Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của quản lý nhà nước về hệ thống chợ Chương 2: Thực trạng quản lý nhà nước về hệ thống chợ trên địa bàn thành phố Quy Nhơn, tỉnh Bình Định Chương 3: Định hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về hệ thống chợ trên địa bàn thành phố Quy Nhơn, tỉnh Bình Định 8 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƢỚC VỀ HỆ THỐNG CHỢ 1. Tổng quan về hệ thống chợ Theo Đại Từ điển tiếng Việt - NXB Từ điển Bách Khoa - 2003 Theo Đại Từ điển tiếng Việt - NXB Văn hoá Thông tin - 2004 "Chợ là nơi tụ họp giữa ngƣời mua và ngƣời bán để trao đổi hàng hoá, thực phẩm hàng ngày theo từng buổi hoặc từng phiên nhất định (chợ phiên). Theo Thông tƣ số 15/TM-CSTTTN ngày 16/10/1996 của Bộ Thƣơng mại hƣớng dẫn tổ chức và quản lý chợ "Chợ là mạng lƣới thƣơng nghiệp đƣợc hình thành và phát triển cùng với sự phát triển của nền kinh tế xã hội". Theo Nghị định số 02/2003/NĐ-CP ngày 14/01/2003 của Chính Phủ về phát triển và quản lý chợ "Chợ là loại hình kinh doanh thƣơng mại đƣợc hình thành và phát triển mang tính truyền thống, đƣợc tổ chức tại một địa điểm theo quy hoạch, đáp ứng nhu cầu mua bán, trao đổi hàng hoá và nhu cầu tiêu dùng của khu vực dân cƣ".
Phạm vi chợ: là khu vực đƣợc quy hoạch dành cho hoạt động chợ, bao gồm diện tích để bố trí các điểm kinh doanh, khu vực dịch vụ (nhƣ: bãi để xe, kho hàng, khu ăn uống, vui chơi giải trí và các dịch vụ khác) và đƣờng bao quanh chợ. Chợ đầu mối: là chợ có vai trò chủ yếu thu hút, tập trung lƣợng hàng hoá lớn từ các nguồn sản xuất, kinh doanh của khu vực kinh tế hoặc của ngành hàng để tiếp tục phân phối tới các chợ và các kênh lƣu thông khác. Điểm kinh doanh tại chợ: bao gồm quầy hàng, sạp hàng, ki-ốt, cửa hàng đƣợc bố trí cố định trong phạm vi chợ theo thiết kế xây dựng chợ, có diện tích quy chuẩn tối thiểu là 3m2/điểm. 9 Từ những điểm chung của nhiều định nghĩa, có thể hiểu, chợ là loại hình kinh doanh thƣơng mại đƣợc hình thành và phát triển mang tính truyền thống, đƣợc tổ chức tại một địa điểm công cộng, tập trung đông ngƣời mua bán, trao đổi hàng hoá, dịch vụ với nhau, đƣợc hình thành do yêu cầu của sản xuất, lƣu thông và đời sống tiêu dùng xã hội và hoạt động theo các chu kỳ thời gian nhất định.
Hệ thống chợ là một tập hợp các chợ trong một mạng lƣới có quan hệ hữu cơ với nhau, đƣợc hình thành và phát triển theo quy hoạch. Hệ thống chợ bao gồm một mạng lƣới các chợ có quan hệ chặt chẽ, cùng gắn kết với nhau, chúng phụ thuộc vào nhau, chi phối lẫn nhau và cùng có quan hệ liên kết về kinh tế, sản xuất trong không gian lãnh thổ. Các chợ trong hệ thống chợ không chỉ có mối quan hệ với nhau mà còn có mối quan hệ với các loại hình thƣơng mại khác nhƣ siêu thị, TTTM; với lĩnh vực sản xuất, với lĩnh vực tiêu dùng; với các hạ tầng, hoạt động kinh tế xã hội khác. Sự phát triển hay đi xuống của bất kỳ chợ nào trong hệ thống đều ảnh hƣởng đến các chợ còn lại cũng nhƣ tồn hệ thống chợ.
Phân loại chợ * Theo địa giới hành chính: Chợ đô thị - Chợ nông thôn - Chợ đô thị: là các loại chợ đƣợc tổ chức, tụ họp ở thành phố, thị xã, thị trấn. Do ở đây, đời sống và trình độ văn hoá có phần cao hơn ở nông thôn, cho nên các chợ thành phố có tốc độ hiện đại hoá nhanh hơn, văn minh thƣơng mại trong chợ cũng đƣợc chú trọng, cơ sở vật chất ngày càng đƣợc tăng cƣờng, bổ sung và hoàn chỉnh. Phƣơng tiện phục vụ mua bán, hệ thống phƣơng tiện truyền thông và dịch vụ ở các chợ này thƣờng tốt hơn các chợ ở khu vực nông thôn. - Chợ nông thôn: là chợ thƣờng đƣợc tổ chức tại trung tâm xã, trung tâm cụm xã.
Hình thức mua bán ở chợ đơn giản, dân dã (có nơi, nhƣ ở một số vùng núi, ngƣời dân tộc thiểu số vẫn còn hoạt động trao đổi bằng hiện vật tại 10 chợ), các quầy, sạp có quy mô nhỏ lẻ, manh mún. Nhƣng ở các chợ nông thôn thể hiện đậm đà bản sắc truyền thống đặc trƣng ở mỗi địa phƣơng, của các vùng lãnh thổ khác nhau. * Theo tính chất mua bán: Chợ bán buôn - Chợ bán lẻ - Chợ bán buôn: là các chợ lớn, chợ trung tâm, chợ có vị trí là cửa ngõ của thành phố, thị xã, thị trấn, có phạm vi hoạt động rộng, tập trung với khối lƣợng hàng hoá lớn. Hoạt động mua bán chủ yếu là thu gom và phân luồng hàng hoá đi các nơi.
Các chợ này thƣờng là nơi cung cấp hàng hoá cho các trung tâm bán lẻ, các chợ bán lẻ trong và ngoài khu vực, nhiều chợ còn là nơi thu gom hàng cho xuất khẩu. Các chợ này có doanh số bán buôn chiếm tỷ trọng cao (trên 60%), đồng thời vẫn có bản lẻ nhƣng tỷ trọng nhỏ. - Chợ bán lẻ: là những chợ thuộc phạm vi xã, phƣờng (liên xã, liên phƣờng), cụm dân cƣ, hàng hoá qua chợ chủ yếu để bán lẻ, phục vụ trực tiếp cho ngƣời tiêu dùng * Theo đặc điểm mặt hàng kinh doanh: Chợ tổng hợp - Chợ chuyên doanh - Chợ tổng hợp: là chợ kinh doanh nhiều loại hàng hoá thuộc nhiều ngành hàng khác nhau. Trong chợ tồn tại nhiều loại mặt hàng nhƣ: hàng tiêu dùng (quần áo, giày dép, các mặt hàng lƣơng thực thực phẩm, hàng gia dụng…), công cụ lao động nông nghiệp (cuốc, xẻng, liềm búa…), cây trồng, vật nuôi…, chợ đáp ứng toàn bộ các nhu cầu của khách hàng.
Hình thức chợ tổng hợp này thể hiện khái quát những đặc trƣng của chợ truyền thống, và ở nƣớc ta hiện nay loại hình này vẫn chiếm ƣu thế về số lƣợng cũng nhƣ về thời gian hình thành và phát triển. - Chợ chuyên doanh: là loại chợ chuyên kinh doanh một mặt hàng chính yếu, mặt hàng này thƣờng chiếm doanh số trên 60% đồng thời vẫn có bán một số mặt hàng khác, các loại hàng này có doanh số dƣới 40% tổng doanh thu. Hình thức chợ này cũng tồn tại nƣớc ta nhƣ chợ vải, chợ hoa tƣơi, chợ vật liệu xây dựng, chợ rau quả, chợ giống cây trồng… 11 * Theo số lượng hộ kinh doanh, vị trí và mặt bằng của chợ: Chợ hạng 1, chợ hạng 2 và chợ hạng 3 Căn cứ Nghị định Số: 11/VBHN-BCT ngày 23 tháng 01 năm 2014 của Bộ Công Thƣơng về phát triển và quản lý chợ quy định chợ chia đƣợc thành 3 hạng: chợ hạng 1, chợ hạng 2 và chợ hạng 3. - Chợ hạng 1 là chợ phải đảm bảo các tiêu chuẩn sau: + Là chợ có trên 400 điểm kinh doanh, đƣợc đầu tƣ xây dựng kiên cố, hiện đại theo quy hoạch.
+ Đƣợc đặt ở các vị trí trung tâm kinh tế thƣơng mại quan trọng của tỉnh, thành phố hoặc là chợ đầu mối của ngành hàng, của khu vực kinh tế và đƣợc tổ chức họp thƣờng xuyên. + Có mặt bằng phạm vi chợ phù hợp với quy mô hoạt động của chợ và tổ chức đầy đủ các dịch vụ tại chợ: trông giữ xe, bốc xếp hàng hoá, kho bảo quản hàng hoá, dịch vụ đo lƣờng, dịch vụ kiểm tra chất lƣợng hàng hoá, vệ sinh an toàn thực phẩm và các dịch vụ khác. - Chợ hạng 2 là chợ phải đảm bảo các tiêu chuẩn sau: + Là chợ có trên 200 điểm kinh doanh, đƣợc đầu tƣ xây dựng kiên cố hoặc là bán kiên cố theo quy hoạch. + Đƣợc đặt ở trung tâm giao lƣu kinh tế của khu vực và đƣợc tổ chức họp thƣờng xuyên hay không thƣờng xuyên.
+ Có mặt bằng phạm vi chợ phù hợp với quy mô hoạt động của chợ và tổ chức các dịch vụ tối thiểu tại chợ: trông giữ xe, bốc xếp hàng hoá, kho bảo quản hàng hoá, dịch vụ đo lƣờng. - Chợ hạng 3 là chợ thoả mãn các tiêu chuẩn sau: + Là chợ có dƣới 200 điểm kinh doanh hoặc các chợ chƣa đƣợc đầu tƣ xây dựng kiên cố hoặc bán kiên cố. + Chủ yếu phục vụ nhu cầu mua bán hàng hoá của nhân dân trong xã, phƣờng và địa bàn phụ cận. 12 * Theo tính chất và quy mô xây dựng: Chợ kiên cố, chợ bán kiên cố và chợ tạm - Chợ kiên cố: là chợ đƣợc xây dựng hoàn chỉnh với đủ các yếu tố của một công trình kiến trúc, có độ bền sử dụng cao (thời gian sử dụng trên 10 năm).
Chợ kiên cố thƣờng là chợ hạng 1 có diện tích đất hơn 10.000 m2 và chợ hạng 2 có diện tích đất từ 6000 - 9000 m2. Các chợ kiên cố lớn thƣờng nằm ở các tỉnh, TP lớn, các huyện lỵ, trị trấn và có thời gian tồn tại lâu đời, trong một thời kỳ dài và là trung tâm mua bán của cả vùng rộng lớn. - Chợ bán kiên cố: là chợ chƣa đƣợc xây dựng hoàn chỉnh, bên cạnh những hạng mục xây dựng kiên cố (tầng lầu, cửa hàng, sạp hàng) còn có những hạng mục xây dựng tạm nhƣ lán, mái che, quầy bán hàng…, độ bền sử dụng không cao (dƣới 10 năm) và thiếu tiện nghi. Chợ bán kiên cố thƣờng là chợ hạng 3, có diện tích đất 3000 - 5000 m2.
Chợ này chủ yếu phân bổ ở các huyện nhỏ, khu vực thị trấn xa xôi, chợ liên xã, liên làng, các khu vực ngoài TP lớn. - Chợ tạm: là chợ mà những quầy, sạp bán hàng, lều quán đƣợc làm có tính chất tạm thời, không ổn định, khi cần thiết có thể dỡ bỏ nhanh chóng và ít tốn kém. Loại chợ này thƣờng hay tồn tại ở các vùng quê, các xã, các thôn, có chợ đƣợc dựng lên để phục vụ trong một thời gian nhất định (nhƣ tết, lễ hội…). Vai trò của chợ trong nền kinh tế * Chợ có vai trò quan trọng trong lưu thông hàng hóa - Chợ là nơi trao đổi hàng hoá, nơi gặp gỡ giữa ngƣời mua và ngƣời bán hết sức tiện lợi cho đông đảo ngƣời kinh doanh ít vốn, sản phẩm hàng hoá không cần số lƣợng lớn (đối với chợ không phải là chợ đầu mối).
Là một kênh quan trọng, đặc biệt đối với sản xuất hàng hoá nhỏ, không tập trung, nhiều ngƣời sản xuất (hàng nông sản, thủ công, hàng tiêu dùng thông thƣờng.), phân phối hàng hoá đến với mọi tầng lớp nhân dân, đặc biệt là khu 13 vực nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa.