Quản Lý Kinh Tế Của Cơ Quan Nhà Nước Đối Với Doanh Nghiệp Nhà Nước: Thực Trạng và Kiến Nghị

Luận văn thạc sĩ phân tích vai trò quản lý kinh tế của cơ quan nhà nước đối với doanh nghiệp nhà nước, cung cấp giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Văn Cương
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Am Hiểu
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Quản Lý Kinh Tế Doanh Nghiệp Nhà Nước: Thực Trạng và Giải Pháp
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ Luật Học
• Năm xuất bản: 2004
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Tình hình nghiên cứu
• 0.3. Mục đích nghiên cứu
• 0.4. Phạm vi và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.5. Đối tượng nghiên cứu
• 0.6. Phương pháp nghiên cứu
• 0.7. Đóng góp khoa học
• 0.8. Kết cấu của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC
• 1.1. Khái niệm doanh nghiệp nhà nước
• 1.1.1. Doanh nghiệp nhà nước
• 1.1.2. Các loại hình doanh nghiệp nhà nước
• 1.1.3. Vai trò của DNNN trong nền kinh tế Việt Nam
• 1.2. Quản lý nhà nước đối với DNNN
• 1.2.1. Vai trò quản lý kinh tế của Nhà nước
• 1.2.2. Quản lý nhà nước đối với DNNN
• 1.3. Phân biệt hoạt động quản lý DNNN và hoạt động quản trị DNNN
• 1.3.1. So sánh về chủ thể
• 1.3.2. So sánh về đối tượng
• 1.3.3. So sánh về mục tiêu
• 1.3.4. So sánh về hình thức quản lý
• 1.4. Phân biệt chức năng quản lý về kinh tế của Nhà nước và chức năng quản lý của chủ sở hữu nhà nước đối với DNNN
• 1.5. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC
• 2.1. Quản lý nhà nước đối với DNNN
• 2.1.1. Thành lập doanh nghiệp nhà nước
• 2.1.2. Quyền và nghĩa vụ của doanh nghiệp nhà nước
• 2.1.3. Tổ chức lại doanh nghiệp nhà nước
• 2.1.4. Giải thể doanh nghiệp nhà nước
• 2.1.5. Phá sản doanh nghiệp nhà nước
• 2.2. Quyền chủ sở hữu của Nhà nước đối với các doanh nghiệp nhà nước
• 2.2.1. Cơ chế cơ quan chủ quản đối với doanh nghiệp nhà nước
• 2.2.2. Thực hiện chức năng chủ sở hữu DNNN của Bộ Tài chính
• 2.2.3. Đại diện trực tiếp chủ sở hữu tại doanh nghiệp nhà nước
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ
• 3.1. Những giải pháp
• 3.1.1. Nhà nước thực hiện quyền sở hữu đối với DNNN thông qua việc các tổ chức kinh doanh vốn nhà nước
• 3.1.2. Sắp xếp lại các doanh nghiệp nhà nước
• 3.1.3. Thực hiện các biện pháp làm lành mạnh hoá tài chính doanh nghiệp nhà nước
• 3.1.4. Cổ phần hoá, đa dạng hoá sở hữu DNNN
• 3.1.5. Phân công, phân cấp thực hiện quyền, nghĩa vụ của chủ sở hữu nhà nước
• 3.1.6. Công ty hoá doanh nghiệp nhà nước
• 3.2. Kiến nghị
• 3.2.1. Hoàn thiện chức năng đại diện sở hữu của Nhà nước
• 3.2.2. Quản lý bằng pháp luật đối với doanh nghiệp nhà nước
• 3.2.3. Xây dựng củng cố các tổng công ty theo hướng hình thành các tập đoàn kinh tế
• 3.2.4. Đổi mới hoạt động của các cơ quan hoạch định và thực thi chính sách
• 3.3. Kết luận chương 3
• KẾT LUẬN CHUNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quản Lý Kinh Tế Doanh Nghiệp Nhà Nước Hiện Nay

Chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là chủ trương lớn của Đảng. Chủ trương này được thể chế hóa thành các quy định pháp luật, trong đó có Hiến pháp 1992 (sửa đổi). Thực hiện chủ trương này đòi hỏi nỗ lực trong toàn bộ hệ thống cơ quan quản lý nhà nước, hệ thống kinh tế - xã hội và cơ chế quản lý kinh tế. Kể từ khi nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa được thừa nhận và xây dựng ở Việt Nam, nền kinh tế Việt Nam đã có những khởi sắc đáng phấn khởi. Tuy nhiên, bên cạnh đó cũng đã bộc lộ khá nhiều những điểm bất cập trong cách thức quản lý nền kinh tế nói chung và kinh tế nhà nước nói riêng. Quản lý đối với doanh nghiệp nhà nước là một trong những bất cập nổi cộm nhất đang được Đảng, Chính phủ và các nhà nghiên cứu khoa học tập trung giải quyết.

1.1. Khái Niệm và Vai Trò của Doanh Nghiệp Nhà Nước

Luận văn tập trung vào doanh nghiệp nhà nước (DNNN) theo nghĩa hẹp. Đó là doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ, thành lập, tổ chức quản lý, đăng ký hoạt động theo quy định của Luật Doanh nghiệp nhà nước sửa đổi năm 2003 (còn gọi là công ty nhà nước). DNNN đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế thị trường, đặc biệt trong các ngành và lĩnh vực then chốt. Hiến pháp 1992 (sửa đổi) xác định kinh tế Nhà nước phải được củng cố và phát triển, giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế quốc dân.

1.2. Quản Lý Nhà Nước Đối Với Doanh Nghiệp Nhà Nước Bản Chất

Quản lý nhà nước đối với DNNN là một trong những chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước. Nó thể hiện thái độ của Nhà nước đối với loại hình doanh nghiệp đặc biệt này. Điều 12 Hiến pháp Nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam qui định “Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật”, và trong quản lý DNNN nguyên tắc này cũng được quán triệt và áp dụng. Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, Nhà nước không thể áp dụng cơ chế quản lý đối với DNNN như trước đây.

II. 6 Thách Thức Quản Lý Kinh Tế Doanh Nghiệp Nhà Nước Hiện Nay

Sự bất cập trong quản lý DNNN thể hiện ở nhiều mặt. Chưa tạo được một cơ chế quản lý hợp lý đối với DNNN để đảm bảo hiệu quả hoạt động kinh doanh của DNNN. Cơ chế quản lý DNNN chưa thực sự gắn doanh nghiệp với thị trường, vẫn còn tình trạng cơ quan Nhà nước bao cấp, can thiệp vào hoạt động sản xuất kinh doanh của DNNN. Chức năng quản lý nhà nước và chức năng quản lý DNNN với tư cách chủ sở hữu chưa được phân biệt rõ ràng. Chưa tìm ra được thực thể thực hiện chức năng của chủ sở hữu DNNN một cách hiệu quả. Tư cách pháp lý của DNNN trên lý thuyết và thực tế còn nhiều điểm khác biệt cần phải được làm rõ.

2.1. Yếu Kém Trong Hoạt Động Kinh Doanh của DNNN

Những mặt chưa hợp lý nêu trên đã dẫn tới một thực trạng tất yếu. Thể hiện ở sự yếu kém trong hoạt động kinh doanh của DNNN. Hiệu quả sử dụng vốn nhà nước không cao. Nhiều DNNN không thể đứng vững trong cơ chế thị trường nếu không có sự hỗ trợ của Nhà nước. Tính cạnh tranh của DNNN với các doanh nghiệp khác không cao. Hội nghị lần thứ ba Ban chấp hành Trung ương Đảng (khoá IX) đã ra Nghị quyết về tiếp tục sắp xếp, đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh doanh của DNNN.

2.2. Thiếu Rõ Ràng Trong Chức Năng Quản Lý và Sở Hữu

Hạn chế lớn nhất của hệ thống quản lý hiện tại là sự vi phạm nguyên tắc độc lập của DNNN (một thực thể kinh doanh độc lập). Chưa tìm ra được thực thể độc lập và cụ thể để thực hiện vai trò chủ sở hữu của DNNN trong nền kinh tế mới – nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Chính những hạn chế này đã buộc các cơ quan quản lý nhà nước với tư cách là đại diện chủ sở hữu DNNN phải tạo ra các qui định mang nặng tính thủ tục, rườm rà, phức tạp trong quá trình quản lý DNNN.

III. Cách Sắp Xếp và Đổi Mới Doanh Nghiệp Nhà Nước Hiệu Quả

Trước thực trạng trên, Hội nghị lần thứ ba Ban chấp hành Trung ương Đảng (khoá IX) đã ra Nghị quyết về tiếp tục sắp xếp, đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh của DNNN. Đây là một cơ sở vô cùng quan trọng, mở ra công cuộc cải cách mạnh mẽ đối với quản lý DNNN trong điều kiện hiện nay. Với những nội dung mới mẻ trong Nghị quyết, không ít những ý tưởng khoa học được phát kiến nhằm thay đổi, cải thiện cách thức quản lý của Nhà nước đối với DNNN, nhưng xem ra đến nay vẫn chưa tìm được lời giải cuối cùng.

3.1. Sắp Xếp Lại Các Doanh Nghiệp Nhà Nước Giải Pháp

Nhà nước cần thực hiện quyền sở hữu đối với DNNN thông qua việc các tổ chức kinh doanh vốn nhà nước. Cần sắp xếp lại các doanh nghiệp nhà nước. Thực hiện các biện pháp làm lành mạnh hoá tài chính doanh nghiệp nhà nước. Cổ phần hoá, đa dạng hoá sở hữu DNNN. Phân công, phân cấp thực hiện quyền, nghĩa vụ của chủ sở hữu nhà nước. Công ty hoá doanh nghiệp nhà nước.

3.2. Cổ Phần Hóa và Đa Dạng Hóa Sở Hữu DNNN

Một trong những giải pháp quan trọng là cổ phần hóa và đa dạng hóa sở hữu DNNN. Điều này giúp tăng tính minh bạch, nâng cao năng lực cạnh tranh và thu hút vốn đầu tư từ các thành phần kinh tế khác. Tuy nhiên, cần có cơ chế giám sát chặt chẽ để đảm bảo quá trình cổ phần hóa diễn ra công khai, minh bạch và hiệu quả.

IV. Hướng Dẫn Hoàn Thiện Cơ Chế Quản Lý Kinh Tế DNNN

Để quản lý kinh tế DNNN hiệu quả, cần hoàn thiện chức năng đại diện sở hữu của Nhà nước. Quản lý bằng pháp luật đối với doanh nghiệp nhà nước. Xây dựng củng cố các tổng công ty theo hướng hình thành các tập đoàn kinh tế. Đổi mới hoạt động của các cơ quan hoạch định và thực thi chính sách. Chức năng quản lý kinh tế của Nhà nước được xác định nhằm thực hiện nhiệm vụ chiến lược “xây dựng nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa”.

4.1. Hoàn Thiện Chức Năng Đại Diện Sở Hữu Nhà Nước

Cần xác định rõ vai trò và trách nhiệm của các cơ quan đại diện sở hữu nhà nước. Đảm bảo tính chuyên nghiệp, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong hoạt động quản lý vốn nhà nước tại DNNN. Tránh tình trạng can thiệp sâu vào hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.

4.2. Quản Lý Bằng Pháp Luật và Tăng Cường Kiểm Soát

Cần xây dựng hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch và hiệu quả để điều chỉnh hoạt động của DNNN. Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát và kiểm toán đối với DNNN. Xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật, tham nhũng, lãng phí và gây thất thoát vốn nhà nước.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Quản Lý Kinh Tế Doanh Nghiệp Nhà Nước

Luận văn được thực hiện trên cơ sở tiếp thu, kế thừa những kết quả nghiên cứu về chức năng quản lý nhà nước đối với kinh tế của các nghiên cứu trước đó. Khảo sát cơ chế quản lý kinh tế của cơ quan Nhà nước đối với DNNN, môi trường pháp lý hiện hành cũng như những xu hướng đổi mới cơ chế quản lý đối với DNNN. Bên cạnh đó luận văn còn sử dụng những số liệu về thực trạng các DNNN đang tồn tại, về ảnh hưởng của việc thực hiện chức năng quản lý kinh tế đối với DNNN.

5.1. Nghiên Cứu Trường Hợp Thực Tế Trong Ngành Xây Dựng

Luận văn tập trung khảo sát các DNNN hoạt động trong lĩnh vực xây dựng. Đây là một lĩnh vực rộng lớn với số lượng lớn các DNNN (chiếm khoảng 1/3 tổng số các DNNN trong cả nước) và tương ứng với nó là hệ thống các cơ quan quản lý nhà nước liên quan. Việc nghiên cứu trường hợp thực tế giúp làm rõ những vấn đề và thách thức cụ thể trong quản lý kinh tế DNNN.

5.2. Đánh Giá Tác Động Của Chính Sách Quản Lý Kinh Tế

Luận văn đánh giá tác động của các chính sách quản lý kinh tế đối với hoạt động của DNNN. Phân tích những điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức mà DNNN phải đối mặt trong môi trường kinh doanh hiện nay. Từ đó, đề xuất các giải pháp điều chỉnh chính sách phù hợp để nâng cao hiệu quả hoạt động của DNNN.

VI. Tương Lai Quản Lý Kinh Tế Doanh Nghiệp Nhà Nước Việt Nam

Trong tình hình đó, đòi hỏi các nhà nghiên cứu, các chuyên gia tiếp tục nghiên cứu để tìm ra giải pháp hợp lý nhằm giải quyết vấn đề. Luận văn được thực hiện trên cơ sở tiếp thu, kế thừa những kết quả nghiên cứu về chức năng quản lý nhà nước đối với kinh tế của các nghiên cứu trước đó, khảo sát cơ chế quản lý kinh tế của cơ quan Nhà nước đối với DNNN, môi trường pháp lý hiện hành cũng như những xu hướng đổi mới cơ chế quản lý đối với DNNN.

6.1. Xu Hướng Đổi Mới Cơ Chế Quản Lý Kinh Tế DNNN

Cần tiếp tục đổi mới cơ chế quản lý kinh tế để DNNN kinh doanh tự chủ, tự chịu trách nhiệm, hợp tác và cạnh tranh bình đẳng với doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác theo pháp luật. Tạo lập môi trường kinh doanh thuận lợi, minh bạch và công bằng cho DNNN phát triển.

6.2. Vai Trò Của Nhà Nước Trong Định Hướng Phát Triển DNNN

Nhà nước cần tập trung vào việc xây dựng chiến lược, quy hoạch và chính sách phát triển DNNN. Hỗ trợ DNNN tiếp cận nguồn vốn, công nghệ và thị trường. Đồng thời, tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực chất lượng cao cho DNNN.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam theo tinh thần Hiến pháp năm 1992 và Nghị quyết Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX đã đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc đổi mới toàn diện khu vực kinh tế nhà nước. Tính đến thời điểm nghiên cứu năm 2004, cả nước có hơn 5.600 doanh nghiệp nhà nước, tuy nhiên hiệu quả vận hành chưa tương xứng với nguồn lực nắm giữ khi có tới 65% số doanh nghiệp sở hữu quy mô vốn dưới 5 tỷ đồng và 23% doanh nghiệp có vốn dưới 1 tỷ đồng (khoảng 1.314 đơn vị).

Vấn đề nghiên cứu cốt lõi của luận văn tập trung vào sự bất cập trong phương thức quản lý kinh tế của các cơ quan nhà nước đối với doanh nghiệp nhà nước, đặc biệt là tình trạng nhập nhằng giữa chức năng quản lý hành chính nhà nước và chức năng của chủ sở hữu vốn. Mục tiêu cụ thể của đề tài là làm rõ cơ sở lý luận về quản lý kinh tế đối với doanh nghiệp nhà nước, đánh giá thực trạng hệ thống pháp luật điều chỉnh từ Luật Doanh nghiệp nhà nước năm 1995 đến Luật Doanh nghiệp nhà nước sửa đổi năm 2003, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện thể chế quản lý.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào mối quan hệ quản lý giữa cơ quan công quyền và các doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu 100% vốn điều lệ, lấy trọng tâm khảo sát là các doanh nghiệp thuộc ngành xây dựng – lĩnh vực chiếm khoảng 33% tổng số doanh nghiệp nhà nước toàn quốc trong giai đoạn 1995–2004. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện ở việc cung cấp luận cứ khoa học pháp lý giúp giải phóng quyền tự chủ kinh doanh, giảm thiểu can thiệp hành chính trực tiếp và nâng cao tỷ suất sinh lời trên vốn nhà nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết kinh tế thể chế mới về quyền sở hữu (Property Rights Theory) và lý thuyết đại diện (Agency Theory) trong quản trị công, kết hợp với mô hình quản lý kinh tế vĩ mô của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Khung lý thuyết phân định rõ ba tầng nấc quan hệ: Nhà nước với tư cách cơ quan công quyền điều tiết xã hội, Nhà nước với tư cách chủ sở hữu vốn đầu tư, và doanh nghiệp nhà nước với tư cách một pháp nhân kinh tế độc lập.

Bốn khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm:

1. Doanh nghiệp nhà nước theo nghĩa hẹp: Tổ chức kinh tế do Nhà nước sở hữu toàn bộ 100% vốn điều lệ, có tư cách pháp nhân độc lập và hoạt động vì mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận hợp pháp.
2. Quản lý nhà nước về kinh tế: Hoạt động thực thi quyền lực công quyền bằng pháp luật, chính sách và công cụ điều tiết vĩ mô mang tính bắt buộc chung cho mọi thành phần kinh tế.
3. Quyền đại diện chủ sở hữu nhà nước: Quyền tài sản dân sự của người đầu tư vốn (chiếm hữu, sử dụng, định đoạt) theo quy định tại Điều 173 và Điều 176 Bộ luật Dân sự năm 1995, vận hành bình đẳng theo cơ chế thị trường.
4. Quản trị doanh nghiệp: Hoạt động điều hành nội bộ của bộ máy lãnh đạo doanh nghiệp nhằm tối ưu hóa các yếu tố sản xuất và nguồn nhân lực để đạt hiệu quả kinh doanh cao nhất.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật (Hiến pháp năm 1992, Luật Doanh nghiệp nhà nước năm 1995, Luật Doanh nghiệp nhà nước sửa đổi năm 2003, Nghị định số 59/CP) kết hợp dữ liệu sơ cấp thu thập qua quan sát thực tế và báo cáo tài chính ngành xây dựng. Cỡ mẫu khảo sát chuyên sâu gồm 120 doanh nghiệp nhà nước ngành xây dựng, chiếm khoảng 6,5% tổng số doanh nghiệp xây dựng nhà nước và đại diện cho 33% cơ cấu doanh nghiệp nhà nước cả nước thời điểm đó.

Phương pháp chọn mẫu phi xác suất kết hợp phân tầng theo cấp quản lý (Trung ương và địa phương) cùng quy mô vốn được áp dụng nhằm phản ánh chính xác sự phân hóa giữa các Tổng công ty 90, 91 và doanh nghiệp độc lập. Luận văn sử dụng phương pháp duy vật biện chứng, phương pháp phân tích - tổng hợp logic, phương pháp so sánh luật học và trừu tượng hóa khoa học. Việc lựa chọn phương pháp này giúp bóc tách ranh giới pháp lý giữa quyền lực hành chính mệnh lệnh và quyền tài sản dân sự, bảo đảm kết quả phân tích có độ tin cậy cao trong tiến trình nghiên cứu từ năm 2001 đến năm 2004.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, cơ cấu phân bổ doanh nghiệp nhà nước bộc lộ sự phân tán và thiếu hợp lý nghiêm trọng về ngành nghề lẫn quy mô vốn. Số liệu khảo sát cho thấy khu vực thương mại - dịch vụ chiếm tới 40% và nông nghiệp chiếm 25%, trong khi tỷ trọng công nghiệp chế biến, chế tạo công nghệ cao lại rất khiêm tốn. Đáng chú ý, 65% số doanh nghiệp có vốn dưới 5 tỷ đồng, 23% có vốn dưới 1 tỷ đồng (1.314 doanh nghiệp) và chỉ có 21% doanh nghiệp đạt mức vốn trên 10 tỷ đồng.

Thứ hai, tồn tại mâu thuẫn pháp lý cơ bản về quyền tài sản và tư cách pháp nhân độc lập. Theo Điều 94 và Điều 113 Bộ luật Dân sự, pháp nhân phải có tài sản độc lập và tự chịu trách nhiệm bằng tài sản đó. Tuy nhiên, Điều 1 Luật Doanh nghiệp nhà nước sửa đổi năm 2003 vẫn quy định Nhà nước là chủ sở hữu toàn bộ vốn điều lệ tại doanh nghiệp đang hoạt động. Điều này dẫn tới hiện tượng "vô chủ" trên thực tế, triệt tiêu cơ chế trách nhiệm tài chính hữu hạn khi xảy ra phá sản hoặc thua lỗ kéo dài.

Thứ ba, cơ chế "cơ quan chủ quản" làm méo mó môi trường cạnh tranh bình đẳng. Với hơn 60% doanh nghiệp nhà nước do chính quyền địa phương quản lý, các cơ quan hành chính đã lấn sân sâu vào hoạt động sản xuất kinh doanh thông qua việc chỉ định nhân sự, phê duyệt dự án tác nghiệp nhỏ lẻ. Hậu quả là tỷ suất sinh lời trên vốn của khối doanh nghiệp này trong giai đoạn 1999–2003 duy trì ở mức thấp, ước tính dưới 6%/năm, làm thất thoát nguồn lực tài sản công.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực nghiệm có thể được mô tả trực quan qua bảng tổng hợp cơ cấu quy mô vốn và biểu đồ tròn thể hiện tỷ lệ quản lý (60% địa phương so với 40% bộ ngành trung ương). Biểu đồ so sánh hiệu quả kinh doanh giữa các Tổng công ty thành lập theo Quyết định số 91/TTg, Quyết định số 90/TTg và doanh nghiệp độc lập phản ánh rõ sự phụ thuộc nặng nề vào các ưu đãi tín dụng nhà nước.

Nguyên nhân sâu xa bắt nguồn từ tư duy quản lý bao cấp còn tồn dư, dẫn đến việc đồng nhất quyền lực công quyền với quyền chủ sở hữu vốn. So sánh với các nghiên cứu cải cách doanh nghiệp nhà nước tại Trung Quốc và khu vực Đông Âu, việc duy trì cơ chế bộ chủ quản vừa đá bóng vừa thổi còi là rào cản lớn nhất ngăn trở doanh nghiệp tự chủ. Luật Doanh nghiệp nhà nước sửa đổi năm 2003 đã có bước tiến khi bổ sung quy định về Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước cùng chế định trách nhiệm tại Điều 68, nhưng vẫn chưa giải quyết triệt để vấn đề phân định tài sản của pháp nhân kinh tế.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thành lập định chế tài chính chuyên trách quản lý vốn nhà nước: Tách chức năng đại diện chủ sở hữu ra khỏi các bộ quản lý ngành và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh; chuyển giao toàn bộ quyền đại diện vốn về Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) trong lộ trình 2004–2006, nhằm quản lý vốn thuần túy theo cơ chế thị trường và đạt mục tiêu tỷ suất lợi nhuận trên vốn tối thiểu 10%/năm.
2. Đẩy mạnh cổ phần hóa và thoái vốn triệt để: Thực hiện sắp xếp, cổ phần hóa 100% các doanh nghiệp quy mô vốn dưới 5 tỷ đồng hoạt động trong lĩnh vực thương mại, dịch vụ và xây dựng dân dụng không thuộc diện an ninh quốc phòng trước năm 2007; cắt giảm ít nhất 50% số lượng doanh nghiệp nhà nước nhỏ lẻ, làm ăn kém hiệu quả.
3. Hoàn thiện thể chế pháp lý theo hướng công ty hóa: Sửa đổi các quy định mâu thuẫn giữa Luật Doanh nghiệp nhà nước và Bộ luật Dân sự, thừa nhận doanh nghiệp là chủ sở hữu duy nhất đối với tài sản hình thành từ vốn góp, chuyển dần các công ty nhà nước độc lập sang hoạt động bình đẳng dưới hình thức Công ty TNHH một thành viên hoặc Công ty cổ phần theo Luật Doanh nghiệp chung.
4. Cá thể hóa trách nhiệm người đại diện và Hội đồng quản trị: Ban hành quy chế đánh giá hiệu quả quản trị dựa trên chỉ số tài chính định lượng (ROE, ROA); trao toàn quyền quyết định đầu tư dưới 50% tổng tài sản cho ban điều hành và áp dụng chế tài bồi thường vật chất đối với lãnh đạo quản lý nếu để xảy ra thất thoát vốn nhà nước do lỗi chủ quan.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Cơ quan quản lý nhà nước và ban soạn thảo chính sách: Cán bộ tại Bộ Tư pháp, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính có thể khai thác các luận cứ pháp lý để sửa đổi luật doanh nghiệp, xây dựng nghị định về quản lý vốn nhà nước.
• Hội đồng quản trị và Ban giám đốc doanh nghiệp nhà nước: Lãnh đạo các Tổng công ty 90, 91 và doanh nghiệp xây dựng vận dụng mô hình phân cấp quản trị, nâng cao quyền tự chủ trong huy động vốn và tái cơ cấu tài sản.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học: Người nghiên cứu chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Dân sự, Quản lý công sử dụng làm tài liệu tham khảo học thuật chuyên sâu về chế định quyền sở hữu và tư cách pháp nhân.
• Chuyên gia tư vấn tái cấu trúc và M&A: Đội ngũ chuyên gia pháp lý tài chính ứng dụng vào các case study chuyển đổi sở hữu, định giá doanh nghiệp và giải quyết tranh chấp pháp lý trong quá trình cổ phần hóa.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao luận văn đề xuất thu hẹp khái niệm doanh nghiệp nhà nước chỉ gồm doanh nghiệp do Nhà nước sở hữu 100% vốn?
Việc mở rộng khái niệm sang các công ty cổ phần có vốn chi phối như Luật năm 2003 làm mất đi tính bình đẳng giữa các cổ đông thuộc các thành phần kinh tế, đồng thời tạo cơ hội để cơ quan nhà nước can thiệp hành chính sâu vào doanh nghiệp cổ phần.

Sự khác biệt cốt lõi giữa quản lý nhà nước và quản trị doanh nghiệp nhà nước là gì?
Quản lý nhà nước mang tính quyền lực công quyền vĩ mô, áp dụng mệnh lệnh hành chính cho toàn xã hội. Ngược lại, quản trị doanh nghiệp là hoạt động điều hành nội bộ theo quy luật thị trường, sử dụng các công cụ kinh tế để tối ưu hóa lợi nhuận.

Vướng mắc pháp lý lớn nhất về tài sản của doanh nghiệp nhà nước hiện nay là gì?
Pháp luật quy định doanh nghiệp có tư cách pháp nhân (Điều 94 Bộ luật Dân sự) nhưng lại xác định Nhà nước là chủ sở hữu trực tiếp vốn điều lệ, dẫn đến sự xung đột quyền năng chiếm hữu, định đoạt tài sản giữa chủ đầu tư và doanh nghiệp.

Thực trạng quy mô vốn của doanh nghiệp nhà nước thời kỳ 1999–2004 phân bổ như thế nào?
Khoảng 65% doanh nghiệp có quy mô vốn dưới 5 tỷ đồng, 23% có vốn dưới 1 tỷ đồng (1.314 đơn vị), và chỉ 21% đạt trên 10 tỷ đồng. Cơ cấu này phản ánh tình trạng đầu tư dàn trải, hiệu quả sử dụng vốn thấp.

Vì sao doanh nghiệp nhà nước ngành xây dựng lại được chọn làm đối tượng khảo sát trọng tâm?
Ngành xây dựng chiếm tới khoảng 33% tổng số doanh nghiệp nhà nước cả nước, tập trung cả mô hình Tổng công ty 90, 91 lẫn doanh nghiệp địa phương, phản ánh rõ nét nhất mọi xung đột pháp lý và cơ chế quản lý thời kỳ đó.

Kết luận

• Luận văn luận giải toàn diện bản chất pháp lý của doanh nghiệp nhà nước, xác lập ranh giới rõ ràng giữa quyền lực công quyền quản lý kinh tế và quyền tài sản của chủ sở hữu đầu tư vốn.
• Khảo sát thực tiễn giai đoạn 1995–2004 đã chỉ rõ sự bất hợp lý trong cơ cấu quy mô (65% doanh nghiệp dưới 5 tỷ đồng vốn) cùng những hạn chế nghiêm trọng của cơ chế bộ chủ quản.
• Đóng góp khoa học then chốt là đề xuất mô hình chuyển giao vốn nhà nước sang tổ chức kinh doanh vốn chuyên nghiệp (SCIC) và thúc đẩy công ty hóa toàn diện khu vực doanh nghiệp nhà nước.
• Định hướng hành động tiếp theo đòi hỏi sớm sửa đổi đồng bộ Luật Doanh nghiệp, đẩy mạnh phân cấp quản trị gắn liền với chế tài trách nhiệm tài chính cá nhân trong giai đoạn 2005–2010.
• Các nhà nghiên cứu và nhà quản lý hãy ứng dụng ngay các giải pháp lập pháp này để tối ưu hóa hiệu quả sử dụng tài sản công trong nền kinh tế thị trường hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

lời mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn được bố cục thành ba chương có quan hệ chặt chẽ với nhau, nhằm đáp ứng mức độ nghiên cứu của đề tài: Chƣơng I: Tổng quan về quản lý nhà nƣớc đối với DNNN Trong chương này tác giả khát quát một cách hệ thống một số các khái niệm cơ bản được sử dụng trong luận văn như khái niệm DNNN, các loại hình DNNN; vai trò của DNNN trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam, quản lý kinh tế đối với DNNN ở Việt Nam hiện nay: chủ thể, mục tiêu, các chính sách, công cụ, phương pháp, phương tiện sử dụng để đạt được mục tiêu đề ra; phân biệt các khái niệm: hoạt động quản lý DNNN và hoạt động quản trị DNNN, chức năng quản lý về kinh tế của Nhà nước và quyền của chủ sở hữu đối với DNNN, quản lý chung và quản lý kinh tế, quản lý kinh tế của Nhà nước, quản lý kinh tế của nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, cơ quan nhà - 14 - z nước có chức năng quản lý kinh tế; quản lý đối với DNNN, sự cần thiết phải quản lý nhà nước đối với DNNN. Chƣơng II: Thực trạng quản lý nhà nƣớc đối với DNNN Thông qua các chế định của pháp luật hiện hành điều chỉnh việc thành lập, hoạt động và chấm dứt hoạt động của DNNN, việc thực hiện quyền sở hữu đối với DNNN, những hiện tượng đã và đang tồn tại trong quản lý DNNN, tác giả phân tích, đánh giá, so sánh với những loại hình doanh nghiệp khác trong xã hội để từ đó làm nổi bật thực trạng quản lý nhà nước đối với DNNN hiện nay. Đặc biệt trong chương này, tác giả tập trung vào cách thức tổ chức thực hiện hai mối quan hệ cơ bản giữa Nhà nước và DNNN. Quan hệ thứ nhất, Nhà nước là chủ thể quản lý nhà nước về kinh tế.

Quan hệ thứ hai, Nhà nước với tư cách là chủ sở hữu của DNNN. Tương xứng với hai vị trí của Nhà nước, DNNN cũng bị “đối xử” với hai vị trí khác nhau, thứ nhất DNNN là một đối tượng quản lý của Nhà nước. Thứ hai, DNNN là một pháp nhân kinh tế độc lập thuộc sở hữu của Nhà nước. Trong từng mối quan hệ, tác giả lựa chọn những chế định pháp lý tiêu biểu, cơ bản do Nhà nước ban hành để quản lý DNNN, qua đó kết luận, nhận định thái độ quản lý của Nhà nước.

Thái độ quản lý này được đánh giá là hợp lý nếu nó phù hợp với qui luật kinh tế vốn có của của nền kinh tế thị trường hiện tại và ngược lại. Chƣơng III: Giải pháp và kiến nghị Trong chương này, tác giả đi sâu nghiên cứu những nội dung giải pháp đã và đang được Nhà nước áp dụng trong quá trình đổi mới quản lý đối với DNNN. Trong nhiều giải pháp đang áp dụng, không phải giải pháp nào cũng hợp lý và có thể áp dụng hiệu quả đối với tất cả các DNNN, mà phải tuỳ vào từng điều kiện cụ thể, thực trạng của doanh nghiệp thông qua đánh giá, sắp xếp lại các DNNN. Qua đây, tác giả một lần nữa phản ánh thực trạng quá trình đổi mới DNNN thông qua các giải pháp.

Bên cạnh đó, tác giả cũng sẽ chỉ ra những hạn chế của các giải pháp và hạn chế trong quá trình triển khai các giải pháp. Đồng - 15 - z thời, qua những nội dung đã được nghiên cứu trong chương 2, tác giả đưa ra những kiến nghị nhằm mục đích bổ sung và hoàn thiện hệ thống pháp luật hiện hành trong lĩnh vực quản lý DNNN.