CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA NGÂN SÁCH XÃ HIỆN NAY.1 Vị trí, vai trò của Ngân sách xã 1.1 Khái niệm và đặc điểm của NSX NSX là hệ thống các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ của chính quyền Nhà nước cấp xã nhằm phục vụ cho việc thực hiện các chức năng của Nhà nước cấp cơ sở trong khuôn khổ đã được phân công, phân cấp quản lý. - NSX là một loại quỹ tiền tệ của cơ quan chính quyền Nhà nước cấp cơ sở. Hoạt động của quỹ này thể hiện trên hai phương diện: Huy động nguồn thu vào quỹ ( gọi là thu NSX) và phân phối, sử dụng các quỹ đó (gọi là chi NSX). - Hoạt động thu, chi của NSX luôn gắn chặt với chức năng nhiệm vụ của chính quyền xã đã được phân công, phân cấp; đồng thời chịu sự kiểm tra giám sát của cơ quan quyền lực Nhà nước ở cấp xã.
Chính vì vậy, các chỉ tiêu thu, chi của NSX luôn mang tính pháp lý. - Các quan hệ thu, chi NSX rất đa dạng và biểu hiện dưói nhiều hình thức khác nhau. Nhưng số thu hoặc số chi theo từng hình thức chỉ có thể được thực thi một khi nó đã được ghi vào dự toán và đã được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền phe duyệt. Theo thông tư số 60/2003/TT-BTC ngày 23/6/2003 của Bộ tài chính về hướng dẫn quản lý thu, chi NSX xác định: NSX là một bộ phận của NSNN do UBND xây dựng và HĐND xã quyết định, giám sát thực hiện.
Từ khái niệm NSX ta có thể rút ra đặc điểm NSX như sau: Thứ nhất: NSX là cấp ngân sách cuối cùng gắn chặt với việc thực hiện chức năng nhiệm vụ của chính quyền cấp xã.Ngân sách xã là cấp ngân sách cuối cùng vì nó là nơi trực tiếp giải quyết mối quan hệ lợi ích giữa nhà nước với nhân dân đảm bảo cho pháp luật của nhà nước được thực hiện nghiêm minh. SV:Đặng Văn Nam -8- Lớp:K38/01.01 Học Viện Tài Chính Chuyên Đề Cuối Khóa Thứ hai: Hoạt động thu, chi NSX luôn gắn với chức năng, nhiệm vụ củachính quyền xã được phân cấp, đồng thời luôn chịu sự kiểm tra, giám sát của cơ quan quyền lực Nhà nước cấp xã.Chính vì vậy các chỉ tiêu thu, chi NSX luôn mang tính hợp lý. Thứ ba: Ẩn chứa đằng sau các hoạt động thu, chi NSX là các quan hệ lợi ích giữa một bên là lợi ích cộng đồng cấp cơ sở mà chính quyền xã là ngưòi đại diện và một bên là lợi ích của các chủ thể kinh tế kinh tế xã hội khác. Một điểm khác biệt với cấp ngân sách khác đó là: NSX vừa là một cấp ngân sách, vừa là một đơn vị dự toán đặc biệt.
NSX là một đơn vị dự toán đặc biệt vì dưới nó không có các đơn vị dự toán trực thuộc nào và nó phải tạo nguồn kinh phí thông qua các khoản thu NSX được phân định, vùa duyệt cấp, chi trực tiếp và tổng hợp các khoản chi trực tiếp đó vào ngân sách luôn. Vị trí, vai trò của NSX trong hệ thống NSNN và trong việc phát triển kinh tế nông thôn hiện nay. Ngân sách xã là một bộ phận hữu cơ của NSNN. Là phương tiện vật chất để chính quyền cấp xã thực hiện các chức năng, nhiệm vụ theo luật định, là nhân tố đảm bảo cho sự tồn tại và hoạt động bình thường của bộ máy chính quyền cấp xã - một đơn vị hành chính cơ sở có tầm quan trọng đặc biệt trong hệ thống phân cấp quản lý hành chính nước ta.
Do vậy, việc hình thành ngân sách cấp xã thuộc NSNN là hoàn toàn cần thiết, để đảm bảo chức năng quản lý nhà nước trong phạm vi và trách nhiệm được phân công. Nhất là đối với nước ta, một nước đi lên từ nông nghiệp, điểm xuất phát thấp, dân cư sống chủ yếu ở các làng xã, thì xã là một cấp hành chính cơ sở trực tiếp quan hệ với dân. Đặc biệt trong bối cảnh hiện nay, đất nước ta đang trên con đường CNH – HĐH, nền kinh tế càng có nhiều chuyển biến sâu sắc và chuyển dần sang nền kinh tế thị trường – NSX là công cụ đặc biệt quan trọng để chính quyền xã thực hiện quản lý toàn diện các hoạt động kinh tế xã hội tại địa phương. SV:Đặng Văn Nam -9- Lớp:K38/01.01 Học Viện Tài Chính Chuyên Đề Cuối Khóa Thông qua NSX để giải quyết mối quan hệ về lợi ích kinh tế giữa người dân với Nhà nước.
Thông qua hoạt động thu ngân sách, không chỉ đạt mục đích là tạo lập dự toán ngân sách - quỹ tiền tệ ngân sách (NSX) mà còn thể hiện việc kiểm tra, kiểm soát, điều chỉnh các hoạt động kinh doanh, dịch vụ mà các hoạt động khác trên địa bàn nông thôn tuân thủ theo đúng hành lang pháp lý quy định. Việc kiểm tra, giám sát đó thông qua cơ cấu ngành nghề kinh doanh, qua mặt hàng kinh doanh, qua sự lưu chuyển hàng hoá. Đồng thời thu NSX còn góp phần thực hiện các chính sách xã hội như: đảm bảo công bằng giữa những người có nghĩa vụ với ngân sách, trợ giúp những đối tượng khó khăn, bằng chính sách miễn, giảm thu ngân sách. Ngoài ra kỷ luật tài chính (thưởng - phạt) cũng là biện pháp bắt buộc để mọi người dân thực hiện tốt nghĩa vụ đối với cộng đồng.
Thông qua chi ngân sách, các hoạt động của Đảng, chính quyền, các đoàn thể chính trị xã hội được duy trì, phát triển không ngừng và ổn định, qua đó nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước ở cơ sở. Với các khoản chi cho sự nghiệp giáo dục, sự nghiệp y tế của NSX đã thiết thực làm nâng cao dân trí,sức khỏe cho mọi người dân và cộng đồng xã hội. Các khoản chi cho xây dựng cơ bản của NSX ngày càng làm cho bộ mặt nông thôn đổi mới, đưa nông nghiệp nông thôn ra khỏi lạc hậu. Trong thời gian qua cùng với những đổi thay của đất nước, xây dựng nông thôn mới ngày càng khẳng định vai trò của NSX.
NSX không những tăng cường hiệu lực, hiệu quả hoạt động quản lý nhà nước mà còn hướng dẫn cho các doanh nghiệp tư nhân, hộ kinh tế gia đình ở khu vực nông thôn theo hướng mới để phù hợp với nền kinh tế thị trường và dần theo kịp với tốc độ phát triển về mọi mặt của thế giới và khu vực trong xu thế hội nhập kinh tế toàn cầu. Xét trong hệ thống NSNN thì NSX là một cấp ngân sách cơ sở và nắm giữ một vị trí quan trọng trong hệ thống ngân sách. SV:Đặng Văn Nam -10- Lớp:K38/01.01 Học Viện Tài Chính Chuyên Đề Cuối Khóa Xã là một đơn vị hành chính có cơ sở ở nông thôn. Hội đồng nhân dân xã với tư cách là một cơ quan quyền lực nhà nước tại địa phương được quyền ban hành các nghị quyết về phát triển kinh tế xã hội trên địa bàn và nghị quyết liên quan đến xã mình.
Cho nên trên góc độ kinh tế về quy mô, mức độ thực hiện các nhiệm vụ của xã phụ thuộc rất lớn vào nguồn vốn ngân sách. Từ sự phân tích trên đây ta thấy NSX chiếm giữ vai trò tích cực đối với sự nghiệp phát triển kinh tế - văn hoá - xã hội, xúc tiến quá trình đô thị hoá, đổi mới bộ mặt nông thôn, đồng thời góp phần đưa nông thôn Việt Nam phát triển đi lên trong công cuộc CNH - HĐH đất nước.Nội dung nguồn thu, nhiệm vụ chi của NSX. Nguồn thu của NSX do hội đồng nhân dân (HĐND) cấp tỉnh quyết định phân cấp trong phạm vi nguồn thu ngân sách địa phương được hưởng. Nguồn thu và nhiệm vụ chi của NSX được hình thành trên cơ sở tiềm năng và nhu cầu phát triển kinh tế, xã hội của địa phương kết hợp với các nhiệm vụ về quản lý kinh tế - xã hội mà chính quyền xã được phân công, phân cấp thực hiện.
Đó chính là sự kết hợp giữa phân cấp quản lý về kinh tế, xã hội với sự phân cấp về quản lý tài chính, ngân sách. Và trên một phương diện nhất định, căn cứ vào nguồn thu và nhiệm vụ chi của NSX được phân giao, người ta có thể coi đó là nội dung của NSX. Theo thông tư số 60/2003/TT-BTC của Bộ Tài Chính ra ngày 23/6/2003 về việc quy định quản lý NSX và các hoạt động tài chính ở xã, phường, thị trấn thì nguồn thu và nhiệm vụ chi của NSX được quy định như sau: 1.1 Nguồn thu của Ngân sách xã.1 Các khoản thu 100%: Các khoản thu NSX hưởng 100% là các khoản thu dành cho xã sử dụng toàn bộ để chủ động về nguồn tài chính đảm bảo các nhiệm vụ chi thường xuyên, đầu tư phát triển. Căn cứ vào nguồn thu, chế độ phân cấp quản lý kinh tế - xã hội và nguyên tắc đảm bảo tối đa nguồn tại chỗ, cân đối cho các khoản SV:Đặng Văn Nam -11- Lớp:K38/01.01 Học Viện Tài Chính Chuyên Đề Cuối Khóa thu, chi thường xuyên.
Khi phân cấp nguồn thu, HĐND cấp tỉnh xem xét dành cho NSX hưởng 100% các khoản thu dưới đây: - Các khoản phí, lệ phí thu vào NSX theo quy định. - Thu từ các hoạt động sự nghiệp của xã, phần nộp vào NSNN theo chế độ quy định. - Thu đấu thầu, thu khoán theo mùa vụ từ quỹ đất công ích và hoa lợi công sản theo quy định của pháp luật do xã quản lý. - Các khoản huy động đóng góp của tổ chức, cá nhân gồm: các khoản huy động đóng góp theo pháp luật quy định, các khoản đóng góp theo nguyên tắc tự nguyện để đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng do HĐND xã quyết định đưa vào NSX quản lý và các khoản đóng góp tự nguyện khác.
-Viện trợ không hoàn lại của các cá nhân và tổ chức ở nước ngoài trực tiếp cho NSX theo chế độ quy định. - Thu kết dư Ngân sách năm trước. - Các khoản thu khác của NSX theo chế độ quy định của pháp luật.2 Các khoản thu phân chia theo tỷ lệ phần trăm (%) giữa Ngân sách xã với Ngân sách cấp trên: Theo quy định của luật Ngân sách Nhà nước thì các khoản này gồm: - Thuế chuyển quyền sử dụng đất. - Thuế nhà đất.
- Thuế môn bài thu từ cá nhân, hộ kinh doanh. - Thuế sử dụng đất nông nghiệp thu từ hộ gia đình. - Lệ phí trước bạ nhà đất. Các khoản thu trên, tỷ lệ NSX được hưởng tối thiểu là 70%.
Căn cứ vào nguồn thu và nhiệm vụ chi của xã, thị trấn. HĐND cấp tỉnh có thể quy định tỷ lệ Ngân sách xã, thị trấn được hưởng cao hơn, đến tối đa là 100%.
