Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu trên thế giới Mô hình hoạt động trải nghiệm của Kurt Lewin (1890-1947) về nghiên cứu hành động và đào tạo trong phòng thí nghiệm. Đóng góp trong nghiên cứu của Lewin về HĐTN là đưa ra mô hình trải nghiệm gồm 4 giai đoạn [dẫn theo 13]… Theo ông, trong nghiên cứu hành động và đào tạo trong phòng thí nghiệm, học tập là một quá trình tích hợp, được bắt đầu với kinh nghiệm cụ thể/kinh nghiệm rời rạc; tiếp theo người học sẽ thu thập dữ liệu, quan sát và phản ánh về kinh nghiệm đó; các dữ liệu này sau đó được phân tích, khái quát để hình thành các khái niệm trừu tượng và khái quát; cuối cùng là thử nghiệm các ý nghĩa của khái niệm trong tình hình mới.
Mô hình học tập qua kinh nghiệm của John Dewey (1859-1952) là “học qua làm, học bắt đầu từ làm”. Theo ông, quá trình sống và quá trình giáo dục không phải là hai quá trình mà là một. Giáo dục tốt nhất phải là sự học tập trong cuộc sống. Trong quá trình sống, con người không ngừng thu lượm kinh nghiệm và cải tổ kinh nghiệm nên trẻ em phải học tập trong chính cuộc sống xã hội.
Theo tư tưởng này, dạy học phải giao việc cho học sinh làm, chứ không phải giao vấn đề cho HS học. Những tri thức đạt được thông qua làm mới là tri thức thật. Vì vậy, ông chủ trương đưa các loại bài tập hoạt động như: nghề làm vườn, dệt, nghề mộc,.vào nhà trường. Đây là loại bài tập này có khả năng phát triển hứng thú và năng lực của HS, vừa phản ánh được thực tiễn xã hội.
Phân tích vai trò của kinh nghiệm, ông đã chỉ ra: Đối với người học - trẻ em, khả năng học hỏi từ kinh nghiệm hết sức có ý nghĩa, khả năng lưu giữ kinh nghiệm sẽ giúp giải quyết khó khăn trong các tình huống mà trẻ sẽ gặp trong cuộc sống sau này; nghĩa là khả năng điều chỉnh hành vi trên cơ sở các kinh nghiệm trước đó và hình thành kinh nghiệm mới của trẻ là rất quan trọng. Ông đề cao phương pháp 5 c dạy học trải nghiệm: sự phát triển thể chất của trẻ sẽ đi trước về giác quan; theo đó, trẻ hành động trước khi có nhận thức đầy đủ về hành động đó (nghĩa là trẻ thường hành động khi chưa có kinh nghiệm về hành động). Macarenko (1888-1939), nhà sư phạm nổi tiếng của Nga thập niên 20,30 đã nói về tầm quan trọng của công tác giáo dục ngoài giờ lên lớp “Tôi kiên trì nói rằng các vấn đề giáo dục, phương pháp giáo dục, không thể hạn chế trong các vấn đề giảng dạy, lại càng không thể để cho quá trình giáo dục không chỉ thực hiện trên lớp, mà đáng ra mỗi mét vuông của đất nước chúng ta… Nghĩa là trong hoàn cảnh bất kỳ nào cũng không được quan niệm rằng công tác giáo dục chỉ được tiến hành trên lớp. Công tác giáo dục chỉ đạo toàn bộ cuộc sống của trẻ” [dẫn theo 5].
Cuốn sách “Phương pháp tiếp cận lớp học đồng ruộng” của tổ chức Liên hợp quốc (FAO) năm 2010 đã đề cập đến việc dạy học trên cánh đồng cho người nông dân ở vùng Đông Phi. Nội dung đề cập đến việc dạy nghề nông nghiệp dựa trên kinh nghiệm của người nông dân. Lớp học được tổ chức tại nơi làm việc với hình thức nhóm, thảo luận, trao đổi kinh nhiệm để giải quyết vấn đề dưới sự hướng dẫn của kĩ thuật viên”. Vào cuối thế kỉ XX, các tác giả Guy Brauseau, Claude Comiti,…của viện đào tạo GV (IUFM) ở Gremnoble (Pháp) đã đưa ra cấu trúc dạy học gồm 4 yếu tố: “người dạy - người học - nội dung - môi trường”.
Trong đó môi trường là yếu tố quan trọng nhất, ở đó GV tạo ra những tình huống dạy học, còn HS dựa trên kinh nghiệm đã có tham gia giải quyết tình huống thực tế để từ đó hình thành tri thức. “Cơ chế tác động giữa vai trò chủ đạo của thầy và sự tương tác kinh nghiệm của trò với môi trường góp phần thúc đẩy hoạt động của trò” [dẫn theo 13]. Ở Nhật Bản, nguyên lý “learning by doing” hay nói cách khác là nguyên lý học thông qua làm của tác giả John Dewey có sức ảnh hưởng lớn sau năm 1945 là thời gian người Nhật thực hiện cải cách giáo dục hậu chiến [dẫn theo 19]. Giáo dục của Nhật Bản được thiết kế dựa trên việc coi trọng các trải nghiệm của học sinh, lấy chúng làm nguyên liệu, đầu mối, xuất phát điểm để xây dựng nội dung chương trình.
Trong chương trình giáo dục, học tập trải nghiệm với các hoạt động cụ thể được triển khai ở tất cả các môn học: xã hội, khoa học, đời sống,…chỉ tính 6 c riêng trong môn xã hội và các hoạt động liên quan đã có hàng vạn các “thực tiễn giáo dục” lấy hoạt động trải nghiệm làm trọng tâm. Chương trình giáo dục trải nghiệm của Hàn Quốc gồm bốn nhóm hoạt động chính: Hoạt động độc lập, hoạt động câu lạc bộ, hoạt động tình nguyện, hoạt động định hướng. Về hoạt động cụ thể trong từng nhóm, các trường ở Hàn Quốc lựa chọn và tổ chức thực hiện một cách linh hoạt để phù hợp với HS từng cấp học và điều kiện kinh tế - xã hội. Trong đó, hoạt động trải nghiệm coi trọng các hoạt động thực tiễn mang tính tự chủ của HS, do vậy, ở Hàn Quốc, khi GV và HS cùng tham gia bàn bạc và nêu ý kiến hoặc tự HS xây dựng kế hoạch và phân chia công việc.
Chương trình trải nghiệm của nước Anh cung cấp hàng loạt tình huống cuộc sống thực tiễn hàng ngày cho học sinh và yêu cầu học sinh phải sử dụng nhiều tri thức, kĩ năng của mình để giải quyết vấn đều nhằm đạt kết quả cao nhất; đồng thời cung cấp cho các em các cơ hội sáng tạo, đổi mới, dám nghĩ, dám làm…[dẫn theo 8] Tại trung tâm giáo dục trải nghiệm Widehorizon (Chân trời rộng mở) ở thành phố London là nơi tổ chức các hoạt động trải nghiệm hàng đầu nước Anh. Tham gia vào các hoạt động trải nghiệm tại đây học sinh sẽ có cơ hội được trải nghiệm. Trung tâm đã trang bị đầy đủ cơ sở vật chất như: phòng học, vườn/công viên; thiết kế, xây dựng, nghề nghiệp, kiến trúc,. để tổ chức các loại hình trải nghiệm dành cho học sinh.
Nội dung chương trình trải nghiệm cung cấp các tình huống đa dạng mà các em hay gặp trong cuộc sống và yêu cầu các em phải vận dụng kinh nghiệm của mình để giải quyết vấn đề. Các nghiên cứu ở Việt Nam Các nghiên cứu về tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện GDĐT đã xác định tầm quan trọng của HĐTN, là phương pháp dạy học tích cực trong quá trình dạy học “tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh. Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, 7 c vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời”.
Bài viết Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học viết văn miêu tả ở tiểu học đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông 2018 của tác giả Nguyễn Thị Xuân Yến đã đưa ra các biện pháp như: Nâng cao nhận thức về dạy học văn miêu tả, về hoạt động trải nghiệm cho giáo viên tiểu học; Nâng cao năng lực về dạy học văn miêu tả, về hoạt động trải nghiệm cho giáo viên tiểu học; GV cũng cần xác định phương tiện dùng để trải nghiệm gián tiếp trong lớp học để xác định mục tiêu, cách thức và sản phẩm trải nghiệm [25]. Bài viết Một số hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm nội dung làm đồ chơi dân gian phần công nghệ lớp 3 theo của nhóm tác giả Trần Thị Thùy Dung và Nguyễn Thị Vân Anh đã hướng dẫn HS làm đồ chơi dân gian qua hội thi làm đèn Trung thu; Hội thi nặn tò he; Hội thi tìm hiểu truyền thống làm đồ chơi dân gian ở Việt Nam; Hội thi làm các đồ chơi dân gian bằng lá; Hội thi tìm hiểu các làng nghề làm đồ chơi dân gian Việt Nam. Qua các chủ đề Tết Trung thu; Chủ đề Tết thiếu nhi; Chủ đề đồ chơi dân gian địa phương, từ đó tác giả khẳng định nội dung dạy học làm đồ chơi dân gian là một nội dung rất thú vị, gợi nhiều hứng thú với học sinh. Việc vận dụng một cách linh hoạt các hình thức trải nghiệm sẽ khiến cho nội dung học tập này càng trở nên phong phú, gần gũi và có ý nghĩa với các em học sinh hơn [6].
Bài viết Thiết kế hoạt động trải nghiệm ngoài giờ học môn tiếng Việt, chủ điểm “Việt Nam – Tổ quốc em” cho học sinh lớp 4 của tác giả Nguyễn Thị Dung đã thiết kế hoạt động trải nghiệm qua học dự án và tổ chức triển lãm “Việt Nam - Tổ quốc em”, từ đó tác giả khẳng định tổ chức các hoạt động ngoài giờ học Tiếng Việt của HS lớp 4 thực chất là lồng ghép các HĐTN vào dạy học, qua đó củng cố và phát triển các năng lực cần thiết ở HS [5]. Chương trình đào tạo Cử nhân khoa học ngành Quản lý, liên kết giữa Đại học Quốc Gia Hà Nội với Đại học Keuka, Hoa Kỳ, học phần “Giáo dục trải nghiệm” được giảng dạy cho sinh viên. Mục tiêu của môn học là giúp sinh viên trải nghiệm 8 c thực tế, gần gũi hơn với cuộc sống, với XH và học hỏi thêm những điều mà các em chưa nắm bắt được khi học qua sách vở.