CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM CỦA HỌC SINH Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu trên thế giới Theo KurtxLewin (1890-1947), trong nghiên cứu hành động và đàoxtạo trong phòng thí nghiệm, học tập là một quá trình tích hợp, được bắt đầu với kinh nghiệm cụ thể/kinh nghiệm rời rạc; tiếp theo người học sẽ thu thập dữ liệu, quan sát và phản ánh về kinh nghiệm đó;xcác dữ liệu này sau đó được phân tích, khái quát để hình thành các khái niệm trừu tượng và khái quát; cuối cùng là thử nghiệm cácxý nghĩa của khái niệm trong tình hình mới. Tác giả JohnxDewey (1859-1952) là “học qua làm, học bắt đầu từ làm”.
Theo ông, quá trình sống và quá trình giáo dục không phải là hai quá trình mà là một. Giáo dục tốt nhất phải là sự học tập trong cuộc sống. Trong quá trình sống, con người không ngừng thu lượm kinh nghiệm và cải tổ kinh nghiệm nên trẻ em phải học tập trong chính cuộc sống xã hội.iTheo tư tưởng này, dạy học phải giao việc cho học sinh làm, chứ không phải giao vấn đề cho học sinh học. Những tri thức đạt được thông qua làm mới là tri thức thật.iVì vậy,xông chủ trương đưa các loại bài tập hoạt động như: nghề làm vườn, dệt, nghề mộc,.vào nhà trường.
Đây là loại bài tập này có khả năng phát triển hứng thú và năng lực của học sinh, vừa phản ánh được thực tiễn xã hội. Phân tích vai trò của kinh nghiệm, ông đã chỉ ra: Đối với người họcx- trẻ em, khả năng học hỏi từ kinh nghiệm hết sức có ý nghĩa, khả năng lưu giữ kinh nghiệm sẽ giúp giải quyết khó khăn trong các tình huống mà trẻ sẽ gặp trong cuộc sống sau này; nghĩa là khả năng điều chỉnh hành vi trên cơ sở các kinh nghiệm trước đó và hình thành kinh nghiệm mới của trẻ là rất quan trọng.xÔng đề cao phương pháp dạy học trải nghiệm: sự phát triển thể chất của trẻ sẽ đi trước về giác quan;xtheo đó, trẻ hành động trước khi có nhận thức đầy đủ về hành động đó (nghĩa là trẻ thường hành động khi chưa có kinh nghiệm về hành động). Nhà sư phạm nổi tiếng củaxNga A. Macarenko (1888-1939) đã nói về tầm quan trọng của công tác giáo dục ngoài giờ lên lớpx“Tôi kiên trì nói rằng các vấn đề giáo dục, phương pháp giáo dục, không thể hạn chế trong các vấn đề giảng dạy, lại càng không thể để cho quáxtrình giáo dục không chỉ thực hiện trên lớp, mà đáng ra mỗi mét vuông của đất nước chúng ta…xNghĩa là trong hoàn cảnh bất kỳ nào cũng không được quan niệm rằngxcông tác giáo dục chỉ được tiến hành trên lớp.
Công tác giáo dục chỉ đạo toàn bộ cuộc sống của trẻ”. Cuốn sách “Phương pháp tiếp cận lớp 6 học đồng ruộng” của tổ chức Liên hợp quốc (FAO) năm 2010 đã đề cập đến việc dạy học trên cánh đồng cho người nông dân ở vùng ĐôngxPhi. Nội dung đề cập đến việc dạy nghề nông nghiệp dựa trên kinh nghiệm của người nông dân. Lớp học được tổ chức tại nơi làm việc với hình thức nhóm, thảo luận, trao đổi kinh nhiệm để giải quyết vấn đề dưới sự hướng dẫn của kĩ thuật viên”.
Cuối thế kỉxXX, các tác giả GuyxBrauseau, ClaudexComiti,…của viện đào tạo GVx(IUFM) ở Gremnoblex(Pháp) đã đưa ra cấu trúc dạy học gồm 4 yếu tố: “người dạyx-xngười họcx-xnội dungx-xmôi trường”. Trong đó môi trường là yếu tố quan trọng nhất, ở đó giáo viên tạo ra những tình huống dạy học, còn họcxsinh dựa trên kinh nghiệm đã có tham gia giải quyết tình huống thực tế để từ đó hình thành tri thức.x“Cơ chế tác động giữa vai trò chủ đạo của thầy và sự tương tác kinh nghiệm của trò với môi trường góp phần thúc đẩy hoạt động của trò”. Đấtxnước NhậtxBản, nguyên lýx“learning by doing”xhay nói cách khác là nguyên lý học thông qua làm của tác giả John Dewey có sức ảnh hưởng lớn sau năm 1945 là thời gian người Nhật thực hiện cải cách giáo dục hậu chiến. Giáo dục củaxNhậtxBản được thiết kế dựa trên việc coi trọng các trải nghiệm của học sinh, lấy chúng làm nguyên liệu, đầu mối, xuất phát điểm để xây dựng nội dung chương trình.
Trong chương trình giáoxdục, học tập trải nghiệm với các hoạt động cụ thể được triển khai ở tất cả các môn học:xxã hội, khoa học, đời sống,…chỉ tính riêng trong môn xã hội và các hoạt động liên quan đã có hàng vạn các “thực tiễn giáo dục” lấy hoạt độngxtrải nghiệm làm trọng tâm. Ở HànxQuốc gồm bốn nhóm hoạt động chính:xHoạt động độc lập, hoạt động câu lạc bộ, hoạt động tình nguyện, hoạt động định hướng.xVề hoạt động cụ thể trong từng nhóm, các trường ở HàniQuốc lựa chọn và tổ chức thực hiện một cách linh hoạt để phù hợp với học sinh từng cấp học và điều kiện kinh tế - xã hội. Trong đó, hoạt động trải nghiệm coi trọng các hoạt động thực tiễn mang tính tự chủ của học sinh, doxvậy, ở HànxQuốc, khi giáoxviên và họcxsinh cùng tham gia bànxbạc và nêu ý kiến hoặc tự học sinh xây dựng kế hoạch và phân chia công việc. NướcxAnh cung cấp hàng loạt tình huống cuộc sống thực tiễn hàng ngày cho học sinh và yêu cầu họcxsinh phải sử dụng nhiều tri thức, kĩ năng của mình để giải quyết vấn đều nhằm đạt kết quả cao nhất; đồng thời cung cấp cho các em các cơ hội sáng tạo, đổi mới, dám nghĩ, dám làm.
Tại trung tâm giáo dục trải nghiệm Widehorizonx(Chân trời rộng mở)xở thành phố London là nơi tổ chức các hoạt động trải nghiệm hàng đầu nước Anh. Tham gia vào các hoạt động trải nghiệm tại đây học sinh sẽ có cơ hội được trải nghiệm. Trung tâm đã trang bị đầy đủ cơ sở vật chất như: phòng học, vườn/công viên; thiết kế, xây dựng, nghề nghiệp, kiến trúc,.xđể tổ chức 7 các loại hìnhxtrải nghiệm dành cho họcxsinh. Nội dung chương trình trải nghiệm cung cấp các tình huống đa dạng mà các em hay gặp trong cuộc sống và yêu cầu các em phải vận dụng kinh nghiệm của mình để giải quyết vấn đề.
Các nghiênxcứu ở ViệtxNam Theo NghịxquyếtxHội nghị Trung ương 8xkhóaiXI về đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐTxđã xác định tầm quan trọng của hoạt động trải nghiệm, là phương pháp dạy học tích cực trong quá trình dạy họcx“tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh. Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kĩ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời”.x “Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học viết văn miêu tả ở tiểu học đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông 2018” của tác giả NguyễniThị XuâniYến đã đưa ra các biện pháp như:xNâng cao nhận thức về dạy học văn miêu tả, về hoạt động trải nghiệm cho giáo viên tiểu học; Nâng cao năng lực về dạy học văn miêu tả, về hoạt động trải nghiệm cho giáo viên tiểu học; giáo viên cũng cần xác định phương tiện dùng để trải nghiệm gián tiếp trong lớp học để xác định mục tiêu, cách thức và sản phẩm trải nghiệm [41]. “Một số hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm nội dung làm đồ chơi dân gian phần côngxnghệ lớp 3”xcủa nhóm tácsgiả Trần Thị Thùy DungsvàsNguyễn Thị Vân Anh đã hướngsdẫn họcssinh làm đồ chơi dân gian qua hội thi làm đèn Trung thu;sHội thi nặn tò he;sHội thi tìm hiểu truyền thống làm đồ chơi dân gian ở Việt Nam;sHội thi làm các đồ chơi dân gian bằng lá; Hội thi tìm hiểu các làng nghề làm đồ chơi dân gian Việt Nam.
Qua các chủ đề TếtsTrungsthu;sChủ đề Tết thiếu nhi;sChủ đề đồ chơi dân gian địa phương, từ đó tác giả khẳng định nội dung dạy học làmsđồ chơisdân gian là một nội dung rất thú vị,sgợi nhiều hứng thú với học sinh. Việc vận dụng một cách linh hoạt các hình thức trải nghiệm sẽ khiến cho nội dung học tập này càng trở nên phong phú, gần gũi và có ý nghĩa với các em học sinh hơn [12].ss “Thiết kế hoạt động trải nghiệm ngoài giờ học môn tiếng Việt, chủ điểms“Việt Nam –sTổ quốc em”scho họcssinh lớps4 của tácsgiả NguyễnsThịsDung đã thiết kế hoạt động trải nghiệmsqua học dựsán và tổschức triển lãms“Việt Nam - Tổ quốc em”, từ đó tác giả khẳng định tổ chức các hoạt động ngoài giờ học TiếngsViệt của học sinh lớp 4 thực chất là lồng ghép các hoạt động trải nghiệm vào dạy học, qua đó củng cố và phát triển các năng lực cần thiết ở học sinh [10].ss 8 Ngành đào tạo Cử nhân khoa học ngành Quản lý, liên kết giữa Đại học Quốc Gia Hà Nội với Đại học Keuka, Hoa Kỳ, học phần “Giáo dục trải nghiệm” được giảng dạy cho sinh viên. Mục tiêu của môn học là giúp sinh viên trải nghiệm thực tế, gần gũi hơn với cuộc sống, với xã hội và học hỏi thêm những điều mà các em chưa nắm bắt được khi học qua sách vở. “ Thực trạng và một số biện pháp nâng cao hiệu quả tổ chức hoạt động trải nghiệm cho học sinh ở trường tiểu học trên địa bàn thành phố Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai” của tác giả Hoàng Thị Ngọc đã đề cập đến các biện pháp như: Nâng cao nhận thức cho đội ngũ cán bộ quản lí, giáo viên, học sinh về vai trò của hoạt động trải nghiệm ở trường tiểu học; Xây dựng kế hoạch thực hiện hoạt động trải nghiệm cho học sinh đúng quy định và phù hợp với điều kiện thực tiễn của nhà trường; Đổi mới và đa dạng hóa các hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm; Tăng cường công tác chỉ đạo, kiểm tra, giám sát, đánh giá kết quả của các hoạt động trải nghiệm ở trường tiểu học.
Những biện pháp này đã góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động [23].