Chương 1. Cơ sở lý luận về quản lý hoạt động tổ chuyên môn ở Trường Trung học phổ thông theo hướng phát triển năng lực dạy học. Thực trạng quản lý hoạt động tổ chuyên môn theo theo hướng phát triển năng lực dạy học ở Trường Trung học phổ thông Tiền Phong, huyện Mê Linh, thành phố Hà Nội. Biện pháp quản lý hoạt động tổ chuyên môn theo hướng phát triển năng lực dạy học ở Trường Trung học phổ thông Tiền Phong, huyện Mê Linh, thành phố Hà Nội.
5 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TỔ CHUYÊN MÔN Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC DẠY HỌC 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu về hoạt động tổ chuyên môn Trong tác phẩm: “Phương pháp lãnh đạo và quản lý nhà trường hiệu quả” do Nguyễn Kiên Trường và nhóm dịch giả biên dịch đã đưa ra lý luận về quản lý nhà trường: “Vấn đề cải tiến và thực hiện hiệu quả các hoạt động tổ chức trong giảng dạy và học tập trong nhà trường để cải tiến trường học đề xuất hành động” [24, tr. Xu KhômLinxki (1918 - 1970) và A.Makarenko (1888 - 1939) đều là các nhà giáo dục học hàng đầu của Xô viết đã khẳng định rằng: “Kết quả toàn bộ hoạt động quản lý của nhà trường phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức đúng đắn và hợp lý hoạt động giảng dạy của đội ngũ GV” [27, tr.
Muốn xây dựng đội ngũ GV, HT phải có quyền lựa chọn đội ngũ GV cho nhà trường, phân công nhiệm vụ hợp lý cho GV thông qua TCM. Trong trường học, các GV dạy cùng môn hoặc các môn học trong một l nh vực nhất định được tổ chức thành các TCM nhằm tạo điều kiện để cùng sinh hoạt, trao đổi kinh nghiệm nâng cao năng lực giảng dạy [30]. Theo Johnson [30] và Sparks [31] cho rằng: TCM là một tổ chức trong trường học, nơi tập hợp GV dạy cùng môn hoặc các môn học trong một l nh vực nhất định nhằm tạo điều kiện để họ cùng sinh hoạt, trao đổi kinh nghiệm nâng cao năng lực giảng dạy. Johnson 2003) khẳng định: chỉ khi GV hoạt động trong TCM mới có thể nâng cao trình độ CM, cam kết cải thiện tình hình học tập của HS và đáp ứng các yêu cầu của xã hội.
Trách nhiệm của TCM là trách nhiệm đối với việc nâng cao kết quả học tập của HS. Johnson 6 cũng chỉ ra rằng một TCM hoạt động có hiệu quả là nơi GV tiếp nhận được những kiến thức mới về dạy học, giúp họ nâng cao kết quả học tập của HS và tạo điều kiện để quản lý được các hoạt động dạy học trong nhà trường. Aguilar và Sparks chỉ ra những đặc trưng của một TCM hoạt động có hiệu quả bao gồm: 1) Các thành viên trong TCM cần hiểu mục đích tại sao có TCM và mục đích đó được hiểu là để h trợ, học hỏi lẫn nhau, cùng nhau xác định những cách thức tốt nhất giúp HS học tập đạt kết quả cao; 2) Có môi trường học tập an toàn, h trợ nhau, có quyền được thử và sai; được giúp đỡ để sửa sai, mọi thắc mắc được giải đáp; 3) Chấp nhận các ý tưởng khác nhau, tin tưởng và lắng nghe nhau; 4) TTCM hay người lãnh đạo TCM là người biết lắng nghe, chia s và h trợ các thành viên trong nhóm. Để có một TCM hoạt động hiệu quả, cần có sự lãnh đạo chính thức, h trợ của các thành viên và của người lãnh đạo, tinh thần trách nhiệm và hợp tác Gallimore & Ermeling, 2010) [31]; [28].
Vai trò đặc biệt quan trọng đến hoạt động của TCM thuộc về HT. Các tác giả Harris & Muijs [29], Sparks [31] đã chỉ ra HT cần xây dựng và phát triển các TCM thông qua: 1) Chia s viễn cảnh của nhà trường với GV; 2) Xây dựng và phát huy vai trò lãnh đạo của GV; 3) Xây dựng môi trường làm việc hiệu quả trong nhà trường; 4) Lãnh đạo quá trình dạy học; 5) Quản lý, chỉ đạo, đánh giá các hoạt động của TCM; 6) Phân quyền cho TTCM để tổ chức, quản lý hoạt động của TCM. Như vậy, Hiệu trưởng cần phải có kiến thức, kỹ năng lãnh đạo, có năng lực h trợ và là hình mẫu của sự hợp tác, lắng nghe, kết nối và chia s đồng thời biết huấn luyện, tư vấn cho GV về kỹ năng dạy học để nâng cao thành tích học tập của HS, giải quyết các vấn đề trong thực tiễn nảy sinh 7 Weston [32] chỉ ra các chức năng chính của TTCM là: 1) Đưa ra định hướng chiến lược và phát triển môn học gồm: mục tiêu chiến lược và kế hoạch phát triển môn học, các chỉ dẫn dạy học môn học; 2) Lãnh đạo, chỉ đạo hoạt động dạy học, chất lượng dạy học, thu thập thông tin, đánh giá kết quả dạy học và có kế hoạch điều chỉnh; 3) Lãnh đạo và quản lý TCM, GV; đảm bảo mối kết hợp và tích hợp giữa các môn học, nhóm CM; tổ chức dự giờ, làm việc hợp tác trong tổ; 4) Tuyển dụng và phát triển đội ngũ GV, chia s thông tin và các nguồn lực dạy học, đảm bảo đủ GV cho các lớp, có kinh phí cho TCM hoạt động, tạo môi trường làm việc và h trợ GV tr. Tác giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc đã đưa ra vấn đề “đội công tác” trong một tổ chức.
Đây cũng là nội dung quan trọng trong tổ chức và hoạt động của TCM trong nhà trường. Theo đó, “Tính hiệu nghiệm của đội công tác được xác định dựa trên hai “kết cục” - đầu ra, kết quả của hoạt động sản xuất/dịch vụ và sự thỏa mãn của cá nhân [10, tr. Tính hiệu nghiệm thể hiện qua các yếu tố: cấu trúc tổ chức, chiến lược, môi trường, văn hóa, chế độ khen thưởng, hoạt động của các “nhóm” trong tổ chức. Theo đó, HT phải thay đổi cách quản lý cho phù hợp mô hình “đội công tác”.
Các TTCM sẽ tham mưu giúp HT quản lý các hoạt động, HT phải xác định được kết quả hoạt động của TCM, phải tổ chức TCM phù hợp, xác định chiến lược phát triển TCM cũng như tạo điều kiện cho TCM, nhóm CM hoạt động hiệu quả. Các công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động tổ chuyên môn trong nhà trường phổ thông Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu quản lý hoạt động TCM ở trường THPT, tuy nhiên việc thực hiện các nghiên cứu này cũng không hề đơn giản vì thực chất mục tiêu cuối cùng của công tác quản lý hoạt động TCM là nâng cao chất lượng dạy học của GV THPT. Hiệu trưởng XuKhômLinxki [27] đã tổng kết được những thành công 8 cũng như thất bại của mình. Cũng như nhiều tác giả khác ông đã đưa ra một số biện pháp quản lý trường THPT như: sự phân công hợp lý, sự phối hợp chặt chẽ giữa Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng phụ trách công tác CM.
Trong đó, thống nhất vai trò lãnh đạo toàn diện của HT. Trong thực tế quản lý ngoài HT còn có người Phó HT, đặc biệt ở trường THPT là phó hiệu trưởng phụ trách hoạt động CM. Dù cả hai cùng hướng đến mục tiêu chung của nhà trường, nhưng làm sao để HT và Phó HT thực hiện tốt nhất nhiệm vụ quản lý CM một cách hiệu quả, ăn khớp, không bị “trồng chéo”, bị “lệch” nhau để để huy động tốt nhất sức mạnh của tập thể GV đưa giáo dục nhà trường ngày các phát triển đi lên. Johnson cho rằng trong các hoạt động của TCM người quản lý cần đặc biệt quan tâm đến: 1) Xác định các cản trở trong việc dạy và học của nhà trường trên cơ sở thu thập thông tin về thực tế dạy học, xem xét kết quả học tập và rèn luyện của HS trong mối quan hệ với việc dạy học, thái độ, hành vi của GV và nhân viên nhà trường; 2) Xây dựng kế hoạch và chương trình hành động để khắc phục hạn chế, trở ngại trong quá trình dạy học; 3) Xây dựng và triển khai các dự án, đó là: các dự án ngắn hạn để thực hiện mục tiêu khắc phục hạn chế của hoạt động dạy và học.
Các dự án ngắn hạn này giúp GV tập trung mọi cố gắng n lực và thời gian vào một số mục tiêu và qua các dự án để đạt đến mục tiêu cuối cùng; (4) Xây dựng nhóm hành động giúp nâng cao thành tích học tập của HS và xây dựng cộng đồng phát triển CM. Việc phát triển CM được Johnson khuyên là cần thực hiện qua nhiều hình thức như: làm việc nhóm nhỏ, qua mạng online, seminar, hội thảo, huấn luyện, đào tạo CM, thảo luận bài học, đánh giá đồng nghiệp, viết bài chia s kinh nghiệm, kiến thức, quan sát giờ dạy… 5) H trợ GV trong công tác CM và vật chất, tinh thần để GV yên tâm công tác [30]. 9 Một TCM hoạt động có hiệu quả, sự cần thiết phải quản lý hoạt động của TCM và nội dung quản lý hoạt động của TCM thì các nhà giáo dục còn bàn nhiều yêu cầu đối với người lãnh đạo là HT và TTCM, người lãnh đạo này quyết định hoạt động của TCM qua đó tác động trực tiếp và gián tiếp đến việc dạy và học của GV và HS [30]; [31]; [32]. Đã có nhiều tài liệu nghiên một cách toàn diện về vai trò, vị trí, nhiệm vụ, tổ chức quá trình dạy học… đều thể hiện được việc phát triển NLDH sẽ quyết định đến sự thành công về việc thực hiện chương trình giáo dục mới.
Trong đó thể hiện rõ đổi mới nội dung và biện pháp tổ chức dạy học, chú trọng tới việc lấy HS làm trung tâm, quan tâm tới các biện pháp quản lý hoạt động dạy học, trang thiết bị cơ sở vật chất, phương tiện dạy học phục vụ cho việc thực hiện mục tiêu giáo dục. Các tác giả tiêu biểu như Nguyễn Quốc Chí, Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Đặng Quốc Bảo,… Còn tác giả Phạm Viết Vượng đánh giá quản lý CM là một khoa học và một nghệ thuật. “Trong QLGD, điều quan trọng nhất là quản lý CM” và “tổ chức tốt việc tự giám sát, tự kiểm tra của các bộ phận, các TCM là biện pháp quản lý tốt và có hiệu quả nhất” [26, tr. Có thể thấy rằng, trong QLGD thì quản lý hoạt động TCM, mà ở đây là hoạt động dạy học được xem là khâu đặc biệt quan trọng, quyết định đến chất lượng giáo dục của nhà trường, vấn đề này đã được chú trọng quan tâm nghiên cứu nhằm nâng cao chất lượng dạy học trong nhà trường.
Công việc chủ đạo của người TTCM là quản lý hoạt động dạy học.