CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ PHÁP LÝ CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ AN SINH XÃ HỘI 1. Khái niệm, đặc điểm của an sinh xã hội và quản lý nhà nước về an sinh xã hội 1. Khái niệm, đặc điểm của an sinh xã hội An sinh xã hội là gì? Hiện nay có nhiều quan điểm về an sinh xã hội - Tổ chức Lao động quốc tế cho rằng: ASXH là hình thức bảo vệ mà xã hội cung cấp cho các thành viên của mình thông qua một số biện pháp được áp dụng rộng rãi để đương đầu với những khó khăn, các cú sốc về kinh tế và xã hội làm mất hoặc suy giảm nghiêm trọng thu nhập do ốm đau, thai sản, thương tật do lao động, mất sức lao động hoặc tử vong, cung cấp chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình nạn nhân có trẻ em [10, tr.TS Mai Ngọc Cường, để thấy hết được bản chất của ASXH, chúng ta phải tiếp cận ASXH theo 02 nghĩa (nghĩa hẹp và rộng) của khái niệm. + Theo nghĩa hẹp của khái niệm: ASXH là sự đảm bảo thu nhập và một số điều kiện thiết yếu khác cho cá nhân, gia đình và cộng đồng khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do họ bị giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc mất việc làm; cho những người già cô đơn, trẻ em mồ côi, người tàn tật, những người yếu thế, người bị thiên tai địch họa [11, tr.
+ Theo nghĩa rộng của khái niệm: ASXH là sự đảm bảo thực hiện các quyền để con người được an bình, đảm bảo an ninh, an toàn trong xã hội [11, tr. Từ việc tập trung phân tích các quan điểm về ASXH trên, theo bản thân tôi An sinh xã hội là những can thiệp của Nhà nước và xã hội bằng các biện 7 pháp khác nhau có tính chất kinh tế để nhằm mục đích hạn chế, phòng ngừa và khắc phục rủi ro cho các thành viên trong cộng đồng khi họ bị mất hoặc giảm thu nhập bởi các nguyên nhân như: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, thương tật, tuổi già và chết; đồng thời, bảo đảm chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình đông con. An sinh xã hội có những đặc điểm sau: - Về bản chất, ASXH là sự san sẻ trách nhiệm của mọi người đối với những người gặp rủi ro, khó khăn hoặc những yếu tố khác mà bị giảm hoặc mất thu nhập do bị giảm hoặc mất khả năng lao động. - Đối tượng của ASXH bao gồm: Người lao động và gia đình họ; Người có công với cách mạng, người đóng góp công sức cho Tổ quốc; Người già cô đơn, trẻ mồ côi không nơi nương tựa, người khuyết tật, người nghèo khó, túng thiếu; Người gặp thiên tai hoả hoạn, địch họa hoặc các rủi ro khác; - ASXH nhằm bù đắp một phần thu nhập cho cho những người bị mất hoặc bị giảm khả năng lao động.
- ASXH là sự trợ giúp vừa mang tính kinh tế, vừa mang tính xã hội. Sự thụ hưởng của các bên được đảm bảo thực hiện trên cơ sở sự đóng góp nhưng cũng tính đến yếu tố cộng đồng, yếu tố nhân đạo. - Nguồn quỹ của ASXH: Do sự hỗ trợ từ ngân sách của Nhà nước, của người lao động, của người sử dụng lao động, có thể do sự hỗ trợ quyên góp của cá nhân, tổ chức trong và ngoài nước. Khái niệm, đặc điểm của quản lý nhà nước về an sinh xã hội Theo nghĩa rộng về quản lý nhà nước: Quản lý nhà nước là hoạt động có tổ chức, điều hành của cả bộ máy nhà nước; là sự tác động, tổ chức của quyền lực nhà nước trên các phương diện lập pháp, hành pháp và tư pháp.
Quản lý nhà nước theo nghĩa hẹp là quá trình tổ chức, điều hành của hệ thống cơ quan hành chính nhà nước đối với các quá trình xã hội và hành vi 8 hoạt động của con người theo pháp luật nhằm đạt được những mục tiêu. Về đặc điểm của quản lý nhà nước: - Chủ thể quản lý nhà nước là: Các cơ quan, công chức trong bộ máy nhà nước được trao quyền lực công. - Đối tượng quản lý của nhà nước là các tổ chức, cá nhân sinh sống và hoạt động trong phạm vi lãnh thổ của quốc gia mình. - Có tính toàn diện trên tất cả các lĩnh vực bao gồm: chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng … Trên cơ sở nghiên cứu về ASXH và quản lý nhà nước, ta có thể hiểu: Quản lý nhà nước về an sinh xã hội là quá trình tác động có tổ chức và bằng các cơ chế, chính sách, các giải pháp của Nhà nước, thể hiện quyền lực của Nhà nước nhằm hạn chế, phòng ngừa và khắc phục rủi ro cho các thành viên trong cộng đồng do bị mất hoặc giảm thu nhập bởi các nguyên nhân ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, thương tật, tuổi già và chết; đồng thời, bảo đảm chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình chính sách có công cách mạng.
Quản lý nhà nước về ASXH có những đặc điểm sau: Thứ nhất, quản lý nhà nước về an sinh xã hội thể hiện sự ghi nhận quyền cơ bản của con người. Quyền hưởng ASXH không phải là đặc quyền cá nhân. Tại Điều 22 của Tuyên ngôn Thế giới về Nhân quyền: Với tư cách là một thành viên của xã hội, mọi người đều có quyền được hưởng bảo đảm xã hội [24, tr. Các chính sách về ASXH thể hiện được chủ nghĩa nhân đạo, thể hiện được truyền thống tốt đẹp, tinh thần đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau.
Các chính sách ASXH theo các nguyên tắc cơ bản đó là đoàn kết, giúp đỡ, cùng nhau chia sẻ và tương trợ cộng đồng giữa các nhóm, các thế hệ người với nhau. Qua đó, tạo nên sự đồng thuận, bình đẳng và công bằng trong xã hội, tạo tiền đề cho các nhân tố kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội 9 khác có điều kiện phát triển, đây là tiền đề để đất nước phát triển. Thứ hai, QLNN về ASXH tạo ra mạng lưới an toàn nhiều tầng, nhiều lớp nhằm bảo vệ cho các thành viên trong trường hợp họ bị giảm hoặc mất thu nhập hoặc khi họ gặp phải những rủi ro khách quan khác như thiên tai, địch họa. Chức năng cơ bản của Nhà nước trong việc quản lý nhà nước về ASXH là bảo vệ sự an toàn đối với các thành viên trong xã hội bằng các biện pháp phòng ngừa, hạn chế và khắc phục rủi ro.
Công tác QLNN về ASXH có vị trí quan trọng trong chiến lược phát triển bền vững của mỗi quốc gia. ASXH liên quan đến quyền, lợi ích, sự phát triển con người, phát triển đất nước. Các chính sách ASXH phản ánh lên được những quan điểm, những mục tiêu, nội dung và biện pháp giải quyết vấn đề xã hội của đất nước. Vì vậy, việc đảm bảo ASXH luôn được các nước trên thế giới chú trọng.
Thứ ba, QLNN về ASXH sẽ góp phần vào việc thực hiện mục tiêu tái phân phối của cải xã hội, hạn chế sự phân hoá giàu nghèo. QLNN về ASXH nhằm tạo ra sự ổn định xã hội, đảm bảo công bằng và phát triển bền vững. Nhà nước thực hiện công tác quản lý về ASXH nhằm mục đích điều chỉnh các quan hệ xã hội theo các mục tiêu đã đưa ra. Như vậy, có thể hiểu quản lý nhà nước về ASXH là một biện pháp được nhà nước thực hiện nhằm mục đích tạo sự gắn kết hài hoà giữa tăng trưởng kinh tế với tiến bộ xã hội và công bằng xã hội, đất nước phát triển.
QLNN về ASXH hiệu quả sẽ góp phần vào việc tăng trưởng kinh tế. Tăng trưởng kinh tế tạo cơ sở và điều kiện vật chất để thực hiện QLNN về ASXH được tốt hơn. Nguyên tắc, nội dung, vai trò quản lý nhà nước về an sinh xã hội 1. Nguyên tắc quản lý nhà nước về an sinh xã hội Thứ nhất, quản lý nhà nước về an sinh xã hội phải đảm bảo đúng pháp luật và chuẩn mực quốc tế Quản lý nhà nước về ASXH phải dựa trên cơ sở quy định của pháp luật và chuẩn mực quốc tế.
Phải sử dụng pháp luật và chuẩn mực quốc tế là phương tiện quản lý. Để quản lý nhà nước về ASXH có hiệu quả, phải xây dựng và hoàn chỉnh hệ thống pháp luật; tập trung tuyên truyền, giáo dục pháp luật cho toàn dân và xử lý nghiêm minh mọi hành vi vi phạm pháp luật… Thứ hai, quản lý nhà nước về an sinh xã hội phải đảm bảo công khai dân chủ Quản lý nhà nước về ASXH phải chú trọng nguyên tắc đảm bảo công khai, dân chủ. Các chính sách về ASXH phải tuyên truyền, phổ biến để người dân nắm. Thực hiện công khai các chương trình, kế hoạch, dự án, tài chính về ASXH để người dân biết.
Đảm bảo tôn trọng quyền làm chủ của nhân dân. Thứ ba, quản lý nhà nước về an sinh xã hội phải đảm bảo Nhà nước quản lý thống nhất Nhà nước là tổ chức duy nhất trong hệ thống chính trị có quyền ban hành hệ thống pháp luật. Hoạch định chính sách, ban hành hệ thống pháp luật, lập hệ thống cơ quan chức năng nhà nước, kiểm tra việc tổ chức thực hiện. Phân cấp quyền hạn và trách nhiệm.
Thứ tư, quản lý nhà nước về an sinh xã hội phải đảm bảo tính linh hoạt Tính linh hoạt giúp chính sách ASXH theo kịp sự thay đổi nhanh chóng của điều kiện kinh tế xã hội. Đồng thời, giúp Nhà nước phát huy được sự chủ động, sáng tạo và linh hoạt trong việc điều hành phát huy sức mạnh tổng hợp trong quá trình thực thi chính sách. Nội dung quản lý nhà nước về an sinh xã hội Thứ nhất, Nhà nước xây dựng chiến lược và kế hoạch phát triển an sinh xã hội Việc xây dựng chiến lược, kế hoạch phát triển ASXH phải: - Dự báo được xu hướng biến đổi của hệ thống ASXH thế giới; - Đánh giá đúng thực trạng phát triển của hệ thống ASXH quốc gia; - Phân tích nhu cầu về ASXH và khả năng đáp ứng nhu cầu; - Đưa ra các giải pháp quản lý nhà nước về ASXH. Thứ hai, Nhà nước hoạch định hệ thống chính sách an sinh xã hội - Cụ thể hóa chiến lược và kế hoạch ASXH.
- Là một quá trình nghiên cứu, tìm ra vấn đề cần giải quyết của hệ thống ASXH quốc gia, đề xuất các mục tiêu, giải pháp cụ thể để đạt mục tiêu. - Trình lên cơ quan Nhà nước có thẩm quyền thông qua và ban hành dưới hình thức văn bản quy phạm pháp luật.