mềm, và ngoại ngữ cho người lao động. Cần khuyến khích các doanh nghiệp tham gia vào quá trình đào tạo nghề và tạo điều kiện cho người lao động học tập, nâng cao trình độ. Đồng thời, cần xây dựng hệ thống thông tin thị trường lao động để người lao động có thể tìm kiếm việc làm phù hợp với năng lực và sở thích của mình.

5.3. Bảo Vệ Quyền Lợi Người Lao Động Trong Môi Trường Mới

Cần bảo vệ quyền lợi của người lao động trong môi trường làm việc mới, đặc biệt là trong các lĩnh vực công nghệ cao, kinh tế số, và thương mại điện tử. Cần xây dựng các quy định pháp luật để bảo vệ quyền riêng tư, an toàn thông tin, và sức khỏe của người lao động. Đồng thời, cần tăng cường công tác thanh tra lao động để phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm quyền lợi của người lao động.

VI. Kết Luận Hoàn Thiện Quản Lý Nhà Nước Về Lao Động Doanh Nghiệp

Quản lý nhà nước về lao động trong doanh nghiệp là một nhiệm vụ quan trọng và phức tạp. Để nâng cao hiệu quả quản lý, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp, và tổ chức đại diện người lao động. Đồng thời, cần có sự đổi mới liên tục, sáng tạo, và phù hợp với tình hình thực tiễn. Việc hoàn thiện quản lý nhà nước về lao động sẽ góp phần quan trọng vào sự phát triển bền vững của kinh tế - xã hội Việt Nam.

6.1. Tóm Tắt Các Giải Pháp Chính Để Quản Lý Hiệu Quả

Các giải pháp chính bao gồm hoàn thiện hệ thống pháp luật, tăng cường thanh tra, nâng cao nhận thức pháp luật, ứng dụng cơ chế ba bên, và đổi mới quản lý nhà nước. Các giải pháp này cần được thực hiện đồng bộ và toàn diện để đạt được hiệu quả cao nhất.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Quản Lý Lao Động

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào các vấn đề như: tác động của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đến thị trường lao động, quản lý lao động trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa, và bảo vệ quyền lợi của người lao động di cư.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học "Quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp ở Việt Nam" được nghiên cứu sinh Vũ Minh Tiến thực hiện tại Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2011, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Bùi Xuân Đức và TS. Trịnh Đức Thảo. Đề tài thuộc chuyên ngành Lý luận và lịch sử Nhà nước và Pháp luật (mã số: 62.01).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Lao động là nguồn lực quan trọng của mỗi quốc gia, trong đó khu vực doanh nghiệp đóng góp phần lớn thu nhập quốc dân và của cải vật chất cho xã hội. Trong tiến trình Đổi mới tại Việt Nam, sự phát triển của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đặt ra yêu cầu cấp bách đối với quản lý nhà nước về lao động. Mặc dù thực tiễn ghi nhận sự tăng trưởng về vốn đầu tư, số lượng doanh nghiệp thành lập và việc làm mới, hoạt động quản lý nhà nước vẫn bộc lộ nhiều hạn chế. Công tác cải thiện điều kiện lao động, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các bên, an sinh xã hội và tiến bộ xã hội chưa nhận được sự quan tâm thích đáng.

Văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam, cụ thể là Nghị quyết số 20/NQ-TW ngày 28/01/2008 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa X), đã nhấn mạnh yêu cầu đổi mới, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp và sớm sửa đổi, bổ sung Luật Công đoàn cùng Bộ luật Lao động. Tại thời điểm nghiên cứu, các công trình khoa học trong nước chủ yếu tiếp cận vấn đề lao động dưới góc độ kinh tế học, quản lý ngành chuyên biệt hoặc luật chuyên ngành thuần túy, chưa có công trình nào giải quyết một cách toàn diện và có hệ thống vấn đề quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp dưới góc độ chuyên ngành Lý luận và lịch sử Nhà nước và Pháp luật.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, chủ yếu bằng công cụ pháp luật, đối với lao động trong các doanh nghiệp ở Việt Nam giai đoạn hiện nay; trọng tâm là khắc phục những yếu kém hiện hành, xác lập phạm vi và phương thức quản lý đáp ứng yêu cầu phát triển mới.

Để thực hiện mục đích nêu trên, luận án xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận, làm rõ quan niệm, vai trò, đặc điểm và nội dung quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế.
2. Phân tích, đánh giá thực trạng quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp ở Việt Nam từ năm 1945 đến nay, chỉ rõ các kết quả đạt được, những điểm bất cập và nguyên nhân của những hạn chế.
3. Xác định quan điểm và đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp tại Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam.
• Phạm vi nghiên cứu: Luận án tập trung vào hai nhóm quan hệ cụ thể:
  • (i) Nhóm vấn đề đặc thù chỉ thuộc về người lao động trong các doanh nghiệp mà các nhóm lao động hoặc cư dân khác không có;
  • (ii) Nhóm vấn đề liên quan trực tiếp đến người lao động trong các doanh nghiệp, trong đó các nhóm lao động hoặc cư dân khác có thể xuất hiện nhưng không phải là đối tượng trọng tâm.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa và phân tích khối lượng lớn tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài.

Các hướng nghiên cứu trong nước

Luận án phân loại các tài liệu trong nước thành hai nhóm chính:

• Nhóm nghiên cứu về lý luận quản lý nhà nước nói chung: Các giáo trình cơ bản như Quản lý xã hội (Đại học Kinh tế Quốc dân, 2005), Quản lý nhà nước (Học viện Chính trị – Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh, 2007), Luật hành chính Việt Nam (Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội, 2010; Đại học Luật Hà Nội, 2005) đã xác lập nền tảng lý luận ban đầu về thẩm quyền, công cụ và phương thức quản lý. Ở cấp độ đề tài chuyên sâu, Đề tài khoa học trọng điểm cấp nhà nước KX01.09 (2001) phục vụ Đại hội IX của Đảng về "Quản lý nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam" đã phân tích phương pháp, công cụ quản lý kinh tế vĩ mô. Một số luận án tiến sĩ tiêu biểu gồm công trình của Hoàng Văn Hoan (2002) về quản lý nhà nước về lao động trong kinh doanh du lịch dưới góc độ kinh tế, và luận án của Lê Văn Trung (2006) về đổi mới quản lý nhà nước bằng pháp luật đối với doanh nghiệp nhà nước.
• Nhóm nghiên cứu về quản lý nhà nước trong lĩnh vực lao động: Giáo trình Luật Lao động Việt Nam (Đại học Luật Hà Nội, 2009) và Giáo trình Quan hệ lao động (Đại học Lao động – Xã hội, 2009) làm rõ các chế định pháp lý chuyên ngành. Luận án tiến sĩ luật học của Nguyễn Xuân Thu (2008) đi sâu vào "Cơ chế ba bên trong việc giải quyết tranh chấp lao động". Đề tài cấp bộ của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (2008) nghiên cứu giải pháp xây dựng quan hệ lao động hài hòa nhằm hạn chế đình công. Đề án số 87/TLHN (2008) của Ban Chấp hành Trung ương Đảng và Đề tài khoa học cấp nhà nước KX.15/06–10 về xây dựng giai cấp công nhân Việt Nam giai đoạn 2011–2020 cung cấp định hướng chính trị – pháp lý vĩ mô.

Các hướng nghiên cứu ngoài nước

Nghiên cứu quốc tế được điểm luận bao gồm:

• Công trình của James A. tại Hoa Kỳ nghiên cứu mối quan hệ giữa luật quan hệ lao động và quyền của người lao động dưới lăng kính nhân quyền.
• Công trình nghiên cứu của Bernard Gernigon, Alberto Odero, Horacio Guido (Tổ chức Lao động Quốc tế – ILO, 2002) về "Quan điểm của Tổ chức Lao động quốc tế về quyền đình công".
• Nghiên cứu của các học giả Trung Quốc (Tôn Trung Phạm, An Miêu, Phùng Đồng Khánh, Trần Ký) về lý luận công đoàn trong nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa, nhấn mạnh xung đột lợi ích tất yếu trong giai đoạn đầu chuyển đổi.
• Các báo cáo và nghiên cứu của chuyên gia ILO tại Việt Nam, tiêu biểu là Chang-Hee Lee (2006–2008) về quan hệ lao động, thương lượng tập thể và tình trạng đình công tự phát; Dự án "Xây dựng quan hệ lao động ở Việt Nam" (ILO, 2007–2009); Dự án do Liên minh châu Âu phối hợp với Viện Nghiên cứu châu Âu thực hiện (2009–2011) so sánh quan hệ lao động giữa Việt Nam với các nước như Ấn Độ, Indonesia, Pháp, Hàn Quốc, Nhật Bản.
• Các nghiên cứu chuyên khảo của José Manuel Salazar-Xirinachs (ILO) về việc làm bền vững, Hwang Seonja (Hàn Quốc) về bảo vệ lao động phi chính thức trước áp lực toàn cầu hóa, Phó Lân (Trung Quốc) về khái niệm "lao động mềm", và Mirko Herberg (CHLB Đức) về vai trò của công đoàn trong cải cách kinh tế – xã hội.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Các công trình trước đây chủ yếu giải quyết các khía cạnh kinh tế kỹ thuật, phân tích quy định luật thực định riêng lẻ hoặc đề xuất định hướng chính trị tổng quát. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống về mặt lý luận – thực tiễn: làm rõ nội hàm, phạm vi và phương thức quản lý nhà nước về lao động trong doanh nghiệp theo nghĩa rộng (bao gồm lập pháp, hành pháp và tư pháp) dưới góc độ lý luận nhà nước và pháp luật, phân định ranh giới can thiệp giữa Nhà nước và cơ chế thị trường, đồng thời thiết lập cơ chế pháp lý đồng bộ cho việc vận hành cơ chế ba bên và giải quyết tranh chấp lao động tại Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và tiếp cận khái niệm

Luận án xây dựng cơ sở lý luận dựa trên chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Bên cạnh đó, luận án tiếp thu các lý thuyết quản lý xã hội hiện đại của Fayol (chức năng kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo, điều chỉnh, kiểm soát), Harold Koontz và Peter F. Drucker.

Luận án tiếp cận khái niệm quản lý nhà nước theo nghĩa rộng: quản lý nhà nước là toàn bộ hoạt động thực thi quyền lực công của bộ máy nhà nước (lập pháp, hành pháp, tư pháp) nhằm định hướng, điều chỉnh hành vi của các chủ thể xã hội vì lợi ích chung, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động và người sử dụng lao động.

Phương thức quản lý	Bản chất tác động	Công cụ chủ yếu	Phạm vi áp dụng trọng tâm
Phương pháp hành chính	Tác động trực tiếp, mang tính quyền lực bắt buộc, phục tùng	Quy chuẩn kỹ thuật, điều kiện bắt buộc, chế tài xử phạt, thanh tra	Các vấn đề xã hội, an sinh xã hội, an toàn – vệ sinh lao động, tiêu chuẩn lao động tối thiểu
Phương pháp kinh tế	Tác động gián tiếp thông qua lợi ích vật chất, đòn bẩy kinh tế	Tiền lương tối thiểu, thuế, tín dụng, bảo hiểm xã hội, hỗ trợ tài chính	Các quan hệ mang tính thị trường, giá cả sức lao động, thương lượng tiền lương và tiền thưởng
Phương pháp giáo dục	Tác động vào nhận thức, tâm lý, đạo đức và sự tự nguyện	Tuyên truyền pháp luật, vận động xã hội, khuyến khích trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR)	Nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, thúc đẩy văn hóa đối thoại và hợp tác tại nơi làm việc

Phương pháp nghiên cứu cụ thể

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành và liên ngành:

• Phương pháp lịch sử và phương pháp lô-gích: Tái hiện quá trình hình thành, biến đổi của hệ thống quản lý nhà nước về lao động ở Việt Nam từ năm 1945 qua các thời kỳ phát triển, rút ra quy luật vận động nội tại.
• Phương pháp hệ thống, phân tích và tổng hợp: Phân tích các yếu tố cấu thành quản lý nhà nước (chủ thể, khách thể, nội dung, công cụ), tổng hợp kinh nghiệm quản lý quốc tế và khuyến nghị của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO).
• Phương pháp chuyên gia: Thu thập ý kiến đánh giá từ các nhà khoa học pháp lý, chuyên gia quản lý lao động, cán bộ công đoàn và nhà quản lý doanh nghiệp về thực trạng và tính khả thi của các giải pháp.
• Phương pháp điều tra xã hội học: Tiến hành khảo sát thực tế tại các địa phương có mật độ doanh nghiệp và lực lượng lao động tập trung cao, bao gồm cả những địa bàn thực hiện tốt và những địa bàn còn nhiều bất cập trong quản lý.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực của đề tài

Chương 1 tổng thuật chi tiết bức tranh nghiên cứu trong nước và quốc tế về quản lý nhà nước và quan hệ lao động. Luận án chỉ ra rằng các nghiên cứu trong nước trước đây hoặc mang tính chất giáo trình nguyên lý, hoặc tiếp cận theo hướng luật thực định từng điều khoản của Bộ luật Lao động, chưa làm rõ bản chất của quản lý nhà nước dưới góc độ lý luận nhà nước và pháp luật trong nền kinh tế thị trường chuyển đổi.

Các công trình quốc tế cung cấp cơ sở quan trọng về quyền đình công (tiêu chuẩn ILO), quyền lao động là nhân quyền, và kinh nghiệm giải quyết tranh chấp qua cơ chế ba bên. Chương này xác lập cơ sở để luận án giải quyết 3 vấn đề trọng tâm: làm rõ quan niệm và nội dung quản lý nhà nước về lao động trong doanh nghiệp; xác định nguyên nhân sâu xa của các hạn chế trong thực tiễn tại Việt Nam; xây dựng hệ thống giải pháp hoàn thiện có lộ trình cụ thể.

Chương 2: Vai trò và nội dung quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp

Chương 2 luận giải các vấn đề lý luận cốt lõi. Luận án phân tích 4 đặc điểm và yêu cầu cơ bản của quản lý nhà nước về lao động trong doanh nghiệp:

1. Bao gồm nhiều nhóm nội dung có tính đặc thù so với các khu vực lao động khác (gắn với hợp đồng lao động làm công ăn lương và mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận của người sử dụng lao động).
2. Quản lý nhằm mục tiêu bảo vệ quyền lợi, hỗ trợ các bên tham gia quan hệ lao động và bảo đảm trật tự xã hội; coi trọng tính chất phục vụ thay vì áp đặt hành chính.
3. Giải quyết hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế và tiến bộ, công bằng xã hội; chính sách xã hội là động lực thúc đẩy kinh tế, đồng thời kinh tế là tiền đề vật chất để thực hiện an sinh.
4. Mối quan hệ mật thiết với quyền tự chủ quản lý của doanh nghiệp và sự tham gia của tổ chức đại diện người lao động, người sử dụng lao động.

Về mặt nội dung và công cụ quản lý, luận án đưa ra phân định mang tính nguyên tắc:

• Đối với nhóm quan hệ mang tính thị trường (kinh tế): Giá cả sức lao động, tiền lương, tiền thưởng do các bên tự do thương lượng, thỏa thuận. Nhà nước không can thiệp trực tiếp bằng mệnh lệnh hành chính mà chỉ thiết lập sàn bảo vệ tối thiểu (lương tối thiểu) và giới hạn pháp lý, sử dụng phương pháp kinh tế và giữ vai trò trọng tài.
• Đối với nhóm quan hệ mang tính xã hội (an sinh, an toàn lao động): Nhà nước bắt buộc phải ban hành các quy chuẩn, tiêu chuẩn lao động cụ thể và sử dụng phương pháp hành chính để thanh tra, giám sát, xử lý nghiêm minh các vi phạm.

Chương này cũng phân tích sâu về thiết chế thanh tra lao động (yêu cầu về tính độc lập, chuyên môn đa ngành, thẩm quyền kiểm tra không báo trước theo Công ước ILO số 81), vai trò cung ứng dịch vụ hỗ trợ của Nhà nước (đào tạo nghề, thông tin thị trường, an sinh xã hội) và các phương thức giải quyết tranh chấp lao động (đối thoại, thương lượng tập thể, hòa giải, trọng tài lao động và tòa án).

Chương 3: Thực trạng quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp ở Việt Nam

Chương 3 khảo cứu thực tiễn quản lý qua các giai đoạn lịch sử từ năm 1945 đến năm 2011, tập trung vào giai đoạn Đổi mới. Luận án phân tích thực trạng trên các mặt công tác chủ yếu:

• Xây dựng hệ thống pháp luật lao động: Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đã từng bước hình thành theo hướng thị trường, song vẫn tồn tại sự mâu thuẫn, chồng chéo, chậm ban hành văn bản hướng dẫn thi hành; một số quy định còn can thiệp quá sâu vào quan hệ kinh tế nội bộ của doanh nghiệp nhưng lại thiếu các quy định bảo vệ hiệu quả tiêu chuẩn lao động.
• Thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm: Lực lượng thanh tra lao động mỏng về số lượng, hạn chế về nguồn lực và trang thiết bị; chế tài xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lao động còn thấp, chưa đủ sức răn đe đối với người sử dụng lao động cố tình vi phạm.
• Hỗ trợ trực tiếp của Nhà nước: Các dịch vụ công về đào tạo nghề, thông tin thị trường lao động, tư vấn pháp luật và phát triển nhà ở xã hội, hạ tầng xã hội cho công nhân tại các khu công nghiệp, khu chế xuất còn thiếu hụt và hoạt động chưa hiệu quả.
• Giải quyết tranh chấp lao động và đình công: Tranh chấp lao động tập thể và đình công tự phát diễn biến phức tạp. Cơ chế hòa giải, trọng tài lao động cơ sở hoạt động mang tính hình thức; việc can thiệp xử lý đình công chủ yếu dựa vào "đoàn công tác liên ngành" của chính quyền địa phương bằng mệnh lệnh hành chính; vai trò đại diện của tổ chức công đoàn cơ sở còn mờ nhạt do phụ thuộc vào người sử dụng lao động.
• Tổ chức bộ máy quản lý: Bộ máy quản lý nhà nước về lao động từ trung ương đến địa phương còn phân tán, thiếu sự phối hợp chặt chẽ, chưa đáp ứng kịp sự bùng nổ về số lượng doanh nghiệp và lao động.

Chương 4: Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp ở Việt Nam giai đoạn hiện nay

Chương 4 xác định các quan điểm định hướng và đề xuất 5 nhóm giải pháp:

1. Sửa đổi hệ thống pháp luật lao động: Tách bạch rõ ràng giữa pháp luật về tiêu chuẩn lao động (Nhà nước quy định cứng, bắt buộc thi hành) và pháp luật về quan hệ lao động (Nhà nước tạo khung pháp lý để các bên tự do đối thoại, thương lượng); sửa đổi đồng bộ Bộ luật Lao động và Luật Công đoàn.
2. Tăng cường hỗ trợ trực tiếp người lao động và doanh nghiệp: Mở rộng các chương trình an sinh xã hội, đào tạo nâng cao kỹ năng nghề nghiệp, hỗ trợ tư vấn pháp lý, đẩy mạnh đầu tư cơ sở hạ tầng thiết yếu (nhà ở, trường học, trạm y tế) tại các khu tập trung công nhân.
3. Kiện toàn tổ chức – bộ máy và đầu tư nguồn lực: Củng cố hệ thống cơ quan quản lý nhà nước về lao động các cấp; tăng cường số lượng, nâng cao thẩm quyền và bảo đảm tính độc lập chuyên môn cho lực lượng thanh tra lao động chuyên ngành.
4. Thiết lập cơ chế pháp lý linh hoạt cho đối thoại, thương lượng và giải quyết tranh chấp: Đổi mới mô hình công đoàn cơ sở nhằm bảo đảm tính độc lập thực chất với giới chủ; thể chế hóa quy trình thương lượng tập thể thực chất; xây dựng thiết chế trọng tài lao động độc lập, tinh gọn, thủ tục linh hoạt để giải quyết nhanh chóng các bất đồng.
5. Thiết lập và vận hành thực chất "cơ chế ba bên": Xây dựng Ủy ban Quan hệ lao động quốc gia hoạt động thực chất, định kỳ đối thoại giữa đại diện Chính phủ (Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội), đại diện người lao động (Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam) và đại diện người sử dụng lao động (Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam – VCCI, Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa) nhằm hoạch định chính sách tiền lương tối thiểu và giải quyết các vấn đề quan hệ lao động vĩ mô.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án xác lập những đóng góp mới cụ thể về mặt lý luận và thực tiễn:

Đóng góp về mặt lý luận

• Xác định lại bản chất của quản lý nhà nước về lao động: Trong nền kinh tế thị trường, quản lý nhà nước về lao động không đơn thuần là hoạt động "quản" mang tính mệnh lệnh hành chính mà chủ yếu đóng vai trò hỗ trợ, tạo lập môi trường thuận lợi hóa cho các bên giao kết và thực hiện quan hệ lao động. Quản lý nhà nước mang bản chất pháp lý đan xen sâu sắc với tính chất xã hội – nhân văn và kinh tế – chính trị.
• Phân định ranh giới can thiệp giữa Nhà nước và thị trường:
  • Đối với các vấn đề có tính chất kinh tế (tiền lương, thưởng, giá cả sức lao động): Nhà nước tôn trọng quy luật thị trường, giới hạn sự can thiệp ở việc thiết lập khung khổ pháp lý, bảo đảm quyền thương lượng tự nguyện và giữ vai trò trọng tài trung lập.
  • Đối với các vấn đề mang tính an sinh, xã hội (tiêu chuẩn an toàn, vệ sinh lao động, bảo hiểm xã hội, thời giờ làm việc): Nhà nước giữ vai trò áp đặt quy chuẩn pháp lý bắt buộc thông qua hệ thống tiêu chuẩn lao động và phương pháp quản lý hành chính nghiêm ngặt.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp cơ sở khoa học và hệ thống luận cứ pháp lý phục vụ trực tiếp cho tiến trình sửa đổi Bộ luật Lao động và Luật Công đoàn tại Quốc hội khóa XIII (giai đoạn 2012).
• Đề xuất mô hình vận hành cơ chế ba bên cấp quốc gia và cấp địa phương, góp phần thúc đẩy đối thoại xã hội và thương lượng tập thể thực chất trong các doanh nghiệp tại Việt Nam.
• Cung cấp tài liệu tham khảo chuyên khảo phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu sau đại học trong các ngành Luật học, Khoa học Quản lý, Quan hệ Lao động; hỗ trợ cán bộ quản lý công, cán bộ công đoàn và người sử dụng lao động trong thực tiễn quản trị nhân sự và thực thi pháp luật.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Do giới hạn về phạm vi và tư liệu thực tế tại thời điểm 2011, nghiên cứu tập trung trọng tâm vào quan hệ lao động chính thức trong các doanh nghiệp (đặc biệt là doanh nghiệp ngoài nhà nước và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài), chưa đi sâu phân tích toàn diện khu vực lao động phi chính thức và các hình thức việc làm mới phát sinh từ ứng dụng công nghệ.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục nghiên cứu đánh giá tác động thực tế của việc áp dụng Bộ luật Lao động sửa đổi và hiệu quả vận hành của Hội đồng Tiền lương Quốc gia (cơ chế ba bên).
  • Nghiên cứu mô hình trọng tài lao động độc lập chuyên trách và quy trình tố tụng lao động tại Tòa án nhân dân trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang giá trị tham khảo chuyên môn đối với nhiều nhóm đối tượng:

• Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan lập pháp: Cung cấp luận cứ hoàn thiện chế định hợp đồng lao động, thỏa ước lao động tập thể, tiêu chuẩn an toàn lao động và cơ chế giải quyết đình công.
• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Là tài liệu chuyên khảo tham khảo có giá trị trong các học phần Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Luật Hành chính, Luật Lao động và Quan hệ lao động.
• Cán bộ quản lý lao động, công đoàn và doanh nghiệp: Giúp nhận thức rõ ranh giới quyền lực quản lý, quyền tự do thương lượng và kỹ năng vận hành đối thoại tại nơi làm việc để xây dựng quan hệ lao động hài hòa.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án tiếp cận khái niệm quản lý nhà nước về lao động theo nghĩa rộng hay nghĩa hẹp?

Luận án tiếp cận theo nghĩa rộng. Quản lý nhà nước không chỉ bó hẹp trong hoạt động chấp hành – điều hành của các cơ quan hành chính nhà nước (nghĩa hẹp), mà bao gồm toàn bộ sự tác động định hướng bằng quyền lực công của Nhà nước thông qua các hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp nhằm điều chỉnh hành vi của các chủ thể trong quan hệ lao động.

2. Nguyên tắc phân định sự can thiệp của Nhà nước và cơ chế thị trường trong quản lý lao động được xác định như thế nào?

Nguyên tắc phân định dựa trên tính chất của mối quan hệ:

• Vấn đề có tính chất kinh tế (giá cả sức lao động, tiền lương): Để thị trường tự điều tiết thông qua thương lượng giữa người lao động và người sử dụng lao động; Nhà nước chỉ vạch ra giới hạn tối thiểu (lương tối thiểu) và đóng vai trò trọng tài.
• Vấn đề có tính chất xã hội, an sinh (điều kiện làm việc, an toàn vệ sinh lao động, bảo hiểm): Nhà nước can thiệp trực tiếp bằng quy chuẩn bắt buộc (tiêu chuẩn lao động) và sử dụng biện pháp hành chính, thanh tra, xử phạt để bảo vệ bên yếu thế.

3. Thực trạng giải quyết tranh chấp lao động và đình công tại Việt Nam được luận án đánh giá ra sao?

Luận án đánh giá các tranh chấp lao động tập thể và đình công ở Việt Nam mang đậm tính tự phát, không tuân thủ trình tự pháp luật quy định. Việc giải quyết tranh chấp trên thực tế phụ thuộc nhiều vào "mệnh lệnh hành chính" thông qua các đoàn công tác liên ngành của địa phương, thiếu vắng cơ chế đàm phán, thương lượng thực chất, trong khi các thiết chế hòa giải và trọng tài lao động cơ sở hoạt động còn mờ nhạt.

4. Giải pháp về "cơ chế ba bên" được luận án đề xuất bao gồm những nội dung gì?

Luận án đề xuất thiết lập và vận hành thực chất cơ chế ba bên ở cấp quốc gia và địa phương với sự tham gia bình đẳng của đại diện ba chủ thể: Nhà nước (Bộ LĐ-TB&XH), tổ chức đại diện người lao động (Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam) và tổ chức đại diện người sử dụng lao động (VCCI, hiệp hội doanh nghiệp). Thiết chế này chịu trách nhiệm đối thoại, thương lượng định kỳ về chính sách tiền lương tối thiểu, tiêu chuẩn lao động và tham gia giải quyết bất đồng trong quan hệ lao động.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Vũ Minh Tiến đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về quản lý nhà nước đối với lao động trong các doanh nghiệp ở Việt Nam dưới góc độ chuyên ngành Lý luận và lịch sử Nhà nước và Pháp luật. Công trình đã làm rõ luận điểm chuyển đổi phương thức quản lý từ mệnh lệnh hành chính sang hỗ trợ, thuận lợi hóa, đồng thời phân định khoa học giữa quan hệ kinh tế do thị trường điều tiết và quan hệ xã hội do Nhà nước xác lập tiêu chuẩn bắt buộc. Các giải pháp đề xuất về hoàn thiện hệ thống pháp luật, củng cố thanh tra lao động, đổi mới công đoàn cơ sở và thiết lập thực chất cơ chế ba bên mang lại giá trị khoa học và giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho quá trình cải cách chính sách lao động tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1. Các tài liệu, công trình nghiên cứu trong và ngoài nƣớc thuộc lĩnh vực nghiên cứu của đề tài đã khái quát những nét chủ yếu về vị trí, vai trò của nhà nƣớc trong quản lý về lao động nói chung, về quản lý lao động trong các doanh nghiệp nói riêng; cũng đã bƣớc đầu xác định đƣợc chủ thể, khách thể, nội dung, phƣơng thức của quản lý lao động trong nền kinh tế thị trƣờng. Tuy nhiên, điểm qua các công trình nghiên cứu về quản lý nhà nƣớc về lao động nói chung và quản lý nhà nƣớc về lao động trong các doanh nghiệp nói riêng ở nƣớc ta hiện nay là chƣa nhiều. Nếu có thì các nghiên cứu này cũng chƣa giải đáp một cách toàn diện từ lý luận đến thực tiễn; chƣa đủ để hình dung một cách trọn vẹn hoạt động quản lý nhà nƣớc về lao động trong các doanh nghiệp, đặc biệt trong việc xây dựng và tổ chức thực hiện pháp luật để xây dựng “quan hệ lao động hài hòa, ổn định, tiến bộ”.

Điều này ảnh hƣởng không nhỏ tới việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật, tổ chức tốt việc thực hiện pháp luật, qua đó nâng cao hiệu quả quản lý nhà nƣớc về lao động trong các doanh nghiệp ở Việt Nam giai đoạn hiện nay. Nhƣ vậy, còn một số vấn đề nghiên cứu cần tiếp tục luận giải và làm rõ trong luận án: Một là: Nội dung, phƣơng thức, vai trò của Nhà nƣớc và quan niệm quản lý nhà nƣớc về lao động trong các doanh nghiệp ở Việt Nam giai đoạn đẩy mạnh toàn diện công cuộc đổi mới đất nƣớc. Hai là: Thực trạng, xác định nguyên nhân làm giảm hiệu quả hoạt động quản lý nhà nƣớc về lao động trong các doanh nghiệp ở Việt Nam hiện nay. Ba là: Đề xuất giải pháp đồng bộ, theo lộ trình, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nƣớc về lao động trong các doanh nghiệp ở Việt Nam giai đoạn hiện nay.

VAI TRÒ VÀ NỘI DUNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ LAO ĐỘNG TRONG CÁC DOANH NGHIỆP 2. Quan niệm quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp Trong nghiên cứu lý luận về nhà nƣớc và pháp luật ở Việt Nam hiện nay, cụm từ “quản lý nhà nước” thƣờng đƣợc giải thích theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp của của nó. Hiểu theo nghĩa rộng thì quản lý nhà nước là phần quản lý xã hội do nhà nước đảm nhận, là sự tác động của chủ thể mang quyền lực nhà nước tới đối tượng quản lý nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của nhà nước. Quản lý công việc nhà nƣớc (hay “quản lý nhà nước” hiểu theo nghĩa rộng) đƣợc thực hiện bởi tất cả các cơ quan nhà nƣớc, trên các lĩnh vực lập pháp, hành pháp, tƣ pháp [45, tr.

Hiểu theo nghĩa hẹp thì quản lý nhà nƣớc là quản lý hành chính nhà nước – quản lý nhà nước trên lĩnh vực hành pháp và chủ yếu được giao cho các cơ quan hành chính nhà nước thực hiện. Khi nói tới quản lý nhà nƣớc về lao động trong các doanh nghiệp không chỉ giới hạn “sự tác động” bằng quản lý hành chính của nhà nƣớc tới lĩnh vực lao động trong các doanh nghiệp, mặc dù đây là hoạt động diễn ra thƣờng xuyên và là khâu đặc biệt quan trọng trong tổ chức thực hiện pháp luật. Do vậy, để hiểu đầy đủ hơn “quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp”, luận án cần hiểu theo nghĩa rộng của cụm từ này. Trƣớc tiên, nói về quản lý nhà nƣớc và quản lý xã hội nói chung, khi xã hội loài ngƣời hình thành, nhu cầu quản lý, định hƣớng sự phát triển xã hội trở thành yêu cầu mang tính khách quan.

Xuất phát từ những góc độ nghiên cứu khác nhau, đã có nhiều học giả trong, ngoài nƣớc đƣa ra giải thích về “quản lý”. Thực tế cuộc sống cho thấy, để nghiên cứu về quản lý, cần có nhiều môn khoa học khác nhau: một số môn khoa học chỉ nghiên cứu thuần túy các vấn đề quản lý, một số môn khoa học khác chỉ góp phần vào việc 19 z nghiên cứu quản lý nhƣ là cơ sở phƣơng pháp luận và cơ sở khoa học của chính khoa học quản lý. Càng ngày lý luận quản lý càng tích luỹ họcm nhiều tri thức mới, nhƣng cho đến nay vẫn chƣa có một định nghĩa thống nhất về quản lý. Bƣớc sang thế kỷ XXI, các quan niệm về quản lý lại càng phong phú.

Theo Trƣờng Đại học Kinh doanh – Đại học Havard (Hoa Kỳ), dƣới góc độ thực tiễn hiệu quả quản lý thì có thể liệt kê ra một số quan niệm cơ bản nhƣ: Fayel: Quản lý là một hoạt động mà mọi tổ chức (gia đình, doanh nghiệp, chính phủ) đều có. Nó gồm 5 yếu tố tạo thành là: kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo, điều chỉnh, kiểm soát. Quản lý chính là thực hiện kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo điều chỉnh và kiểm soát. Hard Koont: Quản lý là xây dựng và duy trì một môi trƣờng tốt giúp con ngƣời hoàn thành một cách hiệu quả mục tiêu đã định.

Peter F Druker: Suy cho cùng, quản lý là thực tiễn. Bản chất của nó không nằm ở nhận thức mà là ở hành động; kiểm chứng nó không nằm ở sự lô–gích mà ở thành quả; quyền uy duy nhất của nó là thành tích [101]. Trƣớc những năm 30 của thế kỷ XX, khi nói tới quản lý và quản lý nhà nƣớc, ngƣời ta thƣờng mới chỉ lƣu ý đến việc sử dụng pháp luật nghiêm minh, hợp lý hóa, tinh giản bộ máy tổ chức; chú ý giải quyết một cách hợp lý quan hệ giữa trách nhiệm – quyền hạn, nghĩa vụ – quyền lợi, kỷ luật – khen thƣởng…; đồng thời, xem việc giải quyết tốt các vấn đề đó là động lực thúc đẩy và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nƣớc. Việc chỉ biết đến các động lực có tính quy phạm, pháp lệnh “lạnh lùng” tuy có đem lại những hiệu quả nhất định trƣớc mắt nhƣng không phát huy đƣợc tối đa tính tích cực xã hội lâu dài của con ngƣời, của cộng đồng và toàn xã hội… Từ sau những năm 30 của thế kỷ XX, trong khi vẫn coi trọng tính quy phạm, kỷ cƣơng, ngƣời ta bắt đầu chú ý đến vấn đề con người trong quản lý [53].

Trong hệ thống cơ quan nhà nƣớc và trong hoạt động quản lý nhà nƣớc, ngƣời ta cũng chú trọng phát triển các tổ chức xã hội. Sử dụng các tổ chức này nhƣ một kênh, một công cụ hữu hiệu để cùng với nhà nƣớc nâng cao hiệu quả quản lý nhà nƣớc. Nghiên cứu tiến 20 z trình phát triển của quản lý nhà nƣớc ở các nƣớc phƣơng Tây hiện đại cũng cho minh chứng rằng, vai trò của tổ chức xã hội trong quản lý có xu thế tiếp tục gia tăng và chứng kiến sự phát triển của xã hội dân sự, xã hội công dân nhƣ là một trong những tất yếu khách quan trong sự vận động xã hội và quản lý xã hội, quản lý nhà nƣớc. Quản lý nhà nƣớc là một dạng quản lý xã hội, là phần quản lý xã hội do nhà nƣớc đảm nhận.

Cũng có điều cần nhấn mạnh thêm là: quan điểm của hầu hết các nhà nƣớc tiến bộ, dân chủ ngày nay đều coi rằng, những công việc này là sự ủy quyền của xã hội, của ngƣời dân cho nhà nƣớc thực hiện [27]. Bởi lẽ, nhà nƣớc cũng nhƣ quyền lực nhà nƣớc vốn dĩ phải là của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Quản lý nhà nƣớc không chỉ vì tự thân nó mà phải trƣớc tiên và quan trọng nhất nhằm bảo đảm quyền và lợi ích của nhân dân. Nhà nƣớc sinh ra để phục vụ nhân dân.

Quản lý nhà nƣớc điều chỉnh và hƣớng hành vi của các chủ thể trong xã hội diễn ra phù hợp với lợi ích chung trên cơ sở bảo đảm quyền lợi của ngƣời dân và các chủ thể liên quan trong xã hội. Ở Việt Nam hiện nay, trong nghiên cứu lý luận nhà nƣớc và pháp luật, phần lớn đều xuất phát từ khái niệm chung của “quản lý” để lý giải các khái niệm khác có liên quan. Hiểu theo cách chung nhất, quản lý là sự tác động định hướng bất kỳ lên một hệ thống nào đó nhằm trật tự hóa nó và hướng nó phát triển phù hợp với những quy luật nhất định [45, tr. Quản lý do nhiều chủ thể khác nhau cùng tiến hành với những mục tiêu cụ thể khác nhau.

Một trong những đặc trƣng cơ bản của quản lý đó là sử dụng quyền lực để “bắt buộc” đối tƣợng quản lý phục tùng nhằm mục tiêu thiết lập trật tự chung, mang lại lợi ích cho một tập thể, một cộng đồng nhất định. Tuy nhiên, quan niệm này chƣa thể hiện hết đƣợc mục tiêu của quản lý nhà nƣớc. Bởi lẽ, nó mới chỉ dừng lại ở mục tiêu vì bản thân nhà quản lý, vì bộ máy nhà nƣớc mà chƣa đề cập mục tiêu cao hơn của quản lý nhà nƣớc là vì ngƣời dân, vì đối tƣợng quản lý và vì xã hội. Trong xã hội văn minh, luật pháp – công cụ quản lý nhà nƣớc chủ yếu – không là công cụ để cai trị xã hội, mà phải là phƣơng tiện để bảo vệ các quyền công dân, quyền con ngƣời, bảo vệ xã hội.

Mục tiêu, phạm vi, phương thức quản lý nhà nước về lao động trong các doanh nghiệp Nhƣ chúng ta đã biết, quản lý nhà nƣớc là một dạng hoạt động có chủ ý, do đó nó cũng bao gồm: ai làm? làm gì? với ai? để làm gì? bằng cách nào?. Với cách nhìn này sẽ thấy rõ hơn những khía cạnh biểu hiện cụ thể của hoạt động quản lý nhà nƣớc đối với xã hội. Đối với hoạt động quản lý nhà nƣớc nói chung có thể hiểu là: chủ thể quản lý nhà nƣớc (ai làm?) – các cơ quan nhà nƣớc; tác động gì (làm gì?) – phạm vi, nội dung quản lý nhà nƣớc; chủ thể chịu sự tác động của hoạt động (với ai?) – khách thể của hoạt động quản lý là các tổ chức, cá nhân liên quan; công cụ, phƣơng tiện, cách thức tác động (bằng cách nào?) – phƣơng thức quản lý nhà nƣớc; và để nhằm đạt mục tiêu (để làm gì?) của quản lý nhà nƣớc. Trong những nội dung này, chủ thể và đối tƣợng quản lý nhà nƣớc là khá rõ ràng cho nên cần bàn sâu hơn là: mục tiêu, phạm vi, nội dung, phƣơng thức quản lý nhà nƣớc.

Phạm vi quản lý của nhà nƣớc là khoảng giới hạn mà nhà nƣớc xác định cần có sự tác động của mình – tức cần sự tác động bằng quyền lực nhà nƣớc [112, tr.